CÁI ĐẸP CÓ TIÊU CHUẨN KHÔNG?
Trịnh Cung
Cuộc đối thoại giữa hoạ sĩ Lê Thiết Cương và hoạ sĩ Lê Quảng Hà, ai
đúng ai sai, chúng ta không khó để nhận ra. Tuy nhiên, sự việc cụ thể
này xảy ra quả tình là một minh hoạ cho cái thực trạng thiếu thốn kiến
thức và yếu kém về lý thuyết mỹ thuật của không ít người trong giới hoạ
sĩ Việt Nam, mà hệ quả là sự mất căn bản trong việc thẩm định giá trị
tác phẩm.
Để đóng góp vào cuộc đối thoại thú vị này, tác giả xin lạm bàn quanh
vấn đề “Cái đẹp có tiêu chuẩn không?”
Câu chuyện thứ nhất
Trong một buổi chiều ngồi ở càfê vỉa hè Highlands trên đường Đồng
Khởi cùng với vài anh bạn, thấy một “chân dài” thanh mảnh trong một
bộ áo váy ôm sát người hở nửa phần lưng rất bắt mắt kiêu kỳ lướt
ngang qua, tôi buột miệng thốt lên: “Wow! Đẹp quá!”
“Ối giời ơi! Khẳng khiu như một cái que biết đi thế mà cậu cho là đẹp
ấy à?” Anh bạn tôi, một nhà văn, giãy nảy.
Câu chuyện thứ hai
Trong một cuộc triển lãm tranh quốc tế tại một thành phố nọ, các tác
phẩm được giải cao nhất đều là những tranh vẽ theo lối trừu tượng,
nhiều người đi xem triển lãm đã tỏ ra bất bình với kết quả ấy, họ chỉ
vào vài tác phẩm vẽ theo lối tả thực và cự nự: “Vẽ giống y như thật thế
này mà sao không được trao huy chương vàng thế? Thật là bất công!”
Câu chuyện thứ ba
Trong một cuộc thi Tiếng Hát Truyền Hình gần đây, trước đêm chung
kết, tôi nhận được một cuộc gọi của anh bạn Việt kiều: “Cậu chơi thân
với TL, LA, hay NN,... nói hộ tôi, xếp cho Th vào giải chính, càng cao
càng hay, tôi hứa lo đủ. Tôi gọi hoài mà LA không bắt máy...”. Và anh
bạn say sưa “bài ca ngợi” bất tận về cô Th tuyệt vời và đầy triển vọng
nào đó — một người sinh ra chỉ để làm ca sĩ chứ không thể là cái gì
khác. Tôi vội mở tv để xem thực hư thế nào thì thấy cô Th mà anh bạn
nói đến quả là một mỹ nhân rất bốc lửa, nhưng giọng hát thì... chỉ đáng
làm ca sĩ karaoke mà thôi.
Ba câu chuyện trên có thể đã nói lên sự phức tạp của vấn đề thẩm mỹ
trong sinh hoạt văn nghệ và trong đời sống hằng ngày. Thế nào thì
được gọi là một cô gái đẹp, một tác phẩm mỹ thuật có giá trị, hay một
giọng hát sáng giá? Lẽ dĩ nhiên đây là một công việc khó khăn và
không phải ai cũng có khả năng đưa ra sự chọn lựa xác đáng, thường
người ta phải dựa vào kết quả bình chọn của một tập thể những nhà
chuyên môn có nhiều kiến thức về nghệ thuật được uỷ nhiệm làm giám
khảo.
Tuy thế, không phải tất cả các kết quả ấy đều được dư luận đồng tình.
Ở đây chúng ta không bàn đến những kết quả bất thường vì những lý
do tiêu cực mang tính mua chuộc hoặc thương mại. Trình độ kiến thức
và thị hiếu không cùng một đẳng cấp thường là nguyên nhân chính của
những kết quả không thuyết phục. Và để biện minh cho những bất đồng
này, nhiều người thường đem thành ngữ “chín người mười ý” ra để
khoả lấp cho xong chuyện.
Thực ra, cái đẹp có những tiêu chuẩn riêng cho từng sự vật và sự việc,
và nó thay đổi theo sự phát triển của từng thời kỳ văn hoá và văn minh
của loài người. Từng thời kỳ một có thể kéo dài qua nhiều thế kỷ hoặc
chỉ từng thế kỷ, các khái niệm về cái đẹp nối tiếp nhau thay đổi bởi sự
đòi hỏi của cuộc sống con người, mặc dù không thiếu những tranh cãi
thường xuyên và liên tục về những tiêu chuẩn của cái đẹp. Các triết gia
từ Socrates xa xưa cho đến Hegel đã nối tiếp nhau đi tìm một định
nghĩa thống nhất cho cái đẹp phi vật chất (la beauté immatérielle) và
coi việc nghiên cứu cái đẹp là một khát vọng vĩnh cửu. Và mỹ học đã
trở thành một chuỗi hạt ngọc về tư tưởng quanh cái đẹp không ngừng
được bổ sung và tiếp tục suy nghiệm theo mỗi bước đi của thời đại. Cái
đẹp ở trong vô số dạng thức khác nhau như văn học, âm nhạc, mỹ
thuật, sân khấu, điện ảnh, kiến trúc, thời trang, thân xác, ngoại cảnh,
nội thất; và bao trùm lên hết thảy là vẻ đẹp phi vật chất, như Socrates
đã nói: “Nhìn là giác quan tinh vi nhất của cơ thể, đồng thời cái đẹp
cũng đã nhận từ sự phân chia của tạo hóa cái phần đáng yêu nhất.”