Châu phi đen mặt nạ &
tượng gỗ
Châu Phi có nền văn hóa lâu đời, bị lãng quên nhiều thế kỷ.
Nghệ thuật trang trí thân thể có xăm mình, rạch da, mài răng,
tết tóc.
Họ tô vẽ tỉ mỉ trên thân mình nhiều vật kỷ hà màu đỏ, trắng,
đen, vàng tạo từ cách nghiền nát thảo mộc, chất khoáng trộn
với nước hay dầu. Nghệ thuật đời sống với đồ dùng hàng
ngày dù tầm thường nhỏ bé, đều đẹp mắt. Dệt, trang trí bằng
thêu và in lạ lùng. Nhiều thành quách xây cất từ đá, gỗ, gạch
sống chưa nung, đất nện được trang trí bằng sơn màu, chạm
nổi. Tranh vẽ trên vách đá cổ xưa hình bò, ngựa, săn bắt, sinh
hoạt thời sa mạc Xahara còn khô cằn 5000 năm trước Công
nguyên. Thẩm mĩ châu Phi đen mà thế giới biết đến nhiều
hơn cả là chạm trổ, mặt nạ, tượng gỗ. Chúng độc đáo, muôn
hình muôn vẻ.
I. SỰ PHÁT HIỆN MUỘN MÀNG
Châu Phi, xứ sở của mặt nạ và tượng gỗ. Michel Leiris (nhà
nghiên cứu châu Âu) viết: “Mặt nạ châu Phi bản chất huyền
bí, trình bày hoạt động của nhân vật hàm hồ, vừa là hình ảnh,
vừa là thực tế, quan hệ mật thiết trong cuộc lễ khai tâm”.
Nam giới dùng mặt nạ trong cuộc tế lễ, nhảy múa, đàn bà, trẻ
con không được sờ mó. Mặt nạ là hình ảnh vật siêu phàm,
ảnh hưởng thuyết duy linh hồn (animiste) cho rằng người và
môi trường đều do lực lượng thần bí vô hình chi phối.
Con đường phát hiện nghệ thuật châu Phi đen nhiều gian nan,
khúc khuỷu. Thoạt đầu do người thích “chơi vật lạ” mang ở
ngoại quốc về, sau đến các nghệ sĩ và nhà khoa học ngắm
nhìn chăm chú mà chưa hề biết rõ gốc gác. Thế kỷ 19 châu
Âu duy lý nhìn vùng đất hoang vu châu Phi về nhân chủng
học hơn là nghệ thuật. Mặt nạ, tượng gỗ và đồ thờ cúng bị coi
là mọi rợ, vứt đi, “nghệ thuật dã man”, sơ đẳng của nền văn
minh “tiền lo-gic”!
Châu Phi, chủ yếu là điêu khắc được thế giới biết đến (trước
tiên ở châu Âu) trước đó, nhưng được coi là đích thực có giá
trị từ 1906 khi các họa sĩ lập thể Pháp “khám phá” ra nghệ
thuật da đen (nègre). Nhưng ảnh hưởng da đen của chủ nghĩa
lập thể hiện đại không phải là tất cả nghệ thuật châu Phi.
Thời đó các họa sĩ lập thể làm chấn động phương Tây bằng
biểu hiện tạo hình mới mẻ, dữ dằn chưa từng có trong lịch sử,
nhưng chưa ai hiểu và xác định bản chất thực các biểu hiện
ấy là gì?
Các nghệ sĩ lập thể tán dương, ca tụng hình thức tuyệt vời
của tượng châu Phi làm công chúng chú ý tới thừa nhận
tượng châu Phi và châu Đại Dương là “nghệ thuật chân
chính, tử tế”, “một nền nghệ thuật hẳn hoi” ...
Mặt nạ, tượng gỗ cách điệu hóa cao, biến đổi hoàn toàn hình
dáng mặt mũi, cơ thể để tạo ra căng thẳng. Họ đơn giản các
bình diện, thay đổi kích thước cân đối, nhiều khi phóng một
số nét hình ra phía trước tả tình cảm tàn ác, khủng khiếp, có
lúc đau thương hoặc dịu hiền kỳ lạ. Nét độc đáo này không
sao hợp khẩu vị thẩm mỹ phương Tây, hoàn toàn xa lạ với
nghệ thuật Phục hưng tôn trọng sự cân xứng. Đứng trước sức
hấp dẫn mang tính va đập mạnh mẽ không cưỡng nổi của
châu Phi thần bí, những người Âu cấp tiến mới tỉnh ra rằng: 4
thế kỷ nghệ thuật theo Hy Lạp không phải là cách nhìn thế
giới duy nhất, có nhiều hạn chế. Hội họa, điêu khắc châu Âu
bắt đầu chăm chú tới hình thể và nhịp điệu từ đây!
Năm 1906 Picátxô rồi Matixơ, Vlamanh, Đơ ranh, Brắc sục
sạo các hàng đồ cổ Paris tìm mặt nạ châu Phi. Tác phẩm
“Những cô gái Avinhông” vẽ 1907 của Picátxô là tuyên ngôn
lập thể.
Năm 1945 lần đầu tiên ở Paris (Bảo tàng Dân tộc học) trưng
bày phần lớn mặt nạ và tượng gỗ châu Phi, một nhà nghệ