DẠY CON TÍNH TỰ GIÁC :
BƯỚC ĐẦU LÀM CHỦ
BẢN THÂN
Có lẽ bất kỳ ai trong chúng ta, đều đã từng vài lần chìm đắm trong
cái đám đông hỗn độn vì kẹt xe ngoài đường phố. Ngoài những lý do
khách quan mà ai cũng biết, thì một yếu tố cũng không kém phần quan
trọng góp phần làm cho tình trạng này trở nên rối rắm hơn, đó là khi
người tham gia giao thông khôngcó ý thức tự giác chấp hành chuyện nối
đuôi nhau và không vượt qua bên trái đường.
Đây chỉ là một trong rất nhiều tình trạng chưa tốt trong xã hội
chúng ta, do việc mỗi người chưa có được ý thức về việc phải gìn giữ
môi trường một cách tự giác, mà chỉ chấp hành đôi khi rất miễn cưỡng,
nếu có sự giám sát của giới hữu trách. Điều đó cho thấy, ý thức tự giác
không thể tự nhiên hình thành mà phải trải qua một quá trình giáo dục
lâu dài.
“Gieo một hành động, gặt một thói quen – Gieo một thói quen, gặt
một tính cách – Gieo một tính cách, gặt một số phận” Đây là điều mà
hầu như ai cũng biết. Nhưng trong việc giáo dục con, đôi khi chúng ta
không gieo mà chỉ thích gặt, hay có khi lại muốn nhờ người khác gieo
hộ cho mình hoặc chỉ biết há miệng chờ sung! Trong khi đó sự phát triển
nhận thức để hình thành nhân cách của trẻ thì lại không biết chờ, mà lại
còn sẵn sàng tiếp nhận những mầm mống không tốt đầy dẫy xung quanh
trẻ để gieo vào tâm hồn trẻ những thói quen xấu !
Vì thế việc tập cho trẻ có những hành động tự giác ngay từ nhỏ,
bắt đầu từ những việc đơn giản nhất, chính là biện pháp tốt nhất để gieo
vào tâm hồn các em ý thức tự chủ trong mọi hành vi ứng xử sau này.
Khi nào thì có thể dạy trẻ ý thức tự giác ?
Chúng ta đã biết là ý thức về bản thân được hình thành từ khi trẻ
đi những bước chập chững để từng bước khám phá thế giới chung quanh
lúc trên 1 tuổi. Nhưng sự nhận thức về cái Tôi – phân biệt được bản
thân, biết rõ về sơ đồ cơ thể thì khi đến 3 tuổi, trẻ mới có được sự nhận
biết rõ rệt nhất – Trẻ biết nói không, thậm chí còn hơi bị…nhiều khi cái
gì cũng…không, dù sau đó nếu mẹ cất đi không cho thì lại…khóc !
Vì vậy, để có sự tiếp nhận tốt nhất những hướng dẫn nhằm giúp trẻ
hành động và ý thức về tính tự giác, thì các bậc cha mẹ nên bắt đầu trong
giai đoạn xung quanh 3 tuổi. Trong giai đoạn này, trẻ đã bớt dần tính ái
kỷ, là tính chỉ biết có mình và suy nghĩ : cái gì trong tay ta là của ta. Trẻ
bắt đầu mở rộng mối quan hệ với những trẻ khác, biết quan tâm đến
những người và sự kiện chung quanh mình, biết chơi chung với bạn bè.
Vì vậy việc cho trẻ đi học là hết sức cần thiết. Đây cũng là thời điểm
thích hợp để giúp trẻ có được những ý thức về tự giác và bắt đầu có sự
phát triển về trí tuệ cảm xúc ( EQ) cũng như về tư duy logic.
Dạy trẻ sự tự giác bằng cách nào ?
Khi đứng trước một trang giấy trắng, ai cũng có cái cảm giác là
muốn viết hay muốn vẽ một cái gì lên đó. Đứa trẻ tương tự như một tờ
giấy trắng, có thể vẽ lên đó những hình ảnh đẹp, nhưng cũng có thể bôi
bẩn nó bằng những nét nguyệch ngoạc vô ý thức. Vì vậy, khi muốn dạy
cho trẻ ý thức tự giác, chúng ta phải biết dùng cách nào, công cụ nào để
vẽ lên tờ giấy đó những hình ảnh hữu ích, nếu không thì chính chúng ta
đang bôi bẩn tâm hồn đứa trẻ !
Phải chăng là chúng ta sẽ đối diện với trẻ, và nói với bé là con phải
ngoan, con phải biết tự đi đánh răng mỗi buổi sáng, tự lấy quần áo ra
mặc, buổi tối phải tự biết lấy vở ra chép bài không thì mẹ sẽ phạt 3 roi?
Điều đó đúng, nhưng chỉ đúng với chúng ta, đúng với cái suy nghĩ
logic của người lớn chứ không phải với sự nhận thức và tư duy của một
trẻ lên 3 ! Trẻ cũng có thể làm nhưng thường chỉ làm được khi chúng ta
phải nhắc nhở nhiều lần hay dưới sự giám sát của người lớn hoặc sau rất
nhiều cái …3 roi ! Nói cách khác, yêu cầu thì hoàn tất nhưng ý thức tự
giác vẫn là con số 0, thậm chí còn hình thành tính chống đối, không bắt
buộc thì sẽ không làm !
Thế thì phải dạy bằng cách nào ? Chúng ta hãy biến những hoạt
động mang tính bổn phận thành những trò chơi – mà đối với trẻ em, thì
trò chơi chính là các hoạt động rất nghiêm túc ! Vì thế khi chúng ta chơi
trò “mèo con rửa mặt” hay “thỏ mặc quần áo nhanh” hoặc “xem ai
nhanh hơn” .v.v. là chúng ta đang “làm việc” với trẻ hay đang “dạy” trẻ
một cách nghiêm túc đấy !
Dạy trẻ như thế nào ?
Không phải chỉ biến việc dạy trẻ thành trò chơi là đã xong, để rồi
trẻ muốn chơi sao thì chơi. Mà việc giúp trẻ hình thành ý thức tự giác
vẫn đòi hỏi một số những nguyên tắc. Trước hết, đó là chúng ta để cho
trẻ quyền chọn lựa, không phải là chọn lựa giữa cái không và cái có mà
là chọn lựa giữa việc thực hiện như thế này, hay thực hiện như thế kia.
Sau đó trong giai đoạn đầu, chúng ta cũng biết cách “tập huấn” cho
trẻtheo từng bước, hướng dẫn cho trẻ làm những động tác cơ bản nhất
và khi trẻ đã làm được thì có hai điều mà phụ huynh cần lưu ý: Hãy để
cho trẻ tự làm, thậm chí có thể có những sai sót vì có như thế, trẻ mới
biết rút kinh nghiệm và cho dù thời gian có dài gấp đôi nhưng chúng ta
cũng nhất quyết là không nên can thiệp vào. Đây chính là nguyên nhân
khiến cho việc dạy trẻ thất bại, vì cha mẹ thường không chịu nổi sự
chậm chạp và vụng về của trẻ, để rồi “ra tay” hoàn tất công việc trong
tích tắc, thay vì phải chứng kiến sự rề rà của trẻ. Một yếu tố cần thiết
nữa, đó là tính nhất quán – Trẻ không thể hình thành sự tự giác, nếu các
hoạt động thường xuyên thay đổi về thời gian và cách thức.
Một trong những biện pháp nâng cao “kỹ năng” là cho trẻ từng
bước tham gia vào các hoạt động trong gia đình, như trong việc dọn dẹp,
làm bếp, lau nhà, giặt quần áo..v.v. Chúng ta có thể nhờ bé làm một số
việc lặt vặt, vừa làm vừa hướng dẫn thêm cho bé. Dĩ nhiên điều đó sẽ
làm cho chúng ta mất thì giờ hơn, mệt hơn… Nhưng có hoạt động huấn
luyện nào mà không mất thì giờ và công sức không ?
Dạy trẻ trong bao lâu ?
Chắc hẳn là chúng ta sẽ tự nhủ, chuyện dạy trẻ những việc như
đánh răng, rửa mặt, xếp quần áo, giữ bàn học gọn gàng ..v.v. là những
chuyện nhỏ, dạy qua vài lượt là trẻ phải nhớ chứ. Điều này đúng, nhưng
chưa đủ vì trước hết, có những bé nhạy bén, tiếp thu nhanh “ Thông
minh vốn sẵn tính trời” nhưng cũng có những bé chậm chạp, rề rà hay
vô tư, dạy trước quên sau. Vì thế, việc tập cho trẻ cũng phải tùy theo khả
năng của từng em mà nhanh chóng hay phải kéo dài. Nhưng dù sao thì
việc dạy trẻ cũng phải mang tính thường xuyên, từng bước một và luôn
luôn cần được động viên, nhắc nhở. Một điều quan trọng là trẻ rất
thích được khen, mà thực ra thì ai chả thế ? Vì thế, trong quá trình thực
hiện, chúng ta nên có những lời nói có cánh, nhưng cũng phải hợp lý và
chừng mực chứ không phải “gì cũng khen” ! Còn nếu như trẻ làm sai,
làm hỏng thì chúng ta lại không nên chê bai mà thay vào đó là những sự
khuyến khích:Mẹ biết là con có thể làm tốt hơn ! Con làm như thế là
không được, nhưng mẹ tin là con sẽ làm được mà !
Như thế, để hình thành một tính cách, chắc chắn không thể là
những tác động kiểu “mì ăn liền” mà là một quá trình giáo dục tiệm
tiến, đi từ những chuyện nhỏ, kéo dài từ năm này qua năm khác. Nói