Điều trị bệnh “giời leo”
Bệnh “giời leo” đã được dân gian biêt đến từ lâu với những biểu hiện khu
trú trên da, gây đau đớn kéo dài. Dạng tổn thương phổ biến đó là những mụn nước
như phải bỏng chạy ngoằn ngèo khiến cho người ta cảm tưởng đến vệt đi của một
loại côn trùng hay loài bò sát nào đó, cái tên giời leo có nghĩa là như vậy? Giới y
học thì quen dùng từ Zona để chỉ tên bệnh này và nguyên nhân của nó các bác sĩ
đều biết đó là do một loại virus gây nên - varicella zoster virus. Bệnh thì không lạ
lẫm gì cho cả bệnh nhân và bác sĩ nhưng tần số mắc căn bệnh này cả ở chuyên
khoa da liễu và mắt tăng vọt trong những năm gần đây lại là điều đáng lo ngại.
Đặc biệt khi chủ nhân của chúng lại là những thanh niên trẻ cùng với một tỷ lệ
đáng lo ngại HIV (+) khi làm xét nghiệm sàng lọc. Chúng ta lại phải lần mò lại tận
gốc rễ của vấn đề để hiểu được tại sao tỷ lệ mắc zona hay lại có xu hướng tăng
đột biến trở lại đặc biệt trên nhóm bệnh nhân AIDS.Thoạt đầu virus này gây nên
bệnh thuỷ đậu. Sau khi bệnh khỏi chúng tiếp tục lưu trú ở các hạch thần kinh cạnh
cột sống cho tới khi hoạt động trở lại, gây nên bệnh zona. Mặc dù phản ứng tủa
chứng minh sự tái hoạt động của virus còn chưa chắc chắn song việc miễn dịch tế
bào bị suy yếu có vẻ làm tăng nguy cơ virus zona tái tấn công cơ thể.Về phương
diện bệnh học: Bệnh zona có biểu hiện ở trên da là chủ yếu dưới dạng các phỏng
nước kèm theo dị cảm và đau đớn tại vùng tổn thương. Nếu dây tam thoa (dây
thần kinh số V) bị tổn thương thì bệnh sẽ có kèm theo các tổn thương tại
mắt.Trong trường hợp hạch gối (hạch trung chuyển, tập hợp các sợi cuả dây V) bị
tấn công có thể gây ra hội chứng Ramsay - Hunt, là bệnh đặc trưng bởi đau lan ra
tai, liệt nửa mặt thoáng qua, các phỏng nước dạng herpes ở ống tai ngoài và màng
nhĩ. Hội chứng này còn có thể kết hợp với cảm giác chóng mặt,ù tai, rối loạn
nghe.Tần xuất gặp: bệnh gặp 95% là người lớn, những người đã có kháng thể
kháng thuỷ đậu, mỗi năm khoảng 300.000-500.000 ca mới mắc tại Hoa Kỳ
Biến chứng:
* Đau thần kinh sau nhiễm zona là biến chứng đáng sợ nhất, tồn tại khoảng
hơn một tháng sau khi các tổn thương trên da đã lặn mất. Biến chứng này thường
gặp ở những người trên 50 tuổi. Đau thần kinh có thể xảy ra trên bệnh nhân nhiễm
zona cấp tính hoặc sau đợt tái hoạt động của tổn thương zona cũ. Thường là đau
đớn này sẽ chấm dứt sau 6 tháng, cá biệt có 1% bệnh nhân vẫn còn đau sau 1 năm.
* Bội nhiễm trên da thường do tụ cầu hoặc liên cầu.
* Nếu nhánh V2 bị tổn thương thì bệnh nhân có thể bị viêm kết mạc, viêm
giác mạc, loét giác mạc, viêm mống mắt thể mi có kèm tăng nhãn áp và đôi khi là
mù loà.* Hội chứng Ramsay - Hunt có thể gây liệt mặt và điếc.
* Trên bệnh nhân bị suy giảm miễn dịch bệnh zona còn có thể gây viêm
não - màng não, viêm tuỷ, liệt các dây thần kinh sọ, viêm mạch máu và tai biến
mạch não. Đáng sợ nhất là khi các biểu hiện trên da nặng lên gấp bội kèm theo
phán tán của virus vào tuần hoàn, gây tổn thương các tạng: não, gan, phổi và tử
vong là điều khó tránh khỏi.
Chủng tộc: hầu hết các bệnh nhân đã nhiễm đậu mùa, da đen gặp ít hơn da
trắng 25%.
Giới: bệnh chia đều cho cả nam và nữ.
Tuổi: tỷ lệ mắc tỷ lệ thuận với tuổi, có 80% bệnh nhân trên 20 tuổi,
Biểu hiện lâm sàng: Triệu chứng cơ năng:hầu hết bệnh nhân bị zona đều
có các tiền triệu chứng: đau, đau rát như phải bỏng của vùng da bị tổn thương. Nếu
bệnh nhân đến khám trong giai đoạn này các bác sĩ dễ chẩn đoán nhầm với các
bệnh khác đặc biệt là khi virus zona tấn công vào vùng bụng ngực. Cụ thể là các
bệnh: nhồi máu cơ tim, sỏi niệu quản, viêm màng phổi, đau dây thần kinh sinh ba,
viêm ruột thừa, viêm túi mật.. Trong giai đoạn cấp: bệnh nhân thường thấy mệt
mỏi, khó chịu, đau đầu, cảm giác ớn lạnh, nổi mụn nước trên da vùng tổn
thương.Sau đó vài ngày mụn sẽ hoá mủ, mụn có thể vỡ đi trước khi sẹo hoá.Đau
thường là dai dẳng, kéo dài hơn 1 tháng, khá đặc hiệu của zona. Một dạng khác là
đau và dị cảm dọc vùng da bị tổn thương mà không xuất hiện các tổn thương có
thể nhìn được.
Khám lâm sàng:
Các giai đoạn tổn thương ở da ban đỏ - mụn nước - mụn mủ - mụn vỡ và
làm sẹo có thể bắt gặp tuỳ theo giai đoạn của bệnh. Rất hiếm khi bệnh xuất hiện ở
cả hai bên của cơ thể. Nếu vùng da quanh mắt có tổn thương, cần đi tìm các triệu
chứng về mắt: viêm kết giác mạc, viêm hạch ngoại vi, liệt dây thần kinh sọ, liệt
dây thần kinh ngoại vi, mê sảng - co giật và hôn mê nếu có viêm não - màng não.
Điều trị: Chống đau:đau đớn là triệu chứng phải giải quyết đầu tiên vì vậy
bệnh nhân nên được dùng các thuốc giảm đau thuộc nhóm không có steroide.
Trong những trường hợp nặng các thuốc giảm đau gây nghiện có thể phải dùng
với liều an toàn. Vùng tổn thương nên được chăm sóc bằng gạc tẩm huyết thanh
hoặc dung dịch alumilum acetate 5%, các thuốc bôi da như Calamine.Thuốc kháng
virus: mục đích của điều trị là rút ngắn thời gian biểu hiện bệnh, chống đau hiệu
quả hơn, phòng ngừa các biến chứng và giảm tỷ lệ đau thần kinh sau nhiễm zona.
Các thuốc chống virus nhóm acyclovir được coi là có hiệu quả nhất. Trong đó
valcyclovir và famciclovir là 2 thế hệ sau cùng được coi là có thể khống chế virus
với liều thấp hơn acyclovir, tuy nhiên những nghiên cứu về chúng thì lại không
nhiều. Các thuốc giảm đau, hạ nhiệt, kháng viêm không có steroide được dùng
rộng rãi để giảm đau đớn cho bệnh nhân. Việc dùng cortizol tại chỗ hay toàn thân
có thể đem lại những lợi ích nhất định cho bệnh nhân nhưng mang tính chuyên
khoa cao và cần hết sức thận trọng.Các nhà nghiên cứu đang trăn trở tìm ra
vaccine để phòng chống căn bệnh này cho dù về mặt lý thuyết thì khi chúng ta đã
tiêm phòng thuỷ đậu thì hiển nhiên chúng ta sẽ giảm thiểu được khả năng bị zona
trong tương lai.
Bs.Ths. Hoàng Cương