1
Chương1
TỔNG QUAN
1.1. Tìm hiểu nghề chạm khắc gỗ
1.1.1. Khái niệm chung
Nghề chạm khắc gỗ có ở nhiều nước trên thế giới với phong cách khác
nhau, ở nước ta ckạm khắc gỗ là một nghề mang tính cổ truyền của nhân dân
ta. Nó được hình thành và phát triển qua nhiều thời đại và kinh nghiệm được
truyền từ đời này sang đời khác để chế tác các sản phẩm từ gỗ mang những
nét đặc trưng về văn hoá dân tộc, với việc sử dụng nguyên liệu, thủ pháp
chạm khắc có tính truyền thống riêng. Trong nghề chạm khắc gỗ, phấn lớn
dùng công cụ thủ công như chàng tách, các loại đục... Toạ ra các bức văn hoa,
phù điêu, lèo, bệ tủ chè, bệ sập, tượng người, con giống...
Nghề chạm khắc gỗ là nghề dân giã nhưng cũng là nghề mỹ thuật tạo ra
những sản phẩm vừa có giá trị sử dụng hàng ngày, vừa có giá trị thẩm mỹ góp
phần nâng cao giá trị sử dụng của gỗ trong nền kinh tế quốc dân và nâng cao
chất lượng cuộc sống của nhân dân.
Ngoài những sản phẩm chạm khắc gỗ thuần tuý bằng đục, chạm nhiều
loại sản phẩm mộc chạm khắc được kết hợp với khảm xà cừ hay công nghệ
trang sức bằng sơn mài rất đặc sắc. Các sản phẩm chạm khắc gỗ rất đa dạng
và phong phú, phần lớn là những đồ dùng hay những đồ vật trang trí không
gian nội thất có tính thẩm mỹ đạec biệt tạo ra sự trang trọng mà con ngươuì
dễ cảm nhận được.
Hiện nay nghề chạm khắc gỗ để sản xuất hàng hoá là các vật dụng như
giường, tủ, bàn nghế cũng như các mặt hàng khác có giá trị văn hoá đang có
xu hướng phát triển tương đối mạnh tại mtj số làng nghề và nhiều cơ sở sản
xuất trên cả nước.
2
1.1.2. Quá trình phát triển nghề chạm khắc gỗ
1.1.2.1. Nghề chạm khắc gỗ trongh các giai đoạn lịch sử trước đây
Nghgề chạm khắc gỗ là một nghề có từ lâu đời và có nhiều nrts truyền
thống của dân tộc. Nó được phát triển qua nhiều thời đại đặc biệt là từ đời nhà
Lý đến nay còn lưu truyền lại nhiều tác phẩm chạm khắc có giá trị. Nhiều
đình chùa, miếu cổ được chạm trổ rất tinh vi, những hioa văn trang trí, những
con rồng, phượng. Nhiều kho tượng phật bằng gỗ được bàn tay tài hoa của
nghệ nhân sáng tạo rất độc đáo có giá trị lịch sử và thẩm mỹ cao. Có thể nói
sản phẩm chạm khắc gỗ ở Việt Nam có nét tương đồng với Trung Quốc Do
sự giao lưu văn háo giữa hai dân tộc. Từ xưa đến nay chúng ta đều tiếp thu từ
Trung Quốc về mẫu mã bằng nhiều cách sau đó phát triển thành những sản
phẩm có những nét độc đáo riêng sinh động và phong phú.
Những cung điện nguy nga của các vua chúa trong các triều đại đều
phải sử dụng nhiều nghệ nhân chạm khắc gỗ trong kiến trúc cũng như trông
trang trí nội thất.
Nghề chạm khắc gỗ cũng được dử dụng nhiều trong các công trình kiến
trúc dân dã, trong các đồ mộc cỏ truyền như: Sập gụ, tủ chè, tủ tam sơn, tue
bán nguyệt hay tủ chùa, sa lông cổ, bàn thờ, tủ thờ...
1.1.2.2. Nghề chạm khắc gỗ hiện nay
Ở nhiều nước trên thế giới có nghề chạm khắc gỗ nhưng cách thể hiện,
nhưngz đặc sắc, những nét truyền thống của mỗi nước đều khác nhau, nó thể
hiện được bản sắc văm hoá dân tộc của mỗi nước. Nghề chạm khắc gỗ của
nước ta mang phong cách Á Đông và có đặc điểm riêng biệt của dân tộc Việt
Nam.
Hiện nay, với chủ trương phát triển nền kinh tế nhiều hàng hoá thành
phần, khộ phục các nghề yhủ công truyền thống nên nghề chạm khắc gỗ ở
3
nước ta đang được nhà nước khuyến khích phát triển. Tại các làng nghề
truyền thống như: La Xuyên, Đồng Kỵ, Vạn Điểm, Dư Dụ... Hỗu hết dân làng
từ những cụ già 60 – 70 tuổi đến các cháu bé 10 – 12 tuổi đều tham gia làm
nghè. Nhiều sản phẩm tinh sảo cổ truyền như: sập, tủ chè, tủ chùa... đến các
pho tượng tiên, tượng phật, tượng con giống, những bức phù điêu, cuốn thư...
được sản xuất nhiều để phục phụ nhu cầu tiêu dùng trong nước và xuất khẩu
sang nhiều nước như: Đài Loan, Hồng Kông, các nước Châu Âu...
Sản phẩm mộc chạm khắc ngày nay có nhiều nét cải biếnvề đường nét,
hoa văm, kiểu dáng, liên kết... để phù hợp với yêu cầu và thị hiếu của người
tiêu dùng nhưng những thay đổi đó chỉ nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm
chứ không được làm mất đi chuẩn mực đặc sắc và truyền thống vốn có của
những sản phẩm chạm khắc truyền thống đó.
1.1.2.3. Quá trình phát triển nghề chạm khắc gỗ ở một số làng nghề
tiêu biểu ở nước ta
a) Tại làng nghề Vạn Điểm
Làng nghề chạm khắc truyền thống Vạn Điểm – Hà Tây là một trong
những làng nghề lâu đời ở nước ta. Quá trình phát triển của nó gắn liền với sự
phát triển của kinh tế xã hội cũng như văn hoá của dân tộc ta. Theo các nghệ
nhân của làng nghề thì từ xa xưađã có những sản phẩm làm bằng gỗ xuất hiện
ở nước ta nhưng có lẽ nhuồn ngốc của nó được bắt nguồpn từ Trung Quốc.
Những sản phẩm chạm kháec này chủ yếu xuẩt hiện trong các gia đình có địa
vị trong xã hội, cũng như tầng lớp thượng lưu. Do điều kiện kinh tế nước ta
lúc bấy giờ còn thấp nên những sản phẩm chạm khắc gỗ còn rất khan hiếm.
Khi đời sống vật chất của con người được nâng cao thì nhu cầu thẩm nỹ
đã được nâng cao, do vậy nhu cầu từ những sản phẩm làm từ gỗ ngày càng
tăng, mỗi gia đình đều mong muốn có một bộ bàn nghế, tủ... làm từ gỗ trong
nhà để thể hiện sự trang trọng giàu có của mình. Trước tình hình đó người dân
4
nảy sinh ý tưởng chế tạo ra các sản phẩm này ngay tại gia đình, địa phương
mình. Với ý tưởng của nhưnmgx người có nhu cầu đã thuê thợ mộc để làm ra
những sản phẩm theu mẫu sẵn có. Nhưng do tay nghè chuyên môn cũng như
kinh nghiệm về sản xuất đồ mộc của những người thợ còn rất hạn chế nên
những sản phẩm họ làm ra còn rất thô kịch, khônh hợp lý về kích thước,
những đường net hao văn còn rất vụng về, thiếu đi nét thẩm mỹ của sản phẩm.
Nhưng dù sao những sản phẩm đầu tiên đã ra đời tại địa phương. Xuất phát từ
sự khởi đầu đó mà các sản phẩm kế tiếp lần lượt được ra đời và tính thẩm mỹ
hay chất lượng sản phẩm ngày được hoàn thiện hơn. nhưng do đất nước ta
đang chiến tranh nên nghè mộc không có điều kiện phát triển. Việc sản xuất
hầu như bị dán đoạn hoàn toàn. Khi chiến tranh kết thúc, hoà bình lập lại, cả
nước cùng bắt tay vào công cuộc xây dựng Chủ Nghĩa Xã Hội. đời sống của
nhân dân còn khó khăn, chưa thể ổn định. Do đó những người dân trong làng
không có điều kiện để khôi phục, đầu tư sản xýât ra những sản phẩm thủ công
mỹ ngyhệ từ gỗ. Nhưng với hàng loạt chính sách mới của nhà nước đã được
thực thi làm cho đời sống kinh tế xã hội của nhân dân ta ngày càng hoàn
thiện. Lúc này những gia đình khá giả ở làng do buôn bán họ đã tiếp cận thị
trường. Họ nhận thấy rằng mặy hàng thủ công mỹ nghệ cao cấp được làm từ
gỗ đã đang và sẽ đem lại lợih nhuận cũng như giá trị kinh tế cao. Bởi các sản
phẩm đó luân có tính thẩm mỹ hiện đại gắn liền với văn hoá truyền thống của
dân tộc và cũng bởi chất liệu gỗ đã trở lên quen thuộc và thân thiện với cuộc
sống thường ngày của con người. Chính vì vậy, họ đá đầu tư để sản xuất
những mặt hàmg này. Lúc đầu quy mô sản xuất còn nhỏ vì nhân lực ít, dụng
cụ ddoof nghề còn thô sơ, do vậy sản phẩm làm ra với số lượng ít và chất
lượng còn kém. Ngày nay với sự hỗ trợ của một số máy móc thiết bị và nhu
cầu của thị trường tăng, nên quy mô sản xuất ngày càng được mở rộng, nguồn
nhân lực dồi dào nên năng xuất chất lượng của sản phẩm tăng rõ rệt. Lúc đầu
các sản phẩm làm ra chủ yếu phục phụ của nhu cầu nhân dân địa phương
cũng như các vùng khác của đất nước. Mấy năm gần đây các sẩn phẩm của
5
làng nghề đã được xuất khẩu sang thị trường Nhật Bản, Hàn Quốc. Làng Vạn
Điểm có khoảng 400 hộ gia đình thì có tới 98% hộ gia đình sản suất đồ mộc,
còn 2% hộ gia đình làm các công việc khác do họ không có điều kiện hoặc
cũng có thể họ đã có nghề nghiệp ổn định khác. Xét thấy khả năng phát triển
của làng nghề, cách đây 4 năm (năm 2000), tỉnh uỷ Hà Tây đã cấp bằng công
nhận làng Vạn Điểm là làng nghề truyền thống.
b) Quá trình phát triển tại làng nghề La Xuyên – Nam Định
La Xuyên là làng nghề chuyên sản xuất đồ mộc truyền thống lâu đời
nhất ở Việt Nam. Khi mới hình thành làng nghề với quy mô sản xuất nhỏ chỉ
có một số gia đình làm nghề này, do vậy số lượng sản phẩm còn rất ít và chất
lượng chưa cao, sự đa dạng về các loại hình sản phẩm còn hạn chế, công cụ
dùng để sản xuất còn rất thô sơ.
Tóm lại trong thời kỳ này sản xuất chỉ dừng lại ở mức độ thủ công. Do
làng nghề La Xuyên xuất hiện sớm nhất ở nước ta, do đó chịu ảnh nhiều từ
hai cuộc chiến tranh tàn phá của thực dân-đế quốc va nhất là cuộc chiến
chông s xâm luợc phương bắc, nên La Xuyên chưa co điều kiện phát triển.Sau
đó cùng với sư phát triển của khoa học kĩ thuật máy móc dã được đưa vào
một số công đoạn của quá trình sản xuất như:trong khâu pha phôi gỗ có máy
cưa vòng lượn, máy vanh ...trong khâu chạm khắc co máy lấy nền,máy lọng,
trong khâu trang sức co máy phun sơn-vécny, máy xoa(đánh nhẵn nhưng chỗ
phẳng)...Đã giúp cho nhưng người thợ giảm được công lao động, tăng số
lượng sản phẩm và cũng góp phần cải thiện, nâng cao chất lượng sản
phẩm.Song song với sự phát trieenr của nền kinh tế là sự giao lưa văn hoá rất
mạnh mẽ giưa Việt Nam với cac nước trên thế giới, đặc bieetj là sự trao đổi
học hỏi giưa hai nền văn hoá Việt Nam-Trung Quốc, cùng với sự sáng tạo tài
tình của nghệ nhân,nhưng người thợ chạm khắc trong làng nghề,để đáp ưg
yêu cầu của thi trường.Do vậy mà sự đa dạng về chủng loại, mẫu mã của các
sản phẩm chạm khắc ở La Xuyên đã được nâng cao rõ rệt.với sự nhanh nhạy
