Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
232
CHƯƠNG 6. MẠCH PHÁT XUNG VÀ TẠO XUNG
GIỚI THIỆU
Hầu hết các hệ thống kỹ thuật số đều yêu cầu một vài loại dạng sóng định thời, ví
dụ một nguồn xung của bộ dao động cần thiết cho tất cả các hệ thống tuần tự định thời.
Trong các hệ thống kỹ thuật số, một dạng sóng xung vuông thường được sử dụng nhất.
Sự tạo ra các dạng sóng xung vuông được gọi là bộ đa hài.
Có ba loại bộ đa hài:
Bộ dao động đa hài (chạy tự do).
Bộ đa hài đơn ổn (một nhịp).
Bộ đa hài hai trạng thái ổn định (trigơ).
Một bộ dao động đa hài chỉ là một bộ dao động để tạo ra dạng xung. Nó có hai
trạng thái chuẩn mà không yêu cầu sự kích hoạt từ bên ngoài. Bộ này thường được
dùng làm xung điều khiển cho các mạch tuần tự.
Ví dụ, một bộ vi xử lý có thể phát tín hiệu cho một thiết bị bên ngoài để in một
nội dung nào đó bằng cách truyền qua một xung. Thiết bị đầu ra nói chung có tốc độ
chậm hơn bộ vi xử lý, do đó nó yêu cầu một xung tín hiệu trong một khoảng thời gian
lâu hơn. Điều này đạt được bằng một mạch giao tiếp có chứa bộ đa hài đơn ổn.
Một mạch đa hài trong đó cả hai trạng thái đều ổn định thì được gọi là mạch đa
hài hai trạng thái ổn định hay trigơ. Mạch này thực hiện việc chuyển tiếp từ một trạng
thái ổn định này sang một trạng thái ổn định khác chỉ lúc xung kích khởi được áp vào.
Mạch này thường được dùng làm các thành phần trong bộ nhớ trong các hệ thống kỹ
thuật số và đã được thảo luận ở chương 5.
Chương này tập trung vào sơ đồ, nguyên tắc hoạt động, ứng dụng của các mạch
dao động đa hài, mạch dao động đa hài đợi, trigơ Schmitt dựa trên các cổng TTL,
CMOS và IC định thời 555. Sau chương này bạn đọc có thể tự thiết kế các mạch dao
động theo các yêu cầu cơ bản cho các ứng dụng khác nhau.
6.1. MẠCH PHÁT XUNG
Trong mạch dãy đồng bộ, xung vuông của tín hiệu đồng hồ (clock) được dùng để
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
233
điều khiển, phối hợp hoạt động của toàn bộ hệ thống. Vậy đặc tính của xung đồng hồ
trực tiếp ảnh hưởng đến chất lượng hoạt động của hệ thống. Dựa vào hình 6-1 chúng ta
tìm hiểu một số chỉ tiêu đánh giá dạng xung vuông.
6.1.1. Mạch dao động đa hài cơ bản cổng NAND TTL
Cổng NAND khi làm việc trong vùng chuyển tiếp có thể khuếch đại mạnh tín
hiệu đầu vào. Nếu 2 cổng NAND được ghép điện dung thành mạch vòng như hình 6-2
ta được bộ dao động đa hài.VK là đầu vào điều khiển, khi ở mức cao mạch phát xung,
và khi ở mức thấp mạch ngừng phát.
Hình 6-2. Bộ dao động đa hài cấu trúc bằng cổng NAND
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
234
Nếu các cổng I và II thiết lập điểm công tác tĩnh trong vùng chuyển tiếp và VK =
1, thì mạch sẽ phát xung khi được nối nguồn. Nguyên tắc làm việc của mạch như sau:
Giả sử do tác động của nhiễu làm cho Vi1 tăng một chút, lập tức xuất hiện quá trình
phản hồi dương sau:
Khi đó, cổng I nhanh chóng trở thành thông bão hoà, cổng II nhanh chóng ngắt,
mạch bước vào trạng thái tạm ổn định. Lúc này, C1 nạp điện và C2 phóng điện theo
mạch đơn giản hoá được thể hiện trong hình 6-2. C1 nạp đến khi Vi2 tăng đến ngưỡng
thông VT, trong mạch xuất hiện quá trình phản hồi dương như sau:
Kết quả quá trình này là: cổng I nhanh chóng ngắt còn cổng II thông bão hoà,
mạch điện bước vào trạng thái tạm ổn định mới. Lúc này C2 nạp điện còn C1 phóng
cho đến khi Vi1 bằng ngưỡng thông VT làm xuất hiện quá trình phản hồi dương đưa
mạch về trạng thái ổn định ban đầu. Mạch không ngừng dao động, khi bỏ qua điện trở
đầu ra của các cổng NAND, dựa vào hình 6-3a) giản đồ xung của mạch được thể hiện
trên hình 6-3b).
Vì thời gian nạp điện nhanh hơn thời gian phóng, nên thời gian duy trì trạng thái
ổn định tạm thời phụ thuộc vào thời gian nạp điện của hai tụ điện C1 và C2. Từ hình 6-
2 ta có thời gian nạp điện của tụ C1 là τ =1 = (Rf2 // R1) C1, thời gian để Vi2 nạp điện
đến VT là:
T là chu kỳ của tín hiệu đa hài đầu ra.
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
235
6.1.2. Mạch dao động đa hài vòng RC
Bộ dao động vòng có cấu trúc gồm 3 cổng NAND mắc nối tiếp như hình 6-4.
Do có sự phản hồi dương từ Vo đến Vi1 làm cho mạch này không có trạng thái ổn
định. Tần số của tín hiệu đầu ra phụ thuộc vào thời gian trễ của cổng NAND, và không
thể điều chỉnh được tần số này. Tần số của mạch phát sẽ điều chỉnh được khi một
mạch trễ RC được mắc thêm vào mạch như hình 6-5. Tần số dao động của mạch điều
chỉnh được thông qua giá trị của tụ điện C và điện trở R.
6.1.3. Mạch dao động đa hài thạch anh
Để có các tín hiệu đồng hồ (xung clock) có tần số chính xác và có độ ổn định
cao, các mạch đa hài trình bày trên đây không đáp ứng được. Tinh thể thạch anh
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
236
thường được sử dụng trong các trường hợp này. Thạch anh có tính ổn định tần số tốt,
hệ số phẩm chất rất cao dẫn đến tính chọn lọc tần số rất cao. Hình 6-6 là một mạch dao
động đa hài điển hình sử dụng tinh thể thạch anh. Tần số của mạch dao động chỉ phụ
thuộc vào tinh thể thạch anh mà không phụ thuộc vào giá trị các tụ điện và điện trở
trong mạch.
Hình 6-6. Mạch dao động đa hài thạch anh
Bộ tạo dao động đa hài thạch anh được thiết lập bằng cách thay một tụ điện trong
bộ đa hài đã xét trên bằng thạch anh.
Thạch anh có tính chất áp điện, tương đương như một khung cộng hưởng.
Kí hiệu, sơ đồ tương đương về điện của thạch anh được trình bày trên hình 6.7.