Prepared by Phan Ñöùc Duõng, PhD -15-
b. Doanh thu
Doanh thu vaø thu nhaäp khaùc laø toång giaù trò caùc lôïi ích kinh teá doanh nghieäp
thu ñöôïc trong kyø keá toaùn, phaùt sinh töø caùc hoaït ñoäng saûn xuaát, kinh doanh thoâng
thöôøng vaø caùc hoaït ñoäng khaùc cuûa doanh nghieäp, goùp phaàn laøm taêng voán chuû sôû
höõu, khoâng bao goàm khoaûn goùp voán cuûa coå ñoâng hoaëc chuû sôû höõu. Trong khi ñoù,
chi phí laø toång giaù trò caùc khoaûn laøm giaûm lôïi ích kinh teá trong kyø keá toaùn döôùi hình
thöùc caùc khoaûn tieàn chi ra, caùc khoaûn khaáu tröø taøi saûn hoaëc phaùt sinh caùc khoaûn nôï
daãn ñeán laøm giaûm voán chuû sôû höõu, khoâng bao goàm khoaûn phaân phoái cho coå ñoâng
hoaëc chuû sôû höõu. Tuy nhieân, doanh thu vaø thu nhaäp khaùc theo quy ñònh cuûa chuaån
möïc chung coù khaùc bieät cuï theå:
c. Chi phí
Chi phí bao goàm caùc chi phí saûn xuaát, kinh doanh phaùt sinh trong quaù trình
hoaït ñoäng kinh doanh thoâng thöôøng cuûa doanh nghieäp vaø caùc chi phí khaùc. Chi phí
saûn xuaát, kinh doanh phaùt sinh trong quaù trình hoaït ñoäng kinh doanh thoâng thöôøng
cuûa doanh nghieäp, nhö: giaù voán haøng baùn, chi phí baùn haøng, chi phí quaûn lyù doanh
nghieäp, chi phí laõi tieàn vay, vaø nhöõng chi phí lieân quan ñeán hoaït ñoäng cho caùc beân
khaùc söû duïng taøi saûn sinh ra lôïi töùc, tieàn baûn quyeàn,... Nhöõng chi phí naøy phaùt sinh
döôùi daïng tieàn vaø caùc khoaûn töông ñöông tieàn, haøng toàn kho, khaáu hao maùy moùc,
thieát bò. Chi phí khaùc bao goàm caùc chi phí ngoaøi caùc chi phí saûn xuaát, kinh doanh
phaùt sinh trong quaù trình hoaït ñoäng kinh doanh thoâng thöôøng cuûa doanh nghieäp,
nhö: chi phí veà thanh lyù, nhöôïng baùn taøi saûn coá ñònh, caùc khoaûn tieàn bò khaùch haøng
phaït do vi phaïm hôïp ñoàng,...
4.1.3 Ño löôøng thu nhaäp
Trong thöïc teá, caùc coâng ty coù theå thöïc hieän hai caùch ño löôøng thu nhaäp laø:
Keá toaùn theo thöïc teá phaùt sinh – Ghi nhaän caùc giao dòch khi doanh thu
vaø chi phí phaùt sinh (xaûy ra) maëc duø chöa thu hoaëc chi tieàn
Keá toaùn theo tieàn maët – Chæ ghi nhaän caùc giao dòch khi coù thöïc thu
hoaëc thöïc chi tieàn maët
a. Söï khaùc bieät giöõa keá toaùn thöïc teá phaùt sinh vaø keá toaùn tieàn maët
Keá toaùn theo thöïc teá phaùt sinh (keá toaùn doàn tích) laø keá toaùn ghi nhaän khi
nghieäp vuï kinh teá phaùt sinh.
Doanh thu ñöôïc ghi nhaän khi thöïc teá phaùt sinh. Cuï theå, doanh thu
ñöôïc ghi nhaän khi haøng hoaù dòch vuï ñaõ ñöôïc chuyeån giao cho ngöôøi
mua maëc duø luùc ñoù ngöôøi baùn chöa thu ñöôïc tieàn ngay.
Prepared by Phan Ñöùc Duõng, PhD -16-
Chi phí ñöôïc ghi nhaän khi thöïc teá phaùt sinh. Cuï theå, chi phí ñöôïc ghi
nhaän khi noù phaùt sinh cho duø chöa traû tieàn. Ví duï: chi phí löông, vaän
chuyeån, v.v…
Keá toaùn theo tieàn maët laø keá toaùn ghi nhaän khi doanh nghieäp nhaän ñöôïc tieàn
hay thôøi ñieåm doanh nghieäp chi traû tieàn:
Doanh thu ñöôïc ghi nhaän vaøo thôøi ñieåm thu ñöôïc tieàn maët.
Chi phí ñöôïc ghi nhaän vaøo thôøi ñieåm chi traû tieàn maët.
b. Ño löôøng lôïi nhuaän
Do ñoù, vieäc xaùc ñònh doanh thu, chi phí laø kieåm tra xem vieäc ghi nhaän
doanh thu vaø chi phí coù ñuùng vaøo kyø phaùt sinh hay khoâng?
4.2 CAÙC NGUYEÂN TAÉC GHI NHAÄN DOANH THU VAØ CHI PHÍ
Ñeå coù theå xaùc ñònh chính xaùc doanh thu vaø chi phí caùc keá toaùn vieân coøn phaûi
naém vöõng caùc vaán ñeà sau ñaây:
4.2.1 Taøi khoaûn taïm thôøi vaø taøi khoaûn thöôøng xuyeân
a. Taøi khoaûn taïm thôøi (temporary account)
Taøi khoaûn taïm thôøi (temporary account) laø nhöõng taøi khoaûn maø soá dö cuûa noù
seõ bò xoùa ñi baèng nhöõng buùt toaùn khoùa soå (closing entries) vaøo cuoái moãi kyø keá toaùn
ñeå chuaån bò cho vieäc ghi cheùp trong kyø keá toaùn môùi. Nhö vaäy loaïi taøi khoaûn naøy chæ
ñeå theo doõi nhöõng khoaûn phaùt sinh rieâng cho töøng kyø keá toaùn. Noù bao goàm:
Nhoùm taøi khoaûn doanh thu
Nhoùm taøi khoaûn chi phí
Taøi khoaûn ruùt voán
Taøi khoaûn xaùc ñònh keát quaû
Vì nhöõng taøi khoaûn naøy lieân quan ñeán baùo caùo thu nhaäp neân ngöôøi ta coøn goïi
taøi khoaûn taïm thôøi laø taøi khoaûn baùo caùo thu nhaäp.
b. Taøi khoaûn thöôøng xuyeân (permanent account)
Taøi khoaûn thöôøng xuyeân (permanent account) laø nhöõng taøi khoaûn maø soá dö
cuoái moãi kyø cuûa noù seõ ñöôïc giöõ laïi laøm soá dö cho ñaàu kyø sau. Taøi khoaûn thöôøng
xuyeân bao goàm:
Nhoùm taøi khoaûn taøi saûn
Nhoùm taøi khoaûn nôï phaûi traû
Prepared by Phan Ñöùc Duõng, PhD -17-
Taøi khoaûn voán
Vì nhöõng taøi khoaûn naøy lieân quan ñeán baûng caân ñoái taøi saûn neân ngöôøi ta coøn
goïi taøi khoaûn thöôøng xuyeân laø taøi khoaûn baûng caân ñoái taøi saûn.
HEÄ THOÁNG TAØI KHOAÛN
Taøi saûn
Taøi khoaûn
Nôï phaûi traû
thöôøng xuyeân
Voán
Taøi khoaûn
Voán chuû sôû höõu
Ruùt voán
taïm thôøi
Xaùc ñònh keát quaû
Doanh thu
Chi phí
4.2.2 Kyø keá toaùn (accounting period)
Caùc thöông vuï seõ cöù lieân tuïc phaùt sinh khoâng cuøng baét ñaàu vaø khoâng cuøng
keát thuùc theo moät moác thôøi gian naøo caû, trong khi ñoù caùc nhaø quaûn lyù laïi coù nhu caàu
veà thoâng tin ñeå thöïc hieän vieäc quaûn lyù cuûa mình. Vì vaäy hoï ñaõ chia quaù trình hoaït
ñoäng cuûa doanh nghieäp ra nhöõng khoaûng thôøi gian ñeàu nhau vaø goïi ñoù laø nhöõng kyø
keá toaùn. Vieäc so saùnh keát quaû ñaït ñöôïc giöõa nhöõng kyø naøy seõ giuùp ñaùnh giaù ñöôïc
hieäu quaû hoaït ñoäng cuûa doanh nghieäp. Kyø keá toaùn coù theå coù ñoä daøi laø 01 thaùng, 03
thaùng, 06 thaùng hay 01 naêm. Kyø keá toaùn 01 naêm coøn ñöôïc goïi laø Fiscal year (naêm
taøi chính, nieân ñoä keá toaùn, hay coøn goïi laø taøi khoùa). Moät taøi khoùa khoâng nhaát thieát
phaûi truøng vôùi naêm döông lòch. Thoâng thöôøng thôøi ñieåm keát thuùc moät Fiscal year
ñöôïc choïn laø luùc khoâng ñuùng thôøi vuï hay vieäc buoân baùn, kinh doanh eá aåm nhaèm
muïc ñích deã daøng kieåm keâ, keá toaùn vieân coù thôøi gian thöïc hieän caùc ñoäng taùc xöû lyù
cuoái kyø, vaø quan troïng nhaát laø vieäc phaân boå chi phí vaø doanh thu cuûa nhöõng thöông
vuï lieân quan ñeán nhieàu kyø keá toaùn seõ ñôn giaûn vaø chính xaùc hôn.
4.2.3 Caùc nguyeân taéc caên baûn
4.2.4 Caùch ghi nhaän doanh thu vaø chi phí
Ghi theo tình hình thöïc teá phaùt sinh laø tröôøng hôïp caên baûn nhaát ñeå ghi nhaän
doanh thu vaø chi phí, ôû ñoù doanh thu seõ ñöôïc ghi nhaän khi dòch vuï, haøng hoùa ñaõ
cung caáp cho khaùch haøng vaø laäp hoùa ñôn, luùc naøy khaùch coù theå traû tieàn ngay hoaëc
thieáu nôï; coøn chi phí seõ ñöôïc ghi nhaän khi chi tieàn, hay nhaän ñöôïc hoùa ñôn veà
nhöõng dòch vuï, haøng hoùa ñaõ söû duïng trong kyø.
Ngoaøi nhöõng tröôøng hôïp noùi treân thì doanh thu vaø chi phí coøn ñöôïc ghi nhaän
baèng caùch ñieàu chænh caùc taøi khoaûn.
Prepared by Phan Ñöùc Duõng, PhD -18-
4.3 QUY TRÌNH ÑIEÀU CHÆNH KEÁ TOAÙN
Vieäc ñieàu chænh caùc taøi khoaûn thoâng qua caùc buùt toaùn ñieàu chænh (adjsusting
entries). Ñaây laø nhöõng buùt toaùn ñöôïc tieán haønh vaøo cuoái moãi kyø keá toaùn nhaèm muïc
ñích tính toaùn ñaày ñuû doanh thu vaø chi phí ñeå xaùc ñònh ñuùng laõi roøng. Buùt toaùn ñieàu
chænh coù ñaëc ñieåm laø luoân lieân quan giöõa moät taøi khoaûn thöôøng xuyeân vaø taøi khoaûn
taïm thôøi, nghóa laø söï ñieàu chænh seõ lieân quan ñeán baùo caùo thu nhaäp vaø baûng caân ñoái
taøi saûn.
4.3.1 Caùc buùt toaùn ñieàu chænh (Adjusting entries)
a. Khaùi nieäm
Caùc buùt toaùn ñieàu chænh duøng ñeå ñieàu chænh caùc khoaûn chi ñaõ traû tröôùc, caùc
khoaûn thu ñaõ nhaän tröôùc caàn phaân boå daàn vaøo chi phí, doanh thu cuûa nhieàu kyø vaø
caùc khoaûn chi phaûi traû, caùc khoaûn thu phaûi thu caàn tính tröôùc vaøo chi phí, doanh thu
trong kyø.
b. Phaân loaïi
Coù 2 loaïi buùt toaùn ñieàu chænh cô baûn:
a) Deferrals (Phaân boå chi phí vaø doanh thu lieân quan ñeán nhieàu kyø)
b) Accruals (Chi phí vaø doanh thu ñaõ phaùt sinh nhöng chöa ghi nhaän)
4.3.2 Tieán trình thöïc hieän caùc buùt toaùn ñieàu chænh
Ñoïc taøi lieäu
4.4 BAÛNG CAÂN ÑOÁI THÖÛ ÑAÕ ÑIEÀU CHÆNH (ADJUSTED TRIAL
BALANCE)
4.4.1 Baûng caân ñoái thöû ñaõ ñieàu chænh
Caùc buùt toaùn ñieàu chænh ñaõ taïo ra khaù nhieàu söï thay ñoåi: soá dö cuûa caùc taøi
khoaûn coù lieân quan seõ taêng leân hoaëc giaûm ñi, ñoàng thôøi moät soá taøi khoaûn môùi ñaõ
xuaát hieän. Ñeå kieåm tra laïi quaù trình ñieàu chænh thì sau khi caùc buùt toaùn ñieàu chænh
ñaõ ñöôïc ghi vaøo nhaät kyù vaø chuyeån soå, ngöôøi ta seõ laáy soá dö cuûa taát caû caùc taøi
khoaûn ôû soå caùi ñeå laäp baûng töông töï nhö baûng caân ñoái thöû vaø goïi ñoù laø baûng caân ñoái
thöû ñaõ ñieàu chænh (Adjusted Trial Balance).
Prepared by Phan Ñöùc Duõng, PhD -19-
4.4.2 Caùc baùo caùo taøi chính sau khi ñieàu chænh
Töø baûng caân ñoái thöû ñaõ ñieàu chænh, ngöôøi ta coù theå laäp ñöôïc baùo caùo taøi
chính, nhö baùo caùo thu nhaäp, baûo caùo voán chuû sôû höõu, baûng caân ñoái taøi saûn.
4.4.3 Söûa chöõa caùc sai soùt
Taát caû moïi loãi sai trong quaù trình ghi cheùp nghieäp vuï ñeàu phaûi ñöôïc tìm
kieám vaø söûa chöõa. Moät vaøi loãi sai nhoû coù theå söûa chöõa tröïc tieáp baèng caùch gaïch boû
chöõ hoaëc soá ghi sai vaø ghi chöõ hoaëc soá ñuùng ôû beân caïnh, traùnh vieäc boâi xoùa, caïo
söûa.
Neáu loãi sai lieân quan ñeán nhieàu taøi khoaûn vaø ñaõ ñöôïc chuyeån ñoåi thì phaûi
ñöôïc söûa chöõa baèng nhöõng buùt toaùn söûa sai (Correcting entry). Ñoâi khi nhöõng buùt
toaùn naøy gioáng caùc buùt toaùn ñieàu chænh nhöng veà baûn chaát thì khoâng phaûi vaø caàn coù
söï phaân bieät roõ raøng.