Prepared by Phan Ñöùc Duõng, PhD -20-
CHÖÔNG 5
KEÁ TOAÙN CAÙC YEÁU TOÁ ÑAÀU VAØO CHUÛ YEÁU
5.1 KEÁ TOAÙN TAØI SAÛN DAØI HAÏN
Tính hieäu quûa cuûa nhöõng quyeát ñònh quaûn trò veà taøi saûn daøi haïn noùi chung vaø
taøi saûn coá ñònh noùi rieâng laø roõ raøng nhaát khi ñöôïc trình baøy treân baùo caùo taøi chính.
Chaúng haïn, nhö baùo caùo taøi chính cuûa coâng ty H.J.Hienz, moät trong nhöõng coâng ty
thöïc phaåm lôùn nhaát theá giôùi. Trong toång taøi saûn hôn 4 tyû ñoâla cuûa coâng ty thì khoaûn
1 phaàn 3 goàm baát ñoäng saûn, maùy moùc vaø trang thieát bò vaø 15% taøi saûn khaùc laø taøi
saûn voâ hình vaø coâng ty ñaõ ñaàu tö theâm 355 trieäu ñoâla nöõa mua nhöõng taøi saûn daøi
haïn môùi.
5.1.1 Keá toaùn taøi saûn coá ñònh
Theo keá toaùn Myõ, taøi saûn coá ñònh ñoù laø nhöõng taøi saûn maø coù tuoåi thoï söû duïng
taøi saûn hôn 1 naêm, ñöôïc söû duïng trong hoaït ñoäng kinh doanh, vaø khoâng nhaèm muïc
ñích baùn laïi cho khaùch haøng. Töø raát laâu ngöôøi ta thöôøng xem taøi saûn daøi haïn nhö laø
taøi saûn coá ñònh, thuaät ngöõ naøy khoâng coøn ñöôïc söû duïng nhieàu nöõa bôûi vì töø “coá
ñònh”nguï yù raèng nhöõng taøi saûn naøy ñöôïc söû duïng maõi maõi. Maëc duø khoâng coù thôøi
haïn toái thieåu ñoái vôùi moät taøi saûn ñöôïc phaân loaïi nhö laø taøi saûn daøi haïn, tieâu chuaån
phoå bieán nhaát ñoù laø nhöõng taøi saûn coù theå ñöôïc söû duïng laïi trong khoaûng thôøi gian
toái thieåu 1 naêm. Nhöõng taøi saûn khoâng ñöôïc söû duïng trong hoaït ñoäng kinh doanh
thuaàn tuùy seõ khoâng goàm trong taøi saûn coá ñònh phuïc vuï cho hoaït ñoäng kinh doanh.
Chaúng haïn, theo keá toaùn Myõ ñaát coù thôøi gian söû duïng voâ haïn, do ñoù ñaát khoâng coù
khaáu hao.
a. Tuoåi thoï cuûa nhöõng taøi saûn daøi haïn
b. Phaân loai taøi saûn daøi haïn
c. Nhöõng vaàn ñeà veà keá toaùn ñoái vôùi taøi saûn daøi haïn
d. Nhöõng nhaân toá aûnh höôûng ñeán vieäc tính khaáu hao
e. Nguyeân taéc ñaùnh giaù toång quaùt
GIAÙ TRÒ COØN LAÏI = NGUYEÂN GIAÙ – GIAÙ TRÒ HAO MOØN
Nguyeân giaù TSCÑ: Giaù mua (giaù hoùa ñôn, giaù ghi treân hôïp ñoàng kinh teá,
treân bieân baûn thoûa thuaän, bieân baûn baøn giao..) hoaëc giaù ñöôïc xaùc ñònh bôûi
caùc beân lieân doanh coäng vôùi caùc chi phí tröôùc khi söû duïng (laép ñaët, chaïy
thöû,…)
Prepared by Phan Ñöùc Duõng, PhD -21-
Giaù trò hao moøn: Soá tieàn trích khaáu hao ñöa vaøo chi phí lieân quan.
5.1.2 Keá toaùn khaáu hao taøi saûn coá ñònh
Soá naêm höõu ích öôùc tính cuûa taøi saûn laø toång soá ñôn vò phuïc vuï maø taøi saûn
ñem laïi. Ñôn vò phuïc vuï cuûa taøi saûn coù theå ñöôïc ño löôøng vaøo töøng kyø cuûa caùc naêm
khi taøi saûn ñöôïc ñöa vaøo söû duïng, haøng hoùa ñöôïc saûn xuaát, caùc daëm ñöôøng ñaõ ñi
ñöôïc hoaëc söï ño löôøng töông töï. Trong vieäc tính soá naêm höõu ích öôùc tính cuûa taøi
saûn, keá toaùn neân xem xeùt taát caû nhöõng thoâng tin lieân quan bao goàm: (1) söï thöû
nghieäm ñoái vôùi taát caû nhöõng taøi saûn töông töïï ñaõ qua, (2) ñieàu kieän hieän taïi cuûa taøi
saûn, (3) chính saùch söûa chöõa vaø baûo trì cuûa coâng ty, (4) khuynh höôùng kyõ thuaät vaø
coâng ngheä hieän taïi, vaø (5) ñieàu kieän töï nhieân cuûa töøng vuøng chaúng haïn nhö thôøi
tieát. Nhö ñaõ giôùi thieäu trong chöông thu nhaäp hoaït ñoäng kinh doanh vaø nhöõng buùt
toaùn ñieàu chænh, möùc khaáu hao ñöôïc tính vaøo cuoái kyø keá toaùn baèng buùt toaùn ñieàu
chænh ñöôïc trình baøy nhö sau:
Chi phí khaáu hao, teân taøi saûn xxx
Khaáu hao luõy keá, teân taøi saûn xxx
Ñeå tính khaáu hao cho töøng kyø keá toaùn
Caùc khoaûn phaân boå chi phí theo thôøi gian:
– Khaáu hao (depreciation) – phaân boå nguyeân giaù taøi saûn coá ñònh höõu hình
– Khaáu giaûm (depletion) – phaân boå giaù trò taøi saûn laø taøi nguyeân thieân nhieân
– Khaáu tröø (amortization) – phaân boå giaù trò taøi saûn voâ hình
Ñaát ñai laø taøi saûn khoâng khaáu hao, bôûi leõ noù khoâng hao moøn hay loãi thôøi bao
giôø.
Khaáu hao trong keá toaùn veà baûn chaát khoâng phaûi laø moät quaù trình ñaùnh giaù.
Khaáu hao chæ laø hình thöùc ñeå phaân boå chi phí mua saém taøi saûn vaøo caùc kyø kinh
doanh. Khaáu hao laø moät nhaân toá ñieån hình chuû yeáu ñeå phaân bieät keá toaùn theo tieàn
maët vaø keá toaùn theo thöïc teá phaùt sinh. Keá toaùn thöïc teá phaùt sinh, chi phí taøi saûn
ñöôïc phaân boå vaøo caùc kyø kinh doanh. Keá toaùn tieàn maët, chi phí taøi saûn seõ ñöôïc ghi
ngay laäp töùc.
Giaù trò khaáu hao – soá tieàn seõ ñöôïc phaân boå daàn vaøo caùc kyø kinh doanh trong
suoát voøng ñôøi höõu duïng cuûa taøi saûn. Giaù trò khaáu hao laø cheânh leäch giöõa nguyeân giaù
taøi saûn vaø giaù trò thanh lyù öôùc tính. Giaù trò coøn laïi (hay giaù trò thanh lyù)- soá tieàn nhaän
ñöôïc khi baùn thanh lyù vaøo cuoái voøng ñôøi höõu duïng cuûa taøi saûn.
Prepared by Phan Ñöùc Duõng, PhD -22-
Voøng ñôøi höõu duïng (ñôøi soáng kinh teá) – thôøi gian khaáu hao öôùc tính cuûa taøi
saûn. Voøng ñôøi höõu duïng ngaén hôn ñôøi soáng vaät chaát cuûa taøi saûn, tröôùc khi noù bò loaïi
boû hoaëc ngaén hôn ñôøi soáng kinh teá tröôùc khi noù loãi thôøi. Voøng ñôøi höõu duïng coù theå
ño löôøng baèng caùch khaùc. Ví duï ñôøi soáng höõu ích cuûa moät xe taûi coù theå ñöôïc ño
baèng soá Kilometre hoaït ñoäng.
Coù nhieàu phöông phaùp ñöôïc söû duïng ñeå phaân boå nguyeân giaù cuûa taøi saûn coá
ñònh cho töøng kyø keá toaùn thoâng qua vieäc tính khaáu hao. Moãi phöông phaùp khaáu hao
thích hôïp cho nhöõng tröôøng hôïp nhaát ñònh naøo ñoù. Phöông phaùp khaáu hao thoâng
thöôøng goàm coù:
– Phöông phaùp khaáu hao theo ñöôøng thaúng hay khaáu hao tuyeán tính
– Phöông phaùp khaáu hao theo möùc ñoä saûn xuaát
– Hai phöông phaùp khaáu hao giaûm daàn theo thôøi gian nhö phöông phaùp
khaáu hao giaûm daàn vôùi tyû suaát giaûm daàn vaø phöông phaùp khaáu hao giaûm
daàn vôùi tyû suaát khoâng ñoåi
5.2 KEÁ TOAÙN HAØNG TOÀN KHO
Nguoàn doanh thu chính cuûa caùc doanh nghieäp baùn sæ vaø leû laø baùn ñöôïc haøng
hoùa. Haøng hoùa toàn kho laø moät nhöõng taøi saûn lôùn nhaát coù giaù trò lôùn trong toång giaù trò
taøi saûn cuûa doanh nghieäp. Do haøng hoùa ñöôïc mua vaøo vaø baùn ra lieân tuïc vì theá chi
phí cho haøng toàn kho laø lôùn nhaát. Thöïc teá thì chi phí cho vieäc mua haøng naøy thöôøng
lôùn hôn so vôùi toång caùc chi phí khaùc. Vieäc döï tröõ haøng toàn kho cuõng raát quan troïng
vôùi nhöõng doanh nghieäp saûn xuaát. Ñoái vôùi nhöõng doanh nghieäp naøy, haøng toàn kho
goàm 3 loaïi: nguyeân vaät lieäu, baùn thaønh phaåm (thöôøng laø moät boä phaän trong chu
trình saûn xuaát) vaø thaønh phaåm saün saøng chuaån bò ñem ñi baùn.
Nhieàu coâng ty ñaëc bieät laø nhöõng doanh nghieäp hoaït ñoäng trong lónh vöïc saûn
xuaát coá gaéng giaûm thieåu soá löôïng haøng toàn kho ñeå chuû ñoäng thay ñoåi moâi tröôøng
hoaït ñoäng ñuùng luùc. Trong moâi tröôøng naøy, khaù nhieàu kho döï tröõ haøng ñeå thuaän
tieän cho vieäc söû duïng sau naøy, nhieàu coâng ty laøm vieäc caån thaän vôùi nhaø cung caáp
nhaèm phoái hôïp vaø leân keá hoaïch chuyeân chôû “nhaän haøng ñuùng luùc” ñeå söû duïng.
Baèng caùch ñoù, moät ít tieàn bò “choân” trong haøng toàn vaø chi phí cho vieäc vaän chuyeån
haøng cuõng giaûm xuoáng. Ñieàu naøy caøng chöùng toû taàm quan troïng cuûa vieäc tính toaùn
döï tröõ haøng toàn kho hôïp lyù, laø cô sôû quyeát ñònh doanh thu vaø caùc phöông phaùp xaùc
ñònh giaù trò vaø öôùc tính löôïng haøng toàn kho caàn thieát trong kyø. Maëc duø nhöõng ví duï
söû duïng trong chöông naøy haàu heát lieân quan ñeán doanh nghieäp thöông maïi tuy
nhieân nhöõng khaùi nieäm vaø phöông phaùp thöïc hieän cuõng coù theå ñöôïc coâng ty saûn
xuaát aùp duïng.
Prepared by Phan Ñöùc Duõng, PhD -23-
5.2.1 Xaùc ñònh haøng toàn kho
a. Thôøi ñieåm quyeát ñònh döï tröõ haøng toàn kho
Vaán ñeà quan troïng nhaát maø keá toaùn phaûi ñoái maët trong vieäc keát hôïp 2 loaïi
taøi saûn laø laøm theá naøo aùp duïng nhöõng nguyeân taéc ñeå ño löôøng doanh thu ñöôïc ñöa
ra bôûi nhöõng nhaø quaûn trò. Trong vieäc aùp duïng nhöõng nguyeân taéc keát hôïp, coù hai
caâu hoûi quan troïng caàn ñöôïc traû lôøi: Thöù nhaát trong kyø keá toaùn hieän taïi coù bao
nhieâu taøi saûn ñaõ heát haïn söû duïng höõu ích vaø trình baøy chi phí naøy nhö theá naøo treân
baûng baùo caùo thu nhaäp? Thöù hai, coù bao nhieâu taøi saûn khoâng ñöôïc söû duïng hoaëc söû
duïng vaø trình baøy nhö theá naøo treân baûng caân ñoái keá toaùn nhö laø moät taøi saûn? Ñaây laø
hai caâu hoûi raát quan troïng ñaët ra cho nhieàu coâng ty, ví duï nhö coâng ty coå phaàn
Amoco – moät trong nhöõng coâng ty lôùn nhaát theá giôùi. Ñaây laø coâng ty daàu khí vaø hoùa
chaát haøng ñaàu coù caùc khoaûn ñaàu tö khoång loà cho vieäc döï tröõ haøng toàn kho, chi phí
traû tröôùc vaø nhöõng taøi saûn daøi haïn. Vaøo naêm 1990, Amoco ñaõ ñaàu tö 24 tyû ñoâla vaøo
nhöõng taøi saûn naøy. Söï thay ñoåi khi aùp duïng nguyeân taéc keát hôïp ñoái vôùi nhöõng taøi
saûn naøy coù theå gaây thieät haïi ñeán 1 tyû ñoâ la hay hôn theá treân toång doanh thu thuaàn
cuûa Amoco trong baát kyø moät naêm naøo, chaúng haïn trong naêm 1990 toång coäng laø 1.9
tyû ñoâla. Trong chöông naøy, ñoäc giaû seõ hoïc caùch aùp duïng nhöõng nguyeân taéc keát hôïp
veà haøng toàn kho.
b. Xaùc ñònh haøng toàn kho vaø doanh thu
Trong ñieàu kieän kinh doanh bình thöôøng thì haøng hoùa toàn kho bao goàm toaøn
boä haøng hoùa do coâng ty sôû höõu vaø giöõ laïi ñeå baùn bao goàm caû haøng hoùa ñaõ quaù
caûnh. Trong thôøi gian moät naêm, haøng toàn kho coù theå baùn ñi thu tieàn veà, khi ñoù haøng
toàn kho ñöôïc xem nhö laø taøi saûn löu ñoäng. Bôûi vì ít löu ñoäng neân noù theå hieän treân
baûng caân ñoái keá toaùn laø khoaûn phaûi thu.
Vieän keá toaùn coâng Hoa Kyø trình baøy: “Muïc tieâu chính cuûa keá toaùn haøng toàn
kho laø söï xaùc ñònh chính xaùc doanh thu qua söï tieán haønh keát hôïp nhöõng chi phí hôïp
lyù ñeå ñoåi laáy doanh thu”. Löu yù raèng ñoù laø muïc tieâu ñeå xaùc ñònh thöôùc ño doanh thu
moät caùch toát nhaát, khoâng phaûi laø giaù trò hieän thöïc cuûa haøng toàn kho. Nhö ñoäc giaû
thaáy, ñoâi khi hai muïc tieâu naøy maâu thuaãn nhau, trong tröôøng hôïp naøy vieäc xaùc ñònh
doanh thu ñöôïc öu tieân hôn laø vieäc xaùc ñònh giaù trò thöïc cuûa haøng toàn kho trong
baûng caân ñoái keá toaùn.
c. Kieåm tra toaøn boä toång laõi vaø giaù voán haøng baùn
Kieåm tra phaûi chæ ra cho ñöôïc vieäc phaân boå chi phí haøng toàn kho coù aûnh
höôûng nhö theá naøo ñeán toång laõi vaø giaù voán haøng baùn. Toång laõi ñöôïc tính baèng caùch
laáy doanh thu thuaàn tröø ñi giaù voán haøng baùn. Giaù voán haøng baùn ñöôïc tính baèng caùch
laáy haøng chôø baùn tröø ñi haøng toàn kho cuoái kyø. Bôûi vì trong moái quan heä naøy, trò giaù
Prepared by Phan Ñöùc Duõng, PhD -24-
haøng toàn cuoái kyø caøng cao, seõ daãn ñeán haøng baùn ra caøng thaáp vaø keát quaû laõi goäp
caøng cao. Ngöôïc laïi, trò giaù haøng toàn cuoái kyø caøng thaáp, seõ daãn ñeán haøng baùn ra
caøng cao vaø keát quaû laõi goäp caøng thaáp. Trong thöïc teá, giaù trò phaân boå cho haøng toàn
cuoái kyø xaùc ñònh baèng cheânh leäch giöõa trò giaù haøng chôø baùn vaø giaù voán haøng baùn,
haøng toàn cuoái kyø naøy seõ trôû thaønh haøng toàn ñaàu kyø cuûa kyø sau. Neân nhôù raèng trò giaù
haøng chôø baùn bao goàm trò giaù haøng toàn ñaàu kyø (khoâng bao goàm chi phí vaän chuyeån
cuoái kyø tröôùc) coäng vôùi giaù trò haøng mua thuaàn trong kyø.
d. Aûnh höôûng cuûa nhöõng sai soùt trong vieäc ñaùnh giaù haøng toàn kho
Vaán ñeà cô baûn cuûa vieäc phaân chia haøng chôø baùn thaønh 2 phaàn – phaàn ñaõ baùn
vaø phaàn chöa ñöôïc baùn – laø vieäc ñònh giaù haøng chöa ñöôïc baùn vaø haøng toàn cuoái kyø.
Ñeå xaùc ñònh giaù voán haøng baùn, phaàn haøng chôø baùn ñoù khoâng ñöôïc phaân nhöông laïi
cho haøng toàn cuoái kyø.
Vì lí do naøy, moät sai soùt daãn ñeán vieäc xaùc ñònh loaïi haøng toàn kho cuoái kyø seõ
laøm cho khoâng chính xaùc caân baèng giöõa lôïi nhuaän goäp vaø lôïi nhuaän roøng treân baûng
baùo caùo thu nhaäp. Toång soá taøi saûn vaø voán chuû sôû höõu treân baûng caân ñoái keá toaùn
cuõng bò sai bôûi nhöõng con soá gioáng nhau. Keát quaû laø haøng toàn kho treân baûng caân ñoái
cao hôn hoaëc thaáp hôn so vôùi löôïng haøng toàn kho thöïc teá ñöôïc laøm roõ trong 3 ví duï
sau ñaây. Trong moãi tröôøng hôïp, haøng toàn kho ban ñaàu, haøng mua vaøo thöïc teá vaø
haøng chôø baùn ñaõ ñöôïc trình baøy chính xaùc. Theo ví duï 1, haøng toàn kho cuoái kyø ñaõ
ñöôïc tính chính xaùc. Coøn ví duï thöù hai, haøng toàn kho trò giaù treân $6,000 coøn trong ví
duï 3 haøng toàn kho trò giaù laø döôùi $6,000.
5.2.2 Ñònh giaù haøng toàn kho
Ñònh giaù haøng toàn kho laø moät trong nhöõng vaán ñeà thuù vò nhaát vaø gaây nhieàu
tranh caõi nhaát trong keá toaùn. Nhö ñaõ neâu, giaù trò haøng toàn kho coù aûnh höôûng lôùn ñeán
leân thu nhaäp roøng trong hai naêm lieân tieáp. Thueá thu nhaäp cuûa nhaø nöôùc döïa treân
nguoàn thu nhaäp, vì vaäy giaù trò haøng toàn kho coù theå taùc ñoäng ñaùng keå leân möùc thueá
phaûi traû. Caùc cô quan thueá nhaø nöôùc cuõng quan taâm nhieàu ñeán taùc ñoäng cuûa caùc
phöông phaùp ñònh giaù haøng toàn kho vaø ñöa ra nhöõng quy ñònh cuï theå veà vieäc chaáp
nhaän caùc phöông phaùp ñònh giaù naøy. Chính vì vaäy, nhaân vieân keá toaùn ñoâi khi ñoái
maët vôùi vaán ñeà laø phaûi caân nhaéc giöõa vieäc xaùc ñònh ñuùng nguoàn thu nhaäp vôùi vieäc
haïn cheá thueá thu nhaäp phaûi noäp.
Coù khaù nhieàu phöông phaùp xaùc ñònh giaù trò haøng toàn kho treân caùc baùo caùo taøi
chính. Haàu heát laø döïa treân chi phí hoaëc ñònh giaù döôùi möùc chi phí hay coøn goïi laø
döïa treân giaù thò tröôøng. Ñeå tính thueá thu nhaäp, caû hai phöông phaùp treân ñeàu ñöôïc
chaáp nhaän. Tröôùc tieân, chuùng ta seõ giaûi thích söï thay ñoåi chi phí cô baûn cuûa giaù caû
haøng toàn kho vaø sau ñoù tieán haønh phöông phaùp ñònh giaù döôùi möùc chi phí hoaëc döïa
treân giaù thò tröôøng .