Kết cấu dán ghép điện
ảnh trong "Cao lương đỏ"
của Mạc Ngôn
Cao lương đỏ(1) - tác phẩm mở đầu cho danh tiếng Mạc Ngôn và cho
những tác phẩm thuộc"gia tộc Cao lương đỏ"phản ánh cuộc kháng chiến
chống quân xâm lược của nhân dân Trung Quốcđầu thếkỷXX (gồmCao
lương đỏ,Rượu cao lương, Nhà quàn cao lương, Cẩuđao, Da chó...) -
được giải thưởng văn học Mao Thuẫn năm 1985 - 1986, giải thưởng văn
học quốc tếcủa Italia năm 2005. Sau khi đượcđạo diễn lừng danh Trương
NghệMưuđưa lên màn ảnh, bộphim Cao lương đỏ lại chiếm ngôi quán
quân của liên hoan phim Cannes năm 1994 với giải Cành cọvàng. Có thể
nói tác phẩm này có cái duyên điệnảnh từtrước khi đạo diễn Trương Nghệ
Mưuđể mắtđến nó. Cái duyên ấy chính là kết cấu dán ghép điệnảnh - một
nét đặc sắc trong nghệthuật viết tiểu thuyết của Mạc Ngôn.
Kết cấu dán ghép điệnảnh là một thủpháp được sửdụng từ ảnh
hưởng của kỹthuậtđiệnảnh. Với thủpháp này, nhà văn có thểxáo trộn
các biến cốvà lắp ghép chúng không theo trình tựthời gian, các biến cốxa
đượcđặt cạnh các biến cốgần, hai câu chuyện của những nhân vật khác
nhau lạiđượcđặt cạnh nhau và đồng thời với nó là sựdi chuyển các điểm
nhìn. Mạc Ngôn đã sửdụng thủpháp này hầu nhưtrong tất cảcác sáng tác
của mình. ỞCao lương đỏ, kết cấu dán ghép điệnảnh được thểhiệnởhai
phương thức sau: Dán ghép biến cố, sựkiện và dán ghép không gian - thời
gian.
1. Dán ghép biến cố, sựkiện
Cao lương đỏ là chuyệnđời củaĐái Phượng Liên và TừChiếm Ngao.
Chuyệnđờiấy nhưmột sựhoà trộn giữa sửthi tình yêu và sửthi lịch sử
bởi nó gắn với chiến công chống Nhật của người dân Đông Bắc Cao Mật
do TừChiếm Ngao làm thủlĩnh. Chuyệnđời của họcòn là chuyện tình -
một mối tình do ''cướpđoạt'', nổi loạn mà có được, mà đơm hoa kết
trái.Thông qua dòng hồiức của người kểchuyện, quá khứhiện vềkhông
tròn trịa, không theo một trình tựnhấtđịnh nào cảmà bịvỡvụn, xáo trộn.
Sựkiện này đường đột chen ngang vào sựkiện kia khiến các sựkiện cứ
đứt rồi lại nối, nối rồi lạiđứt, đứng cạnh nhau, tan trong nhau tạo nên
những bất ngờthú vị.
Giữa khung cảnh đoàn quân của tưlệnh Từlặng lẽtiến trong đêm tối
bỗng hiện lên cảnh Đậu Quan cùng ông La Hán bắt cua trên sông Mặc
Thuỷ. Kỷniệm bắt cua ấy lại hiện vềkhông nguyên vẹn mà bịcắt vụn, chen
vào bước chân hành quân của cậu bé Đậu Quan nhưsự đan xen giữa quá
khứvà hiện tại. Vì vậy, được nhắc qua ởtrang 18 của tác phẩm mà mãi
đến trang 50 việc bắt cua mớiđược nối lại nhưlà một sựtình cờ, chợt nhớ
của người kểchuyện. Cái chết nhưmột huyền thoại của ông La Hán cũng
là sựkiện bịbẻgãy đôi, một nửa nằmởtrang 19, bên cạnh kỷniệmĐậu
Quan cùng ông đi bắt cua; nửa còn lạiởtrang 50, bên cạnh kỷniệmĐậu
Quan cùng ông đi săn vịt trời. Cảhai nửaấy cùng hai kỷniệm gợi nhớvề
nó lạiđược lồng trong một sựkiện lớn hơn, đó là trận phục kích quân Nhật.
Giữa lúc quân của tưlệnh Từcăng mắt chờxe Nhậtđi qua, Đậu
Quan nhậnđược lệnh quay vềlàng bảo mẹchuẩn bịlương thực tiếp tế.
Vừa nhận mệnh lệnh xong, mẹcậu gặp CổLinh Tử, từ đó chuyện Linh Tử
yêu cuồng si và sai lầm dẫnđến cái chết của Từ Đại Nha chiếm lấy trang
viết. Xong chuyện của Linh Tửmới là hình ảnh mẹ Đậu Quan cùng vợ
Vương Văn Nghĩa chuẩn bịthứcăn quảy gánh ra chiến trường.
Ấn tượng nhất của thủpháp dán ghép biến cố, sựkiện là trường đoạn
Phượng Liên hy sinh. Sựkiện bà trúng đạnđang từng phút rời xa cõi đời
được kéo giãn ra để trộn lẫn với hồiức xa xăm vềkỷniệm của mười sáu
năm vềtrước và không khí hối hả, căng thẳng cuảtrậnđánh một mất một
còn. Có sự đan cài nhịp nhàng giữa bốn sựkiện: bà ngồi kiệu hoa vềnhà
chồng, TừChiếm Ngao cướp cô dâu, trận chiến ác liệtđang diễn ra, bà hy
sinh. Trang 128: cảnh bà trúng đạn; trang 130: xe Nhật từtừtiến vào ổ
phục kích; trang132: máu trào ra từngực bà, nhuộmđỏ tay đứa con trai;
trang 134: kiệu hoa của bà đi vào nhà họ Đơn..., bà cầm con dao trên tay,
ngồi suốt hai đêm tân hôn..., trên đưòng vềnhà mẹ đẻ, TừChiếm Ngao
cướp bà chạy vào ruộng cao lương; trang 139: trong tiếng súng và tiếng
kèn vọng lại, Đậu Quan bốcđất nhét vào vết thương để cầm máu cho bà;
trang 140: Phượng Liên cùng "kẻcướp" ân ái trong ruộng cao lương; trang
143: bà sắp chết, Đậu Quan chạyđi gọi tưlệnh Từ; trang 147: bà chết,
trang 148: trậnđánh đến hồi ác liệt; trang 156: tưlệnh Từ đến vuốt mắt cho
bà; trang 159: tiếng súng càng dữdội, chi đội trưởng Lãnh đem quân tiếp
ứng, kết thúc trậnđánh... Từng mảng sựkiệnđã được cắt rời ra, dán ghép
vào nhau với một sựtuỳtiện cốý, vừa cùng một lúc kéo căng 4 sợi dây
kịch tính hết mức, vừa có tác dụng làm chùng lại từng sựcăng thẳng một,
vừa buông vừa bắt, vừa vờn vừa thảkhiến câu chuyện cuốn hút độc giả
đến cùng. Chúng ta có cảm giác Mạc Ngôn là nhà quay phim lão luyện
muốn thâu tóm toàn bộcác sựkiện và chuyển tải tất cảnhững gì ghi được
đến ngay với khán giảkhiến ngườiđọc quên mất mình đang đọc tác phẩm
mà như đang được xem một cuốn phim nóng luân phiên các cảnh.
Cũng nhưvậy, tất cảcác sựkiện khác trong tác phẩmđều không
được Mạc Ngôn trình bày theo diễn biến một chiều, trước - sau, nhân - quả
mà đựơc phá tan ra từng mảnh rồi ném vào mỗi chương một vài mảnh.
Toàn tác phẩm là những mảnh sựkiện khác nhau đứng cạnh nhau nhưmột
mớhỗnđộn. Muốn có một cái nhìn trọn vẹn vềcác sựkiện, ngườiđọc phải
tựsắp xếp các mảnh vỡ đó lại, đưa cảm giác chủquan vào trong khách thể
để khám phá ra một hiện thực mới mẻ.
2. Dán ghép không gian, thời gian
Theo GS. Lê Huy Tiêu, "nghệthuật xửlý không gian và thời gian trong
tiểu thuyết của Mạc Ngôn giống nhưtrong phim trường của trường phái
hiệnđại chủnghĩa, vừa tồn tại một kết cấu nội taị, vừa có một kết cấu ngoại
tại. Bản thân cốt truyện có thời gian tuyến tính, nhưng xuất phát từ điểm
nhìn của ''tôi'', ''tôi'' cắt cốt truyện ra thành nhiềuđoạn, sau đó dùng ký ức
ảo mộng của ''tôi'' để tái tạo nên một thếgiới hoàn toàn mới"(2).
NhưMạc Ngôn đã từng trảlời phỏng vấn: "Mọi thứtôi có đều moi từ
trong cái bao tải rách của vùng Đông Bắc Cao Mật"(3),trong tất cảcác sáng
tác của ông, ta luôn nhìn thấy dấuấn của quê hương Cao Mật. Theo Mạc
Ngôn, đó "là nơiđẹpđẽ nhất, xấu xa nhất; siêu thoát nhất, thếtục nhất;
trong trắng nhất, nhơbẩn nhất'' (tr.10) mà ông đã từng yêu thương đến cực
điểm, căm thù đến cựcđiểm. Nơiấy có cây cao lương đỏ mà người dân
bảnđịa gắn bó với nó nhưcá với nước. Trong Cao lương đỏ, nhưnhan đề
của tác phẩm, không gian chính là không gian của cao lương. Cao lương
nhưbầu trời, nhưmặtđất, dù điđâu về đâu, con người vẫn không thể
không đội bóng cao lương, dẫm lên gốc cao lương. Không gian cao lương,
một kiểu không gian qua ngòi bút thiên tài của Mạc Ngôn với thủpháp dán
ghép điệnảnh càng trởnên sống động, vừa bất biến vừađa biến. Cánh
đồng cao lương, bầu trời cao lương dường nhưbao trùm tác phẩm. Mọi sự
kiện, biến cốcủa lịch sửvà con người trong vùng quê này đều diễn ra trong
lòng cao lương. Cao lương mênh mông bạt ngàn nhưbiển máu, cao lương
của sinh sôi và chết chóc, cao lương có tâm hồn, có tình cảm, biết yêu
thương và căm hận, hạnh phúc và khổ đau. Với người dân Cao Mật, hình
nhưcuộcđời cao lương chính là cuộcđời của con người, lịch sửcao lương
chính là lịch sửcủa Cao Mật. Cao lương là con người, là mọi người, và hơn
thếnữa,''chúng là những vật linh thiêng sống động''.
Lúc giang tay ôm ba trăm xác đồng bào không còn nguyên vẹn, "cao
lương khắp cánh đồng đều khóc thảm thiết" (tr.68); lúc Phượng Liên hoang
mang buồn tủi ngồi trong kiệu hoa vềnhà anh chồng hủi, "khuôn mặt cao
lương màu chì" (tr.69); quân Nhật nổsúng, "cao lương kêu rên" (tr.130); lúc
những đứa con quảcảm của làng quê ngã xuống trên chiến trận, "cao
lương khoan dung dịu dàng nhưmẹhiền" (tr.139) đón lấy họ... Với các
nhân vật của Mạc Ngôn, cao lương là cuộc sống, là khí trời, là tình yêu, là
tất cả. Họ ăn hạt cao lương để sống, hít thởmùi thơm tinh khiết của phấn
hoa cao lương để xinh đẹp hơn, uống rượu cao lương để trưởng thành,
đánh thuốc nổvào quân thù bằng bùi nhùi bện từlõi cây cao lương, yêu
nhau trên đống lá cao lương, chặt cành cao lương để phủlên thi thểngười
yêu, ngườiđồng độiđã hy sinh... Cao lương là nơi họtrởthành kẻcướp,
thổphỉ, cũng là nơi họtrởthành anh hùng cứu quốc. Dung chứa hết thảy
những biếnđộng của cuộcđời, cao lương là không gian để sống và để chết
của các nhân vật trong Cao lương đỏ. Có thểnhận thấy tầm quan trọng của
không gian cao lương trong tác phẩm bởi hai từcao lương được nhắcđi
nhắc lạiđến 255 lần. Một tác phẩm dài chỉvẻn vẹn 155 trang sách nhưng
có đến 100 trang có từ"cao lương" xuất hiện, trong 100 trang ấy, trang
nhiều nhất có đến 8 từ. 255 là một con sốbiết nói. Mậtđộ dày đặc của "cao
lương" trong câu chữ, sựvây bủa của cao lương trong không gian tác
phẩmđủ để nói lên tình yêu quê hương của Mạc Ngôn và của các nhân vật
mà ông sáng tạo nên. Không gian ấy, tình yêu ấy là bất biến.
Tuy nhiên, không gian bất biến của cao lương lại trởnên đa biến khi