KIM TỰ THÁP NGHỆ THUẬT
Một tác phẩm của họa sĩ Bùi
Xuân Phái (trích từ cuốn Nghệ
thuật ngày thường)
Nếu chỉ bàn trên phương diện lý luận thì vấn đề “nghệ thuật đỉnh cao
và nghệ thuật công chúng” là không cần thiết. Trong xã hội hiện đại
người ta đặt vấn đề thứ bậc trong nghệ thuật gắn với kinh tế, ngoài
phạm vi kinh tế ra, nói chuyện cao thấp trong nghệ thuật l
à nói cho vui,
hoặc để vài trăm năm sau hãy biết.
Từ trước đến nay, nghệ thuật vẫn hoạt động theo hình dạng kim tự
tháp, nghĩa là ở mọi lúc mọi nơi có một vài đỉnh núi, còn lại là thân núi
và chân núi. Không có thân và chân thì cũng chẳng có ngọn, nhưng l
ịch
sử nghệ thuật vốn là một thứ bất công, nó chỉ kể đến ngọn mà dường
như không đả động đến chân. Thời đại Phục hưng có hàng nghìn danh
họa, nhà điêu khắc, thế mà phần đông chỉ biết đến ba người là
Leonardo, Raphael, Michelangelo. Nghệ thuật Trung Hoa cận hiện đại
cũng có hàng vạn họa sĩ, mà chúng ta chỉ biết đến mỗi Tề Bạch Thạch.
Vậy thì cái quan niệm kim tự tháp nghệ thuật này cũng có thể hi
ểu theo
nhiều cách: Hoặc là mỗi một thời đại có một vài đỉnh cao nổi bật trong
một hoạt động nền tảng. Nền tảng càng mạnh, đỉnh cao càng kỳ vĩ.
Hoặc là xét ở tiêu chuẩn này thì người này là đ
ỉnh cao. Ví dụ trong thời
Phục hưng ở khía cạnh nghệ thuật gắn với lý tưởng xã hội thì Raphael
là đỉnh cao, ở khía cạnh nghệ thuật thuần túy thì El.Greco (rất ít người
biết) mới là đỉnh cao. Do đó đối với nhân dân và các nhà xã hội học,
đỉnh cao trong nghệ thuật có thể hoàn toàn khác với quan niệm của các
nghệ sĩ. Và ví dụ theo tôi trong thi ca Việt Nam Tố Hữu l
à nhà thơ cách
mạng lớn của một thời, nhưng Hàn Mạc Tử mới là nhà thơ của con
người. Vấn đề này dẫn đến cái hoặc thứ ba: Thế nào là đỉnh cao tùy
thuộc vào thị hiếu, nhu cầu của từng cá nhân và nhóm người. Ví dụ đối
với nhiều nông dân, chèo và quan họ là đỉnh cao của ca nhạc, các loại
khác không đáng kể, và đối với nhiều người thơ Đường luật mới l
à thơ.
Đối với một số nhà nghệ thuật Trung Quốc thì nghệ thuật Hy Lạp, âm
nhạc cổ điển Đức và thơ Đường là ba cột chống trời của nghệ thuật
nhân loại. Thế còn bao nhiêu chiếc cột khác tính làm sao? Quan niệm
thế giới đa dạng, mỗi nền văn minh đều có đỉnh cao riêng và không
nên, không thể so sánh có lẽ phù hợp hơn cả. Vì không dễ gì trong thời
đại đó, thời khắc đó người ta nhận biết được những đỉnh cao bên cạnh
mình.
Trong thời phong kiến, đương nhiên những họat động cung đình được
coi là đỉnh cao, còn những sáng tác khác đều thấp lè tè c
ả. Vua chúa tập
trung thợ giỏi, đầu tư nhiều tiền, đồ án kỳ vĩ và mục tiêu là nếu không
sánh với trời đất thì cũng nói lên sự trường tồn của xã tắc. Sự tập trung
vật lực và trí tuệ của thời chiếm hữu nô lệ và phong kiến đương nhiên
để lại những công trình muôn đời sau không sánh nổi. Như Kim t
ự tháp
Ai Cập, Vạn Lý Trường Thành ở Trung Hoa và Angkor ở Campuchia.
Thế nhưng không phải cứ cái gì của triều đình cũng là đỉnh cao. Vua L
Thánh Tông anh minh lập ra Tao đàn có 28 thi nhân tượng trưng cho
“nhị thập bát tú” trên giời, nhưng đến nay chẳng ai nhớ một bài
thơ nào
của Tao đàn cả. Ngàn năm các ông đồ Việt Nam làm thơ Đường luật,
nhưng sự đặc sắc lại thuộc về mấy bài thơ của Bà huyện Thanh Quan.
Mới hay người ta không thể dùng sức mạnh, sự ảnh hưởng để áp đặt
cho nghệ thuật thế này là nhất, thế này là nhì cả. Có thể nghệ thuật đòi
hỏi thời gian sàng lọc, nó có sống được với thời gian mới có vị thế thế
nào. Van Gogh lúc sống chỉ bán được một bức họa. Đến nay giá tranh
của ông đắt nhất trong thị trường nghệ thuật. Nhưng cũng phải nghiêm
túc mà nói dù Van Gogh là danh họa mà giá tranh đắt nhất, nhưng ông
cũng không hoàn toàn là đỉnh cao duy nhất của hội họa ấn tượng cuối
thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20.
Ngày nay buộc lòng người ta phải lấy cái tiêu chu
ẩn kinh tế để đánh giá
nghệ thuật, khi nghệ thuật cũng là một phần của nền kinh tế thế giới.
Phim hay nhất cũng phải có doanh thu cao nhất. Nhạc hay nhất cũng
phải bán được nhiều đĩa. Danh họa phải bán được tranh giá cao. Nghệ
thuật gắn với kinh tế, đi vào cơ chế chuyên nghiệp hóa. Sự đóng góp
của nghệ sỹ với xã hội bao gồm cả giá trị tinh thần và giá trị tiền bạc
(do thuế thu nhập và bán tác phẩm). Tuy nhiên còn phải phân tích tầm
ảnh hưởng quốc tế, khu vực quốc gia, dân tộc và nhóm dân tộc để đánh
giá xem nghệ sĩ này, nghệ thuật này cao đến đâu. Còn quần chúng mọi
nơi vẫn sống bằng cơm rau nhì nhằng và thưởng thức dân ca hò vè tự
tạo.
Phan Cẩm Thượng