Lịch sử đô thị thời kỳ cổ đại
Chương 1: Lịch sử đô thị thời kỳ cổ đại Khoa Kiến Trúc – ĐHBK – ĐHĐN - 12.2012
Giáo trình bài giảng môn Lịch sử Đô thị - Ts. Kts. Phan Bảo An 1
Phần 1: Đô thị thời kỳ Cổ đại và Trung đại
Chương 1: Đô thị thời kỳ Cổ đại
1. Nguồn gốc đô thị
Loài người bắt đầu xuất hiện trên trái đất khoảng hơn 3 triệu năm trước. Trong quá trình
tiến hóa, thông qua lao động, dần dần con người tự hoàn thiện và tổ chức xã hội.
Việc phát hiện ra lửa, biết dùng lửa và làm ra lửa được coi là một trong những phát minh
quan trọng của loài người trong thời kỳ đồ đá cũ. Con người dần thoát khỏi sự phụ thuộc
vào tự nhiên, biết tạo cho mình nơi lưu trú.
Trong quá trình phát triển, dần dần con người biết tận dụng và khai thác các điều kiện thuận
lợi của thiên nhiên để tạo dựng cho mình nơi cư trú, chống lại điều kiện khắc nghiệt của khí
hậu, thú dữ,…
Trong thời kỳ đồ đá mới, cách đây khoảng 4 vạn năm, xã hội loài người tồn tại ở hình thức
“xã hội thị tộc”: Tổ chức cơ sở của xã hội nguyên thủy gồm nhiều gia đình lớn cùng huyết
thống và có cùng hoạt động kinh tế chung.
Nông nghiệp và chăn nuôi là các hoạt động sản xuất chính của con người đồng thời, sự cải
tiến về công cụ lao động dẫn đến nhu cầu định cư ngày càng cao. Nhằm tạo điều kiện thuận
lợi cho sản xuất vật chất, tổ chức xã hội, hình thành đời sống tín ngưỡng, tinh thần của cộng
đồng xã hội thời kỳ đó.
Hình 1.2 Mặt bằng nơi cư trú của người tiền sử, dạng hình tròn được xây dựng bằng đá
được tìm thấy ở Abbasanta – Ý 1
1 Link: http://www.sardinia-blue.com/english/sardinia/nuraghe.html
Chương 1: Lịch sử đô thị thời kỳ cổ đại Khoa Kiến Trúc – ĐHBK – ĐHĐN - 12.2012
Giáo trình bài giảng môn Lịch sử Đô thị - Ts. Kts. Phan Bảo An 2
Hình 1-2: Mặt bằng làng tiền sử 2
Hình 1-3: Làng tiền sử ở Biscupin (Ba Lan) Thế kỷ thứ VII – IV TCN
Và dần dần, các ngôi làng tiền sử được hình thành với các ngôi nhà đơn sơ, gần nguồn nước
và có hàng rào bảo vệ chung quanh.
2 Nuraghi of Barumini, the most important nuraghi in Sardinia
Chương 1: Lịch sử đô thị thời kỳ cổ đại Khoa Kiến Trúc – ĐHBK – ĐHĐN - 12.2012
Giáo trình bài giảng môn Lịch sử Đô thị - Ts. Kts. Phan Bảo An 3
Hình 1.3 Mặt bằng làng thời tiền sử ở Hallstatt – Đức
Làng của người tiền sử được con người thiết kế và xây dựng có ý thức, dần thoát khỏi sự lệ
thuộc vào môi trường tự nhiên. Các loại vật liệu được sử dụng tại chỗ, tổ chức đơn giản và
quy mô nhỏ. Ngày nay, mặc dù làng tiền sử không còn tồn tại nguyên vẹn, nhưng các nhà
khảo cổ học, sử học, nhân chủng học đã nghiên cứu và kết luận: Hình thức làng tiền sử
được phân bố ở nhiều khu vực trên thế giới, đặc biệt tập trung ở vùng khí hậu ôn hòa, đồng
bằng gần nguồn nước, dọc các con sông lớn, hoặc ở các vịnh biển.
Khi nông nghiệp và chăn nuôi phát triển, làng tiền sử dần chuyển hóa thành các làng nông
nghiệp cố định. Các làng nông nghiệp được phân tán tạo thành một hệ thống quần cư cố
định, có quan hệ với nhau, trong đó, yếu tố tự nhiên là nguồn nước (sông) có ý nghĩa đặc
biệt quan trọng (lương thực, nước uống), là yếu tố không thể thiếu trong canh tác nông
nghiệp, giao thông, trao đổi sản phẩm, thông tin,…
Chương 1: Lịch sử đô thị thời kỳ cổ đại Khoa Kiến Trúc – ĐHBK – ĐHĐN - 12.2012
Giáo trình bài giảng môn Lịch sử Đô thị - Ts. Kts. Phan Bảo An 4
Khi sản xuất thủ công và trao đổi buôn bán phát triển tách khỏi và dần chi phối các hoạt
động sản xuất nông nghiệp thì đô thị hình thành. Tổ chức quần cư dưới dạng đô thị của
loài người, xuất hiện đầu tiên vào khoảng 9000 năm TCN.
Hình 1-4 Đô thị cổ đầu tiên Catal Huyuk [9400-8200 years ago] in Anatolia (Turkey) – Lối
vào nhà được tổ chức đi từ trên mái xuống bằng cầu thang. Tuổi thọ của dân cư trong đô thị
này khoảng từ 29-32 tuổi (Rất thấp so với thời điểm hiện nay).