Long vân khánh hội qua
những tác phẩm chạm
khắc dân gian
Trong lịch sử, ít có hình tượng nghệ thuật nào xuất hiện qua
nhiều thời kỳ như mootip Rồng, từ thuở sơ khai của những
cư dân xăm giao long xuống nước cho đến thời đại hiện đại,
những hình long- phượng-, long- vân vẫn được đắp nổi, kẻ vẽ
sặc sỡ nơi nóc miếu cửa đình trùng tu hay dựng mới.
Con rồng là biểu tượng của vương triều phong kiến, cũng là
vị thần trong tín ngưỡng nông nghiệp, vừa là ước mơ, khát
vọng và động lực sống của cộng đồng dân cư sinh sống miền
đồng bằng sông Hồng, luôn tự nhận mình là “con rồng cháu
tiên”. Tính vương quyền, tính tín ngưỡng và tôn giáo, khát
vọng sâu xa của cả một dân tộc trở thành sức sống liên tục
cho hính tượng này, dễ kéo dài đến cả ngàn năm, là một
trong những biểu tượng cổ lâu bền nhất, vượt qua các hình
tượng của nghệ thuật phật giáo, nho giáo và đạo giáo. Sự liên
tục của hình tượng không hề bất biến, mà luôn được thay đổi,
“làm mới” bởi các quan niệm lịch sử và văn hóa của mỗi thời
đại, khi là đại diện của vương triều phong kiến, một thứ
“logo” của nhà vua, lúc là hình tượng của tạo hình dân gian,
khi tôn giáo lúc thế tục. Con rồng Việt cứ thế mà xuất hiện
biến ảo và đa dạng, có mặt trong tất cả các công trình cổ từ
cung điện, đền đài đến những đình chùa làng xã hay đền
miếu nhỏ lẻ, thậm chí cả những từ đường họ tộc và nhà dân,
có lẽ hình tượng được vận dụng đa dạng nhất và có sức phổ
quát nhất khi so sánh với các nền văn hóa Á Đông lân cận
như Nhật Bản và Trung Quốc.
Người Việt cổ thủa sơ khai sống chủ yếu trên mặt nước trước
khi lên đất dựng nhà trồng lúa. Thuyền là nhà của họ, và
nước là đất của họ, cho nên mới có cách gọi quốc gia là
“nước”, khác hẳn với tư duy của các dân tộc khác gọi quốc
gia là “đất” với ý nghĩa phân chia lãnh thổ đất đai rõ ràng
(VD England, Holland, Poland…). Sống trên mặt nước, đánh
bắt cá, thờ giao long vốn là tục lệ cổ xưa nhất trên mảnh đất
thời ấy còn nhiều sông ngòi hơn đất khô, và người Việt còn
xăm mình để tự nhận là con cháu của giao long. Đây có lẽ là
con rồng cổ xưa nhất trong tâm thức Việt, có mình dài uốn
khúc, thân trơn nhẵn như một loại rắn lớn, và thuồng luồng,
thủy tề trong các truyền thuyết cổ xưa, cũng là vị thần chủ
của dân cư sống trên mặt nước.
Con rồng không vẩy đi vào trong đồ án rồng thời Lý, nhưng
không còn là vị thần tối cao mà nằm chen lẫn trong đồ án hoa
dây, hoa chanh và hoa cúc. Đó là con rồng của dân gian và
tín ngưỡng bản địa trở thành biểu tượng của vương quyền và
thần quyền của triều Lý, thời kỳ mà chính trị tôn giáo có
tiếng nói chung duy nhất trong lịch sử. Rồng Trần thể hiện
hình ảnh mạnh mẽ hơn thế, thân hình uốn khúc cương quyết
mạch lạc với tạo hình cơ thể nổi bật trên nền hoa văn mây
lửa. Vẫn là con rồng Phật giáo từ thời lý nhưng khỏe mạnh
và cá tính hơn, “đời” hơn, phù hợp với tinh thần thượng võ