ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
TRẦN THANH HÀ
Nhận diện tiểu thuyết trinh thám Việt Nam
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM
HÀ NỘI, 2005
2
Mục lục
Đặt vấn đề
Chƣơng một: Quan niệm tiểu thuyết trinh thám
Đặc trƣng thể loại
I.1. Quan niệm tiểu thuyết trinh thám
I.2. Đặc trưng thể loại
I.2.1. Tội phạm là chất liệu cuộc sống của tiểu thuyết trinh thám
I.2.2. Thám tử có vai trò nhất định trong cốt truyện
I.2.3. Tính duy lý thuần túy và tính hiện thực
I.2.4. Cơ may của ngƣời đọc trong việc khám phá bí mật
Chƣơng hai: Lịch sử phát triển và các hình thức của tiểu thuyết trinh thám
thế giới
II.1. Tiểu thuyết trinh thám - sản phẩm của xã hội tiêu thụ
phương Tây
II.2. Trinh thám cổ điển - mẫu hình đầu tiên và phổ biến nhất
II.3. Trinh thám đen - sự phơi bày "gương mặt đen" của xã hội
phương Tây
II.4. Trinh thám chính trị và sự nở rộ sau thế chiến thứ hai
II.5. Trinh thám hiện đại và sự xâm nhập vào địa hạt của tiểu
thuyết tâm lý
Chƣơng ba: Nhận diện tiểu thuyết trinh thám Việt Nam
III.1. Vài nét về quá trình hình thành và phát triển của tiểu
thuyết trinh thám Việt Nam
III.2. Thời kỳ đầu tiên: Phạm Cao Củng và Thế Lữ - sự ảnh
hưởng của trinh thám cổ điển phương Tây
III.2.1. Trinh thám suy luận và trinh thám mạo hiểm của Phạm
Cao Củng
III.2.2. Trinh thám lãng mạn của Thế Lữ
III.3. Tiểu thuyết tình báo - phản gián và nhu cầu nhận thức
chiến tranh
III.3.1. Bối cảnh của tiểu thuyết tình báo - phản gián Việt Nam
Trang
3
6
11
11
13
15
18
20
29
34
40
46
56
62
62
72
75
76
3
III.3.2. Tiểu thuyết tình báo - phản gián và nhu cầu nhận thức
chiến tranh
III.3.3. Tính tƣ liệu của tiểu thuyết tình báo - phản gián
III.3.4. Nhân vật điệp viên đƣợc chú trọng miêu tả về tâm lý
III.4. Tiểu thuyết vụ án, tiểu thuyết điều tra và tham vọng phân
tích tâm lý - xã hội
III.4.1. Giới hạn thể loại và hoàn cảnh xã hội của tiểu thuyết vụ
án, tiểu thuyết điều tra
III.4.2. Tiểu thuyết vụ án - hình thức phổ biến và sự ƣa thích miêu
tả tâm lý
III.4.3. Tiểu thuyết điều tra - hình thức điển hình của tiểu thuyết
trinh thám
III.4.3.1. Số lượng ít ỏi của tiểu thuyết điều tra
III.4.3.2. Nhân vật công an - tập thể được miêu tả ở phương diện
bình thường
III.4.3.3. Một thế giới không có đàn bà - sự kết hợp giữa kỹ
thuật trinh thám và phân tích tâm lý
Kết luận
Phụ lục
Tài liệu tham khảo
80
84
92
97
97
101
108
108
110
116
119
121
142
4
Đặt vấn đề
Thế kỷ XX đã chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của thể loại tiểu thuyết
trinh thám. Xã hội vật chất phát triển, nhu cầu giải trí ngày càng tăng cao, đã
khiến cho tiểu thuyết trinh thám trở thành một thể loại ăn khách, và kéo theo nó
là sự phát triển của các loại hình giải trí khác nhƣ điện ảnh, truyền hình, lấy
phẩm chất trinh thám làm yếu tố quan trọng để chinh phục khán giả. Xuất bản
sách trinh thám trở thành một công việc làm ăn phát đạt. ở các nƣớc phƣơng
Tây, tiểu thuyết trinh thám đƣợc xuất bản thành những series, có số lƣợng hàng
triệu bản và đƣợc tái bản liên tục, với những tên tuổi đã khẳng định nhƣ những
thƣơng hiệu: trinh thám của Conan Doyle, của Agatha Christie, của Georges
Simenon, Stanley Gardner, v.v. Việc bán sách trinh thám phát đạt đến nỗi mà
vào dịp Giáng Sinh, trên nhiều đƣờng phố ngƣời ta đọc thấy những quảng cáo:
“Một cuốn Agatha Christie cho ngày Giáng Sinh”… Nhiều hình tƣợng của tiểu
thuyết trinh thám đƣợc tôn sùng và đƣợc đề cao, chẳng hạn thanh tra Maigret
của Georges Simenon đƣợc tạc tƣợng ở Pháp và Hà Lan, tác giả thì trở thành
viện sĩ Viện Hàn lâm Bỉ; Agatha Christie đƣợc nữ hoàng Anh phong là Lady,
đƣợc tôn sùng là Nữ hoàng trinh thám trên khắp thế giới; Marinina đƣợc gọi là
Nữ hoàng trinh thám ở Nga; Conan Doyle hay Dashiell Hammett có tên trong
những bộ từ điển lớn; ở Mỹ có giải thƣởng Egar Poe là một giải thƣởng danh giá
dành cho các nhà văn viết truyện trinh thám; ở châu Âu có “Câu lạc bộ trinh
thám London”; có giải thƣởng Anthony, giải thƣởng Ellery Queen cho các tác
phẩm trinh thám hay nhất ở Anh; có “Hiệp hội các nhà văn trinh thám quốc tế”
mà Hữu Mai là nhà văn Việt Nam duy nhất có tên trong hiệp hội. Vƣợt khỏi
biên giới quê hƣơng là các nƣớc phƣơng Tây, tiểu thuyết trinh thám đƣợc dịch
in và phổ biến trong nhiều nƣớc khác nhau trên thế giới, ảnh hƣởng và làm xuất
hiện nhiều xu hƣớng trinh thám mới tại các nƣớc đó. Ngày nay, ngƣời ta thấy
sách trinh thám Nga, trinh thám Nhật và cả trinh thám Trung Quốc với những
5
câu chuyện về các gia tộc và các võ phái đậm màu sắc phƣơng Đông đang ngày
càng đƣợc độc giả chú ý.
Có đến một thế kỷ rƣỡi phát triển, rất ăn khách, có số lƣợng độc giả đông
đảo hơn bất kỳ một thể loại văn học nào, song trong một thời gian dài, tiểu
thuyết trinh thám chỉ đƣợc xem là văn học hạng hai, văn học đại chúng, là cận
văn học. Đƣợc sự quan tâm của đại chúng, và trong số độc giả hâm mộ có nhiều
nhà văn “đích thực” tên tuổi: Charles Dickens, Robert Louis Balfour Stevenson,
Jorges Luis Borges…, nhƣng ngay từ đầu tiểu thuyết trinh thám rất ít gợi nên sự
quan tâm của giới nghiên cứu. Mãi đến thập kỷ 1970, khi tiểu thuyết trinh thám
phát triển ở đỉnh cao và nhu cầu đọc sách trinh thám trở thành một hiện tƣợng xã
hội quan trọng, đặc biệt là sự ảnh hƣởng, xâm chiếm của thể loại này đối với văn
chƣơng tiểu thuyết, các nhà nghiên cứu phƣơng Tây mới đặt vấn đề nghiên cứu
tiểu thuyết trinh thám một cách sâu sắc. ở Pháp, Anh, Mỹ, Nga…, có rất nhiều
công trình nghiên cứu về tiểu thuyết trinh thám. ở nhiều nƣớc, tiểu thuyết trinh
thám đƣợc đƣa vào chƣơng trình ở bậc đại học. Thể loại trinh thám, rõ ràng đã
đƣợc thừa nhận có một vị trí quan trọng trong văn học phƣơng Tây.
ở Việt Nam, truyện trinh thám xuất hiện khá sớm, từ trƣớc 1945 với các tác
giả Thế Lữ và Phạm Cao Củng, và ngay từ hồi đó nó đã rất đƣợc chú ý. Sau này,
mặc dù có những đứt đoạn song tiểu thuyết trinh thám vẫn tiếp tục phát triển ở
cả hai miền Nam - Bắc với những hình thức khác nhau. Đến thập niên 1990, do
ảnh hƣởng của nền kinh tế mở cửa và giao lƣu văn hoá quốc tế, trên đất nƣớc ta
cũng bùng nổ nhu cầu đọc sách trinh thám. Trong khoảng hơn hai mƣơi năm đã
có hàng trăm tác phẩm trinh thám đƣợc dịch in. Và không chỉ là nhu cầu đọc
sách trinh thám của nƣớc ngoài, ngƣời Việt ngày càng có nhu cầu đọc trinh thám
Việt Nam. 30 năm sau khi chiến tranh kết thúc, chúng ta đã có một số lƣợng
sách trinh thám “made in Vietnam” đáng kể. Ngày nay, nhiều nhà văn đã tham
gia viết truyện trinh thám. Trong mấy năm gần đây, Bộ Công an kết hợp với Hội
Nhà văn Việt Nam tổ chức nhiều cuộc vận động viết và xét nhiều giải thƣởng
văn học về đề tài bảo vệ an ninh Tổ quốc và trật tự xã hội, trong đó lấy hình ảnh
ngƣời chiến sĩ công an làm trung tâm, dù không nhấn mạnh vào thể loại tiểu
thuyết trinh thám, nhƣng vô hình trung đây là một điều kiện để thể loại này phát
triển, vì các tổng kết đã cho thấy, trong tổng số tác phẩm tham dự và tác phẩm
đƣợc trao giải, tiểu thuyết trinh thám luôn chiếm một số lƣợng không nhỏ.