Mỹ thuật đương đại Việt Nam
liên ứng với thế giới – Nhìn từ
Hà Nội
Đào Mai Trang
Chương một
Sự xuất hiện của cái mới
1. Gallery – Sự hình thành và phát triển
1.1. Bối cảnh xã hội
Kể từ khi chuyển sang kinh tế mở, thị trường Việt Nam phát triển
nhanh đến chóng mặt, xuất hiện nhiều hình thức kinh doanh mới trong
đó có gallery - nơi bày bán tranh. Hình thức kinh doanh này góp phần
quan trọng làm cho thế giới biết đến nền mỹ thuật Việt Nam. Nó giúp
đời sống mỹ thuật đương đại trở nên sinh động hơn, linh hoạt hơn và
bớt dần khoảng cách với thế giới bên ngoài sau quá nhiều năm chiến
tranh, lạc hậu.
Ở Hà Nội, nơi đầu tiên được gắn biển gallery là số 7 Hàng Khay, vốn là
một cửa hàng kinh doanh của nhà nước, ra đời từ đầu thập niên 80, thế
kỷ XX. Ðây từng là một điểm gặp gỡ quan trọng của giới hoạ sĩ, nơi
diễn ra các triển lãm tranh cá nhân đầu tiên kể từ năm 1954. Ðó là các
triển lãm tranh của Nguyễn Sáng, Bùi Xuân Phái, Nguyễn Tư Nghiêm.
Những năm bao cấp kinh tế, việc mua bán mỹ nghệ là chuyện xa xỉ với
số đông công chúng nhưng nhu cầu thưởng lãm nghệ thuật rất lớn vì
nhìn chung, đời sống văn hoá tinh thần khá bình lặng và đơn điệu, theo
kiểu tập thể chủ nghĩa, thế nên các triển lãm tranh có tính chất khác biệt
với thông lệ bao giờ cũng thu hút người xem. Năm 1986, chính sách
kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa mở cánh cửa giao
lưu rộng lớn hơn với bên ngoài. Việt Nam với sức hấp dẫn của một lịch
sử bảo vệ độc lập dân tộc, của một bí ẩn phương Ðông đã thu hút sự
chú ý của khách du lịch cũng như của giới đầu tư kinh doanh du lịch
nước ngoài. Mỹ thuật và mỹ nghệ thủ công truyền thống đương nhiên
trở thành những món “đặc sản” dành cho du khách. Sự mở rộng cửa
của xã hội và kinh tế là điều kiện quan trọng để các hoạ sĩ mở rộng hơn
nữa tâm hồn sáng tạo của mình. Những bức tranh mang đậm dấu ấn cá
nhân của không ít hoạ sĩ thời kỳ này đã tạo nên sức hút lớn cho gallery.
Từ đầu thập niên 90 thế kỷ XX, Hà Nội (HN) và thành phố Hồ Chí
Minh (HCM) đã có những phố gallery: Hàng Gai, Hàng Bông, Hàng
Trống, Ðồng Khởi, Nguyễn Huệ, v.v... Thực tế cho thấy kinh doanh
gallery đã trở thành một ngành nghề thời thượng.
1.2. Ðặc điểm và sự phân loại
Kinh doanh gallery là một ngành nghề chưa có tiền lệ ở Việt Nam. Mỹ
thuật không thể là một mặt hàng kinh doanh thuần tuý như hàng tiêu
dùng. Nó là một loại hàng đặc biệt mang chức năng văn hoá - thẩm mỹ
và ý nghĩa dân tộc lớn. Như vậy, người làm kinh doanh mặt hàng này
cũng cần phải được đào tạo. Tuy nhiên, những rối ren của một nền kinh
tế mới bắt đầu phát triển, định chế xã hội lại thường đi sau đời sống đã
trở thành nguyên do khiến cho nghề kinh doanh gallery ở Việt Nam bị
thả lỏng cho đến tận thời điểm hôm nay, mặc dầu Bộ Văn hoá Thông
tin (VHTT) và các Sở VHTT tỉnh và thành phố có nhiều gallery hoạt
động như HN và thành phố HCM đã ra nhiều quy chế, quy định về loại
hình kinh doanh này. Dưới đây là một cách phân loại gallery hiện có ở
Việt Nam:
1.2.1. Gallery - Cửa hàng kinh doanh đơn thuần
Vẫn gắn biển đàng hoàng là "Art Gallery" (tức là phòng tranh nghệ
thuật) nhưng thực ra đó chỉ là những cửa hàng thuần tuý, bày tranh kèm
với những đồ mỹ nghệ được sản xuất hàng loạt. Trong những gallery
này, dễ dàng nhận thấy tranh vẽ bắt chước, phỏng theo motif, thậm chí
gần như rập khuôn tranh của một số hoạ sĩ được coi là thành danh và đã
định hình phong cách. Bên cạnh đó là thể loại tranh vẽ hàng loạt, vô
cảm, nệ vào những hình ảnh vốn là biểu trưng truyền thống dân tộc như
nón, trẻ chăn trâu, phụ nữ trong trang phục cổ xưa,... với đủ dạng kích
cỡ, chất liệu. Ðây cũng là những địa chỉ chép tranh của các danh hoạ
thế giới, các hoạ sĩ nổi tiếng trong nước. Bên cạnh biển đề tiếng Anh,
giá bán hàng ở đây cũng thường được ghi theo tiền đô la Mỹ. Hình thức
này xác nhận quan điểm của chủ cửa hàng coi khách nước ngoài là đối
tượng phục vụ chính. Hình thức ấy góp phần đẩy khách hàng người
Việt vào cảm giác mặc cảm ít nhiều khi bước chân vào những gallery
này bởi ở đó không có gì dành cho họ cả. Ở Hà Nội, có thể tìm đến các
gallery này trên các phố như: Hàng Hành, Nguyễn Thái Học, Văn Miếu
- Quốc Tử Giám, Hàng Trống, Hàng Mành..., những địa chỉ thường
xuyên có khách du lịch nước ngoài hoặc người nước ngoài làm việc
qua lại.
Ðây thực chất là những cửa hàng bán lẻ đồ mỹ nghệ. Các chủ cửa hàng
gắn biển “Art Gallery” với ý đồ đơn giản là để có một biển hiệu bắt mắt
khách hàng. Họ không hiểu (đúng hơn là không cần hiểu) đầy đủ về ý
nghĩa, về giá trị văn hoá của “gallery”. Nếu căn cứ vào quy chế gallery
do Bộ VHTT ban hành, mỗi gallery phải có một hoạ sĩ làm cố vấn
chuyên môn, thì các “gallery” này đã hoạt động sai nguyên tắc. Nhưng
thực tế, những cửa hàng như vậy vẫn ngày ngày được mở ra rất nhiều
tại Hà Nội, thành phố HCM, Huế, Hội An,... đặc biệt khi du lịch vào
mùa.
Thuộc dạng này, có những gallery ở vị trí cao cấp hơn thông qua những
đặc điểm cơ bản sau:
Thứ nhất, gallery là những toà nhà nhiều tầng, nằm ở mặt phố lớn hoặc
trung tâm. Thứ hai, nội thất, đặc biệt là ánh sáng, được thiết kế chu đáo
để phù hợp với tranh. Thứ ba, nhân viên phục vụ được đào tạo bài bản,
biết ngoại ngữ và cách thức giao tiếp với khách hàng. Thứ tư, đằng sau
vẻ sang trọng ấy là những chiến lược và chiến thuật kinh doanh chuyên
nghiệp. Chủ gallery có các đường kết nối kinh doanh với các nhà buôn
tranh nước ngoài, với giới ngoại giao và chính trị gia trong nước để có
được những khách hàng giá trị. Ðối tác kinh doanh bề nổi của họ là
những khách sạn 5 sao như: Metropole (gallery Red River), Hilton
Opera (Mai gallery - Hàng Bông), Nikko (Cố Ðô gallery),... Hoạ sĩ
cung cấp tranh cho các gallery dạng này phải là những người tên tuổi,
đã định hình phong cách nghệ thuật. Sự định hình này đem lại thuận lợi
lớn cho chủ gallery trong bang giao và thương thuyết giá cả. Giá tranh
được tính bằng mét vuông cộng với mức độ danh tiếng của hoạ sĩ chứ
không còn được căn cứ vào sự sáng tạo nghệ thuật. Dân chúng trong
nước bình thường không phải và không thể là khách hàng hay “công
chúng” của dạng gallery này. Họ không dám bước qua cánh cửa sang
trọng đó; nếu ai mạo hiểm thử một lần, chắc chắn sẽ gặp phải những
ánh mắt lạ lùng của nhân viên gallery vì những nhân viên ấy có kinh
nghiệm phân biệt người mua hay người xem.
Có thể tìm những gallery dạng này tại HN như: Apricot, Thăng Long,
Mai (Hàng Bông), Red River (khách sạn Metropole).