BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC
VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
LÊ HẢI SƠN
NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG
CỦA MỘT SỐ YẾU TỐ SINH THÁI
ĐẾN BIẾN ĐỘNG KHU HỆ BƯỚM NGÀY
(LEPIDOPTERA : RHOPALOCERA)
TẠI VƯỜN QUỐC GIA BIDOUP – NÚI BÀ
LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC
Thành phố Hồ Chí Minh, Năm 2018
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC
VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
LÊ HẢI SƠN
NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG
CỦA MỘT SỐ YẾU TỐ SINH THÁI
ĐẾN BIẾN ĐỘNG KHU HỆ BƯỚM NGÀY
(LEPIDOPTERA : RHOPALOCERA)
TẠI VƯỜN QUỐC GIA BIDOUP – NÚI BÀ
Chuyên ngành: SINH THÁI HỌC
Mã số: 9.42.01.20
LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
1. PGS.TS. Hoàng Đức Huy
2. PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Thảo
Thành phố Hồ Chí Minh, Năm 2018
i
MỤC LỤC
Nội dung Trang
MỤC LỤC .................................................................................................................... i
DANH LỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT.............................................................................. v
DANH LỤC BẢNG BIỂU ......................................................................................... vi
DANH LỤC HÌNH ẢNH .......................................................................................... vii
TÓM TẮT .................................................................................................................. ix
MỞ ĐẦU ..................................................................................................................... 1
1. Tính cấp thiết của luận án .............................................................................. 1
2.1. Ý nghĩa khoa học .................................................................................... 2
2.2. Ý nghĩa thực tiễn ..................................................................................... 2
3. Mục đích và yêu cầu của luận án ................................................................... 2
3.1. Mục đích của luận án .............................................................................. 2
3.2. Yêu cầu của luận án ................................................................................ 2
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ................................................................. 3
4.1. Đối tượng nghiên cứu ............................................................................. 3
4.2. Phạm vi nghiên cứu ................................................................................ 3
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU ............................................................. 4
1.1. Tình hình nghiên cứu bướm trên thế giới và trong khu vực ......................... 4
1.1.1. Nghiên cứu đa dạng loài ......................................................................... 4
1.1.2. Nghiên cứu sinh học, sinh thái bướm ..................................................... 4
1.2. Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam ............................................................... 8
1.2.1. Nghiên cứu đa dạng loài ......................................................................... 8
1.2.2. Nghiên cứu sinh học, sinh thái bướm ................................................... 11
1.3. Tình hình nghiên cứu bướm tại Bidoup ...................................................... 15
ii
1.4. Địa điểm nghiên cứu .................................................................................... 16
1.4.1. Vị trí địa lý ............................................................................................ 16
1.4.2. Lịch sử phát triển và sự phân hóa điều kiện địa lý tự nhiên ................ 17
1.4.3. Đặc điểm địa hình ................................................................................. 18
1.4.4. Đặc điểm khí hậu .................................................................................. 21
1.4.5. Thảm thực vật rừng ............................................................................... 22
1.4.6. Đặc điểm thủy văn ................................................................................ 22
1.5. Nhận xét ....................................................................................................... 24
CHƯƠNG 2. VẬT LỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ............................. 26
2.1. Vật liệu nghiên cứu ...................................................................................... 26
2.1.1. Thời gian nghiên cứu ............................................................................ 26
2.1.2. Vật liệu nghiên cứu ............................................................................... 26
2.2. Phương pháp nghiên cứu ............................................................................. 27
2.2.1. Phương pháp nghiên cứu sinh thái chung ............................................ 27
2.2.2. Xử lý số liệu .......................................................................................... 27
2.2.3. Thiết lập tuyến điều tra khảo sát .......................................................... 28
2.2.4. Nghiên cứu đa dạng thành phần loài và tần số bắt gặp ....................... 30
2.2.5. Nghiên cứu sinh học bướm ................................................................... 31
2.2.6. Nghiên cứu sinh thái bướm ................................................................... 32
2.2.7. Xử lý, bảo quản và định loại mẫu ......................................................... 34
CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN .................................. 36
3.1. Đa dạng thành phần loài bướm tại VQG Bidoup – Núi Bà ......................... 36
3.1.1. Đa dạng thành phần loài và độ thường gặp ......................................... 36
3.1.2. Các loài đặc trưng ................................................................................ 47
3.1.3. Ước lượng độ giàu loài Jackknife ......................................................... 51
iii
3.1.4. Chỉ số tương đồng Bray-Curtis ............................................................ 53
3.2. Nghiên cứu sinh thái bướm ......................................................................... 57
3.2.1. Biến động quần thể bướm theo sinh cảnh ............................................. 57
3.2.2. Biến động quần thể bướm theo lượng mưa và mùa trong năm ............ 60
3.2.3. Thời gian hoạt động trong ngày đến tập tính sinh thái bướm .............. 65
3.2.4. Độ ẩm môi trường đến biến động quần thể bướm ................................ 68
3.3. Dẫn liệu sinh học và mô tả chu trình đời sống một số loài bướm tại VQG
Bidoup – Núi Bà .................................................................................................... 70
3.3.1. Họ Papilionidae .................................................................................... 70
3.3.2. Họ Pieridae ........................................................................................... 77
3.3.3. Họ Nymphalidae ................................................................................... 81
3.4. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn bướm ở VQG Bidoup – Núi Bà ............. 93
3.4.1. Bảo vệ hệ thực vật rừng ........................................................................ 93
3.4.2. Ngăn chặn việc săn bắt các loài bướm.................................................. 94
3.4.3. Xây dựng vườn bướm để nhân nuôi và bảo tồn ................................... 94
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ................................................................................... 98
1. Kết luận .............................................................................................................. 98
2. Kiến nghị............................................................................................................ 99
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ .............................................. 100
TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................................................... 101
1. Tài liệu Tiếng Việt ........................................................................................... 101
2. Tài liệu tiếng Anh ............................................................................................ 107
SUMMARY ............................................................................................................ 112
PHỤ LỤC ..................................................................................................................... i
Phụ lục 1. Thành phần loài theo sinh cảnh tại VQG Bidoup – Núi Bà và Mã Đà i