Luận văn
Nghiên cứu đặc điểm sinh học của côn
trùng thuộc Bộ Cánh cứng hại lá keo
và những phương pháp phòng trừ
chúng tại huyện Phú Lương tỉnh Thái
Nguyên
1
Ch−¬ng 1
§Æt vÊn ®Ò
ViÖt Nam lµ mét n−íc nhiÖt ®íi, rõng vµ ®Êt rõng chiÕm 2/3 diÖn tÝch
®Êt ®ai c¶ n−íc. Rõng lµ m«i tr−êng sèng vµ n¬i ho¹t ®éng yÕu cña trªn 24
triÖu ®ång bµo thuéc 54 d©n téc kh¸c nhau, ®ång thêi rõng còng lµ nh©n tè
quan träng vµ quyÕt ®Þnh hµng ®Çu gãp phÇn b¶o vÖ m«i tr−êng sinh th¸i. Tuy
nhiªn cho ®Õn nay diÖn tÝch rõng n−íc ta ®· vµ ®ang bÞ suy gi¶m mét c¸ch
nhanh chãng. Theo tµi liÖu cña Bé N«ng nghiÖp vµ PTNT, tÝnh ®Õn n¨m 2000
trong tæng sè 19 triÖu ha ®Êt s¶n xuÊt l©m nghiÖp chØ cã 9,3 triÖu ha ®Êt cã
rõng, tr÷ l−îng gç b×nh qu©n rÊt thÊp, kho¶ng 63 m3 gç/ ha, chñ yÕu lµ gç
nhãm V ®Õn nhãm VIII, nh÷ng lo¹i gç thuéc nhãm I, II rÊt Ýt hoÆc hiÕm.
Nguyªn nh©n lµm suy gi¶m tµi nguyªn rõng c¶ vÒ sè l−îng còng nh− chÊt
l−îng cã rÊt nhiÒu song chñ yÕu lµ do sù can thiÖp v« ý thøc cña con ng−êi
nh− chÆt ph¸ rõng lµm n−¬ng rÉy cña ®ång bµo c¸c d©n téc thiÓu sè, n¹n khai
th¸c rõng, s¨n b¾n chim thó rõng bõa b·i, kinh doanh rõng kh«ng hîp lÝ. Mét
nguyªn nh©n kh«ng kÐm phÇn quan träng ®ã lµ c«ng t¸c qu¶n lý b¶o vÖ rõng
cßn nhiÒu bÊt cËp, n¹n ch¸y rõng vÉn liªn tiÕp x¶y ra, hµng n¨m lµm thiªu
ch¸y hµng ngh×n ha rõng, s©u bÖnh h¹i th−êng xuyªn g©y dÞch lín ë nhiÒu n¬i,
lµm ¶nh h−ëng ®Õn sù sinh tr−ëng vµ ph¸t triÓn cña c©y rõng mµ chóng ta
ch−a cã biÖn ph¸p phßng trõ h÷u hiÖu
Do vËy trong ®Þnh h−íng ph¸t triÓn l©m nghiÖp tõ n¨m 2000- 2010 mét
môc tiªu quan träng bËc nhÊt lµ phÊn ®Êu ®−a ®é che phñ rõng cña toµn quèc
lªn 43%. §Ó thùc hiÖn th¾ng lîi chiÕn l−îc quan träng nµy c«ng t¸c trång
rõng ph¶i ®−îc ®Æc biÖt quan t©m.
Trong c«ng t¸c trång rõng viÖc chän loµi c©y trång phï hîp víi môc
®Ých kinh doanh vµ ®óng yªu cÇu phßng hé lµ mét vÊn ®Ò khã kh¨n. Tuy nhiªn
cho ®Õn nay vÒ c¬ b¶n chóng ta ®· x¸c ®Þnh ®−îc nh÷ng loµi c©y trång chñ
yÕu vµ cã nh÷ng nghiªn cøu cÇn thiÕt ®¶m b¶o c¬ së cho viÖc x©y dùng c¸c
2
quy tr×nh, quy ph¹m trång rõng. Trong ch−¬ng tr×nh trång míi 5 triÖu ha rõng
cña ChÝnh phñ c¸c loµi keo sÏ lµ loµi ®−îc g©y trång chñ yÕu. Nh÷ng loµi keo
®−îc trång phæ biÕn lµ Keo l¸ trµm (Acacia auriculiformis Cunn) vµ Keo tai
t−îng (Acacia mangium Willd). C©y keo lµ c©y ®a t¸c dông, gç keo ®−îc dïng
nhiÒu trong c«ng nghiÖp giÊy, lµm v¸n, lµm ®å gia dông vµ chóng cung cÊp
mét l−îng cñi lín cho ng−êi d©n. Bªn c¹nh ®ã c©y keo cã bé rÔ rÊt ph¸t triÓn,
cã nÊm céng sinh nªn chóng sinh tr−ëng ph¸t triÓn tèt trªn nhiÒu lo¹i ®Êt, kÓ
c¶ ®Êt nghÌo xÊu. Trång keo nhanh chãng phñ xanh ®Êt trèng ®åi nói träc,
chèng xãi mßn, ®iÒu tiÕt nguån n−íc vµ bo vÖ m«i tr−êng sinh th¸i, d−íi t¸n
rõng keo ta cã thÓ trång c©y b¶n ®Þa ®Ó phôc håi rõng hçn giao.
§Ó rõng trång cã thÓ ph¸t triÓn bÒn v÷ng, dÇn tiÕn tíi æn ®Þnh gÇn nh−
rõng tù nhiªn th× c«ng t¸c ch¨m sãc, b¶o vÖ sau khi trång lµ hÕt søc quan
träng. Do yªu cÇu cña x· héi nªn hiÖn t¹i vµ trong t−¬ng lai chóng ta sÏ cã
nh÷ng diÖn tÝch rõng keo thuÇn loµi kh¸ lín. Cïng víi sù h×nh thµnh nh÷ng
rõng keo thuÇn loµi lµ sù thay ®æi rÊt c¬ b¶n cña m«i tr−êng sinh th¸i. Trong
khi c¸c nh©n tè sinh th¸i phi sinh vËt nh− khÝ hËu (nhiÖt ®é, ®é Èm, ¸nh s¸ng,
giã,...) ®−îc c¶i thiÖn cïng víi sù ph¸t triÓn cña rõng keo th× c¸c nh©n tè sinh
th¸i thuéc nhãm sinh vËt mét mÆt ®−îc c¶i thiÖn vµ mÆt kh¸c l¹i tiÒm Èn nguy
c¬ mÊt æn ®Þnh. Cã thÓ thÊy râ ®iÒu nµy th«ng qua sù thay ®æi cña yÕu tè thøc
¨n trong rõng keo thuÇn loµi. Khi rõng keo thuÇn loµi ®−îc h×nh thµnh mét
khèi l−îng thøc ¨n lµ l¸ keo, cµnh keo… rÊt lín ®· t¹o ®iÒu kiÖn rÊt thuËn lîi
cho nh÷ng loµi c«n trïng ®¬n thùc vµ hÑp thùc sinh s«i vµ ph¸t triÓn. MÆc dï
trong rõng Keo tai t−îng cã thÓ cã tíi 30 loµi s©u ¨n l¸ kh¸c nhau nh−ng do
nguån thøc ¨n qu¸ phong phó nªn t¸c dông cña quan hÖ c¹nh tranh kh«ng
®−îc thÓ hiÖn vµ do ®ã mét sè loµi ®· cã thÓ ph¸t triÓn thµnh dÞch, vÝ dô: S©u
n©u (Anomis fulvida GuenÐe) S©u v¹ch x¸m (Speiredonia retorta Linnaeus),
S©u tói nhá (Acanthopsyche sp) [15].
3
Tõ th¸ng 4 n¨m 1999 ®Õn nay trong khu vùc rõng thuéc sù qu¶n lý cña
H¹t kiÓm l©m Phó L−¬ng tØnh Th¸i Nguyªn th−êng xuyªn xuÊt hiÖn mét loµi
c¸nh cøng ¨n h¹i l¸ keo víi møc ®é g©y h¹i kh¸ nghiªm träng. Trong thêi gian
xuÊt hiÖn cña s©u nhiÒu khu vùc cã tíi 100% sè c©y bÞ h¹i, mét sè c©y ®· bÞ
chÕt. Ngoµi th«ng tin vÒ sù cã mÆt cña loµi s©u h¹i nµy ch−a cã nghiªn cøu c¬
b¶n nµo nªn vÊn ®Ò qu¶n lý chóng gÆp rÊt nhiÒu khã kh¨n. Cïng víi sù xuÊt
hiÖn cña c¸c loµi s©u h¹i l¸ nguy hiÓm kÓ trªn cßn cã c¸c loµi thuéc Bé C¸nh
cøng kh¸c nh− CÇu cÊu xanh (hä Curculionidae), bä hung (Scarabaeidae), bä
l¸ (Chrysomelidae).
§Ó gãp phÇn nhá bÐ cña m×nh vµo c«ng t¸c qu¶n lý b¶o vÖ rõng cña ®Þa
ph−¬ng, nh»m ng¨n chÆn dÞch s©u h¹i t«i tiÕn hµnh thùc hiÖn ®Ò tµi “Nghiªn
cøu ®Æc ®iÓm sinh häc cña c«n trïng thuéc Bé C¸nh cøng h¹i l¸ keo vµ
nh÷ng ph−¬ng ph¸p phßng trõ chóng t¹i huyÖn Phó L−¬ng tØnh Th¸i
Nguyªn”
4
Ch−¬ng 2
Tæng quan c¸c vÊn ®Ò nghiªn cøu
2.1- Trªn thÕ giíi
Ngay tõ khi loµi ng−êi míi xuÊt hiÖn, ®Æc biÖt lµ tõ lóc con ng−êi b¾t ®Çu
biÕt trång trät vµ ch¨n nu«i, hä ®· va ch¹m víi sù ph¸ ho¹i nhiÒu mÆt cña c«n
trïng. Do ®ã con ng−êi ph¶i b¾t tay vµo t×m hiÓu vµ nghiªn cøu vÒ c«n trïng.
Nh÷ng tµi liÖu nghiªn cøu vÒ c«n trïng rÊt nhiÒu vµ phong phó. Trong
mét cuèn s¸ch cæ cña Xªri viÕt vµo n¨m 3000 TCN ®· nãi tíi nh÷ng cuéc bay
khæng lå vµ sù ph¸ ho¹i khñng khiÕp cña nh÷ng ®µn ch©u chÊu sa m¹c.
Trong c¸c t¸c phÈm nghiªn cøu cña «ng nhµ triÕt häc cæ Hy L¹p
aristoteles (384 - 322 TCN) ®· hÖ thèng ho¸ ®−îc h¬n 60 loµi c«n trïng. ¤ng
®· gäi tÊt c¶ nh÷ng loµi c«n trïng Êy lµ nh÷ng loµi ch©n cã ®èt.
Nhµ tù nhiªn häc vÜ ®¹i ng−êi Thôy §iÓn Carl von LinnÐ ®−îc coi lµ
ng−êi ®Çu tiªn ®−a ra ®¬n vÞ ph©n lo¹i vµ ®· tËp hîp x©y dùng ®−îc mét b¶ng
ph©n lo¹i vÒ ®éng vËt vµ thùc vËt trong ®ã cã c«n trïng. S¸ch ph©n lo¹i thiªn
nhiªn cña «ng ®· ®−îc xuÊt b¶n tíi 10 lÇn [22].
Liªn tiÕp c¸c thÕ kØ sau nh− thÕ kØ XIX cã Lamarck, thÕ kØ XX cã
Handlirich, Krepton 1904, Ma-t−-nèp 1928, Weber 1938 tiÕp tôc cho ra nh÷ng
b¶ng ph©n lo¹i c«n trïng cña hä.
Héi c«n trïng häc ®Çu tiªn trªn thÕ giíi ®−îc thµnh lËp ë n−íc Anh
n¨m 1745. Héi c«n trïng ë Nga ®−îc thµnh lËp n¨m 1859. Nhµ c«n trïng Nga
Keppen (1882 - 1883) ®· xuÊt b¶n cuèn s¸ch gåm 3 tËp vÒ c«n trïng l©m
nghiÖp trong ®ã ®Ò cËp nhiÒu ®Õn c«n trïng thuéc Bé C¸nh cøng.
Nh÷ng cuéc du hµnh cña c¸c nhµ nghiªn cøu c«n trïng Nga nh− Potarin
(1899- 1976), Provorovski (1895- 1979), Kozlov (1883 - 1921) ®· xuÊt b¶n
nh÷ng tµi liÖu vÒ c«n trïng ë trung t©m ch©u ¸, M«ng Cæ vµ miÒn T©y Trung