Nguyên tắc hạn chế quyền con người theo Hiến pháp 2013: Thực tiễn thi hành ở Việt Nam hiện nay

Tạp chí Khoa học, Tập 3, Số 1/2024

NGUYÊN TẮC HẠN CHẾ QUYỀN CON NGƯỜI THEO HIẾN PHÁP

NĂM 2013 VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Dương Thị Hải Yến1,*

1Trường Đại học Kinh tế Nghệ An; *Email: duongthihaiyen89@gmail.com

Tóm tắt: Nguyên tắc hạn chế quyền con người lần đầu tiên được ghi nhận tại Hiến

pháp năm 2013. Đây là nguyên tắc cần thiết và phù hợp với các quy định pháp luật quốc tế về

quyền con người. Tuy nhiên, thực trạng của quy định pháp luật về hạn chế quyền con người ở

Việt Nam hiện nay trong Hiến pháp và quá trình cụ thể hoá nguyên tắc đó trong pháp luật Việt

Nam hiện hành cũng đã bộc lộ những bất cập nhất định dẫn đến sự không thống nhất, tuỳ tiện

ảnh hưởng đến việc thực hiện quyền của chủ thể. Trên cơ sở đó, bài viết này đưa ra một số

quan điểm nhằm hoàn thiện cơ chế liên quan đến hạn chế quyền của con người ở Việt Nam.

Từ khoá: Hạn chế quyền con người, Thực tiễn thi hành.

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Theo lý luận vệ quyền con người nói

chung, quyền con người bao gồm những

quyền tuyệt đối, bất khả xâm phạm trong bất

cứ tình huống, hoàn cảnh nào như quyền tự

do tư tưởng, quyền không bị tra tấn, đối xử vô

nhân đạo, … và những quyền có thể bị hạn

chế bởi các tình huống cấp bách, hoàn cảnh

đặc biệt. Trên thực tế, các quyền con người bị

hạn chế chiếm phần lớn so với các quyền

tuyệt đối. Mục đích xác lập nguyên tắc hạn

chế quyền con người theo Luật nhân quyền

quốc tế cũng như tại các bản Hiến pháp và các

văn bản quy phạm pháp luật khác của các

quốc gia nhằm mục đích vừa tôn trọng, bảo

vệ quyền con người vừa phải đảm bảo cả lợi

ích xã hội, an ninh quốc gia, … Ở Việt Nam,

Hiến pháp năm 2013 đã quy định về nguyên

tắc hạn chế quyền con người và là bản hiến

pháp đầu tiên ghi nhận nguyên tắc này. Điểm

nhấn của nguyên tắc này là: “Quyền con

người, quyền công dân chỉ bị hạn chế theo

quy định của luât trong trường hợp cần thiết

vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tư,

an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khoẻ của

cộng đồng (Khoản 2 – Điều 14). Đây được

đánh giá là nguyên tắc rất tiến bộ, đề cao việc

tôn trọng, bảo vệ quyền con người, quyền

công dân nhưng vấn đề đặt ra là sự khó khăn

trong việc triển khai áp dụng nguyên tắc Hiến

định đó xuất phát từ tính trừu tượng, chung

chung của nguyên tắc. Do vậy, cần thiết phải

rà soát việc triển khai, thực thi nguyên tắc

hiến định về hạn chế quyền con người để đưa

ra những quan điểm, giải pháp đúng đắn, phát

huy được mục tiêu của nguyên tắc này.

2. NỘI DUNG

2.1. Một số cơ sở lý luận cơ bản về hạn chế

quyền con người

2.1.1. Khái niệm hạn chế quyền con người

Theo Gresgoire C.N.Webber (2009), Bản

chất của con người luôn sống và tồn tại trong

tổng hoà các mối quan hệ xã hội. Nếu như tất

cả các quyền con người đều là tuyệt đối và

không bị hạn chế thì sẽ không thể hình thành

nên xã hội, không thể hình thành nên những

cộng đồng người. Điều đó được hiểu là việc

thực hiện quyền của cá nhân luôn có mối liên

hệ với quyền của cá nhân khác cũng như trật

tự công cộng. Đặc biệt, trong các mối quan hệ

Trường Đại học Kinh tế Nghệ An

đó, sự xung đột giữa quyền của người này với

người khác, sự xung đột giữa quyền của cá

nhân, tập thể, … là điều không thể tránh khỏi

và nếu như không hài hoà được những xung

đột này thì xã hội sẽ không thể ổn định, tồn

tại, phát triển. Do đó, cần thiết phải có các

nguyên tắc về hạn chế quyền con người. Hạn

chế quyền con người là việc cần thiết của Nhà

nước nhằm đảm bảo quyền của chủ thể này

không xâm phạm đến quyền chủ thể

khác, đồng thời cân bằng các lợi ích trong xã

hội - xét cho cùng cũng là bảo vệ quyền con

người. Các nguyên tắc của cơ chế hạn chế

quyền con người là các quan điểm có tính

chất nền tảng, chỉ đạo cho việc tổ chức và

hoạt động của cơ chế hạn chế quyền con

người nhằm mục đích tránh được sự tùy tiện

trong hạn chế quyền con người.

Theo nghiên cứu của Trung tâm nghiên cứu

quyền con người và quyền công dân, Khoa Luật

- Đại học quốc gia Hà Nội (2011), Trong Tuyên

ngôn phổ quát về quyền con người năm 1948

(UDHR) cũng ghi nhận việc hạn chế quyền con

người theo tinh thần cho phép các quốc gia

thành viên áp đặt một số điều kiện với việc thực

hiện hoặc thụ hưởng một số quyền con người

nhất định. Do đó, hạn chế quyền con người

chính là việc các quốc gia đặt ra các điều kiện

đối với việc thực hiện hoặc thụ hưởng quyền

con người với mục đích bảo vệ quyền và lợi ích

hợp pháp của người khác, bảo vệ lợi ích chung

của xã hội.

2.1.2. Cách thức hạn chế quyền con người

Tuyên ngôn toàn thế giới về quyền con

người (Universal Declaration of Human

Rights - UDHR) năm 1948 và Công ước quốc

tế về các quyền kinh tế, xã hội, văn hóa

(International Covenant on Economic, Social

and Cultural Rights - ICESCR) năm 1966 có

quy định tương tự khi dành một điều khoản

riêng đề cập giới hạn quyền như là nguyên tắc

giới hạn chung áp dụng cho tất cả các quyền

trong văn kiện. Theo đó, cả hai văn kiện đều

đặt ra các điều kiện giới hạn quyền sau:

Thứ nhất, Giới hạn quyền phải được quy

định bởi luật (determined by law);

Thứ hai, những giới hạn đặt ra không trái

với bản chất của các quyền (compatible with

the nature of these rights);

Thứ ba, mục đích giới hạn quyền là nhằm

công nhận và tôn trọng thích đáng đối với các

quyền và tự do của người khác, đáp ứng

những yêu cầu chính đáng về đạo đức, trật tự

công cộng và phúc lợi chung;

Thứ tư, cần thiết trong một xã hội dân chủ

(in a democratic society). Khác với các văn

kiện trên, Công ước quốc tế về các quyền dân

sự, chính trị (International Covenant on Civil

and Political Rights - ICCPR) năm 1966

không có điều khoản riêng về giới hạn quyền.

ICCPR khi quy định về từng quyền sẽ có đoạn

xác định về điều kiện giới hạn quyền. Theo

đó, ICCPR gọi những quyền này là quyền

tương đối (non-absolute rights) bên cạnh

những quyền tuyệt đối (absolute rights) sẽ

không bị giới hạn hay bị đình chỉ trong bất cứ

trường hợp nào. Theo Đặng Minh Tuấn, Lê

Quỳnh Mai (2020), cần lưu ý rằng, nếu như

giới hạn quyền được áp dụng cả trong những

tình huống thông thường với các điều kiện

cho trước như đã đề cập bên trên, thì đình chỉ

quyền (derogrations from rights) chỉ được áp

dụng trong tình huống đặc biệt là khi có tình

trạng khẩn cấp mà đe dọa đến sự sống còn của

quốc gia. Hầu hết Hiến pháp các quốc gia đều

có quy định về nguyên tắc giới hạn quyền

bằng một điều khoản cụ thể; trong khi đó, một

số Hiến pháp còn quy định thêm những điều

kiện giới hạn áp dụng riêng cho một số quyền.

Như Hiến pháp của Cộng hòa Nam Phi năm

Tạp chí Khoa học, Tập 3, Số 1/2024

1996 – bản Hiến pháp tiến bộ nhất trên thế

giới với những tuyên ngôn nhân quyền mạnh

mẽ, tại Chương II mục 36 đưa ra nguyên tắc

giới hạn quyền phải “hợp lý và chính đáng

trong một xã hội dân chủ và cởi mở” và phải

xem xét một số yếu tố đi cùng. Chương 2 thừa

nhận sự cần thiết đình chỉ quyền trong tình

trạng khẩn cấp nhưng cũng liệt kê một số

quyền không bị tạm đình chỉ. Ngoài ra, khoản

3 Điều 55 Hiến pháp Nga năm 1993 ghi nhận

nguyên tắc giới hạn quyền; theo đó, quyền và

tự do của con người và công dân có thể bị giới

hạn bởi pháp luật liên bang trong mức độ cần

thiết đủ để bảo vệ nền tảng chế độ hiến pháp,

đạo đức, sức khỏe, các quyền và lợi ích hợp

pháp của người khác, bảo đảm quốc phòng và

an ninh quốc gia. Ngoài ra, Hiến pháp Nga

còn có những điều khoản ghi nhận việc giới

hạn dành cho một số quyền cụ thể như khoản

2 Điều 23 quy định việc hạn chế quyền bí mật

thư tín. Các yếu tố đi kèm phải tính đến khi

giới hạn quyền như: bản chất của quyền; tầm

quan trọng của việc giới hạn; bản chất và mức

độ của sự giới hạn; mối quan hệ giữa giới hạn

và mục đích của nó; các biện pháp ít hạn chế

hơn nhưng cùng đạt mục tiêu. thoại và hình

thức trao đổi thông tin khác chỉ được phép khi

có quyết định của Tòa án. Tuy nhiên, Hiến

pháp Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa năm

1982 và Hiến pháp Nhật Bản năm 1946 lại

không có quy định rõ ràng về nguyên tắc giới

hạn quyền hay việc tạm đình chỉ quyền.

2.2. Thực trạng của quy định hạn chế quyền

con người trong Hiến pháp năm 2013 và thực

tiễn thi hành

2.2.1. Thực trạng của quy định hạn chế

quyền con người trong Hiến pháp năm 2013

Như đã đề cập ở phần trên, khoản 2 - Điều 14

– Hiến pháp 2013 có quy định nguyên tắc chung

về các điều kiện hạn chế quyền con người. Theo

Nguyễn Linh Giang (2022), vấn đề đặt ra là có

phải tất cả các nguyên tắc đều áp dụng cho tất cả

các quyền không? Quyền này ứng với điều kiện

này, quyền kia lại ứng với đối tượng khác. Điều

này hoàn toàn hợp lý bởi xét về mặt lý luận

không có một quy ước nào về việc phân định rõ

điều kiện nào ứng với quyền nào. Rõ ràng không

phải quyền nào cũng có thể bị hạn chế theo các

điều kiện đã được ghi nhận tại Khoản 2 – Điều

14 – Hiến pháp 2013. Ví dụ: Điều 19 – Hiến

pháp 2013 quy định: “Không ai bị tước đoạt tính

mạng trái luật” nhưng không nêu rõ mục tiêu nào

phù hợp vì lợi ích nào. Nếu Điều 14 áp dụng để

bổ sung thì dẫn tới tình huống có thể xảy ra là

những mục tiêu như đạo đức xã hội hay sức khoẻ

cộng đồng có thể được lấy lý do hạn chế quyền

sống. Điều 24- Hiến pháp 2013 về quyền tự do

tín ngưỡng, tôn giáo không có quy định hạn chế

quyền thì liệu rằng nếu áp dụng Điều 14 – Hiến

pháp năm 2013 thì quyền tự do tôn giáo đó có

thể bị giới hạn bởi lý do quốc phòng, an ninh

quốc gia, … Trong khi đó những ngoại lệ để hạn

chế này không được áp dụng với quyền tự do tôn

giáo theo các văn kiện quốc tế về quyền con

người (ACHR, ICCPR). Điều này cho thấy,

Điều 14 – Hiến pháp 2013 được đánh giá là điểm

sáng trong việc bảo đảm, thúc đẩy, bảo vệ quyền

con người nhưng phạm vi giải thích cũng như áp

dụng quy định này lại khá rộng và không rõ ràng.

Mặt khác, chính phạm vi và giải thích đó dẫn đến

phải đặt ra câu hỏi về tính tương thích giữa pháp

luật Việt Nam và cam kết, chuẩn mực quốc tế.

Mặc dù đã có nguyên tắc chung tại Điều 14

nhưng ngay trong chính bản Hiến pháp lại còn

có thêm quy định rải rác có liên quan đến hạn

chế quyền con người như khoản 4 – Điều 15 –

Hiến pháp 2013 quy định: “việc thực hiện quyền

con người, quyền công dân không được xâm

phạm tới lợi ích quốc gia, lợi ích dân tộc, quyền

và lợi ích hợp pháp của người khác”. Như vậy,

hai mục tiêu này cụ thể lợi ích quốc gia, lợi ích

dân tộc, quyền và lợi ích hợp pháp của người

khác có trùng với các mục tiêu liệt kê tại Khoản

Trường Đại học Kinh tế Nghệ An

2 – Điều 14 – Hiến pháp năm 2013 hay không?

Cách diễn đạt của quy định tại Khoản 4 - Điều

15 cho thấy rằng hai mục tiêu đó có thể áp dụng

để hạn chế tất cả các quyền. Đây là các tư duy và

kỹ thuật lập pháp quá rộng dẫn đến tình trạng tuỳ

tiện trong việc hạn chế các quyền con người dẫn

đến những vi phạm chuẩn mực của pháp luật

quốc tế.

Mặt khác, việc sắp xếp các điều kiện hạn

chế quyền con người tại Điều 14 – Hiến pháp

năm 2013 có theo một trật tự nào không, có

phải điều kiện nào xếp trước sẽ được ưu tiên

áp dụng hơn các điều kiện sau hay không?

Liệu rằng an ninh quốc gia có cao hơn trật tự

công cộng hay sức khoẻ cộng đồng bởi vẫn

có thể xảy ra trường hợp có sự xung đột giữa

các điều kiện hạn chế quyền con người được

liệt kê tại Khoản 2 – Điều 14.

Qua những luận giải trên có thể nhận thấy bản

thân các quy định của Hiến pháp năm 2013 liên

quan đến hạn chế quyền con người vẫn còn tồn

tại những mâu thuẫn nhất định trong việc thực

hiện nghĩa vụ của Nhà nước về quyền con người

và hạn chế quyền con người. Vẫn thể hiện sự khó

khăn trong việc Nhà nước vẫn muốn mở rộng

quyền lực của mình trong hạn chế quyền con

người. Điều này xuất phát bởi triết lý lập pháp

của Hiến pháp năm 2013 không được rõ ràng

dẫn đến kỹ thuật lập pháp, câu chữ còn trúc trắc,

từ đó dẫn đến mâu thuẫn giữa chính các quy định

của Chương 2 – Hiến pháp năm 2013 và những

quy định của Chương 2 với các chương khác

trong việc hạn chế quyền con người.

2.2.2. Thực trạng áp dụng nguyên tắc hạn

chế quyền con người trong pháp luật Việt Nam

hiện nay

Hiện nay, ở Việt Nam thường có bốn cách

hạn chế quyền con người trong các văn bản

quy phạm pháp luật:

Thứ nhất, Cấm thực hiện một hành vi nào

đó. Cấm một hành vi nào đó tức là không cho

phép cá nhân, tổ chức được phép thực hiện vì

những lý do khác nhau. Đây là cách hạn chế

quyền thường được sử dụng trong đa số các

văn bản quy phạm pháp luật, đặc biệt là văn

bản Luật.

Thứ hai, Pháp luật đặt ra điều kiện khi thực

hiện quyền như điều kiện về độ tuổi, điều kiện

về năng lực hành vi, …

Thứ ba, Thực hiện các biện pháp phòng

ngừa ngăn chặn như việc kiểm tra, thanh tra

với mục đích phòng ngừa những hành vi có

thể gây ảnh hưởng đến lợi ích xã hội, an ninh

quốc gia, …

Thứ tư, Không luật hoá một quyền hiến

định. Việc không luật hoá một quyền hiến

định cũng là một cách thức hạn chế sự tuỳ tiện

trong việc đưa ra các quy định hạn chế quyền

con người.

Đây là các cách thức phổ biến trong pháp

luật Việt Nam dùng để hạn chế quyền con

người. Nếu như khoản 2 – Điều 14 – Hiến

pháp năm 2013 liệt kê các điều kiện về hạn

chế quyền con người thì trong pháp luật Việt

Nam, vẫn có thể tìm thấy các điều khoản hạn

chế quyền con người mà không có sự liên

quan đến các điều kiện đó. Đặc biệt có nhiều

quy định hạn chế quyền con người một cách

tuỳ tiện được ghi nhận trong các văn bản dưới

Luật. Ngoài ra, trong hoạt động thực tiễn

cũng có thể tìm thấy các văn bản do các cơ

quan hành chính nhà nước ban hành đã hạn

chế quyền con người một cách tuỳ tiện. Một

số minh chứng cho thực tiễn tuỳ tiện này có

thể liệt kê ra theo một số quyền như sau:

Về quyền tự do cá nhân: Công văn số

1042/C67-P3 ngày 26/04/2013 của Cục cảnh sát

giao thông Đường bộ và đường thuỷ C67 về việc

chấn chỉnh tác phong nghiệp vụ của lực lượng

Tạp chí Khoa học, Tập 3, Số 1/2024

cán bộ chiến sĩ có đoạn: “Luôn luôn nâng cao

tinh thần cảnh giác, kiên quyết đấu tranh làm rõ

với những đối tượng có lời nói đe doạ, lăng mạ

hoặc có hành vi chống đối cảnh sát giao thông

đang làm nhiệm vụ, hoặc quay phim, chụp ảnh

khi chưa được sự đồng ý của cảnh sát giao thông

khi làm nhiệm vụ”. Trước quy định này, Cục

Kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật công bố

kết quả kiểm tra sơ bộ công văn số 1402/C67-P3

ngày 26/4 của Cục Cảnh sát giao thông (CSGT)

đường bộ, đường sắt (C67) - Bộ Công an, TS Lê

Hồng Sơn - Cục trưởng Cục kiểm tra văn bản

quy phạm pháp luật (KTVB) cho rằng văn bản

của C67 có nhiều dấu hiệu trái luật. Theo đó,

Cục KTVB cho rằng chỉ đạo của công văn 1402

nêu hai nhóm hành vi "có lời nói đe dọa lăng

mạ"; "chống đối CSGT" với hành vi "quay phim

chụp ảnh hoạt động tuần tra kiểm soát, xử lý vi

phạm khi chưa được sự đồng ý của CSGT đang

làm nhiệm vụ", đã thể hiện sự thiếu thận trọng

khi kết nối các nhóm hành vi với bản chất, mức

độ khác nhau. Theo Cục KTVB, việc đưa ra nội

dung CSGT có quyền yêu cầu bất cứ người dân

nào quay phim, chụp ảnh CSGT khi đang làm

nhiệm vụ xuất trình giấy tờ để xác định "được

phép" hay chưa và để "xác định đúng là nhà báo

hay giả danh" là không phù hợp với quy định

hiện hành về quyền của nhà báo, thậm chí là cả

người dân khi quay phim, chụp ảnh. Bởi pháp

luật hiện hành chỉ quy định những trường hợp bí

mật nhà nước như an ninh quốc phòng mà có

quy định hạn chế thì mới không được quay. Qua

rà soát các văn bản hiện hành, Cục KTVB cũng

cho rằng chưa thấy có quy định nào của pháp

luật cấm công dân quay phim, chụp ảnh cán bộ

công chức và chiến sĩ công an khi đang thực thi

nhiệm vụ. Như vậy, việc công dân quay phim

chụp ảnh CSGT không phải là hành vi bị cấm.

Hơn nữa CSGT cũng không có quyền truy hỏi

người đang quay phim, chụp ảnh cũng như kiểm

tra giấy tờ của họ. Cục KTVB cũng cho rằng,

việc công văn 1402 nêu nội dung “nếu đúng là

nhà báo thì tập hợp báo cho cơ quan chủ quản”

cũng không phù hợp với nhiệm vụ của CSGT

khi đang tuần tra kiểm soát, xử lý vi phạm. Mặt

khác, việc quay phim chụp ảnh CSGT khi đang

tuần tra kiểm soát, xử lý vi phạm không phải là

ghi hình ảnh riêng tư của một vài cá nhân cụ thể

mà là ghi hình ảnh thi hành công vụ của cơ quan

nhà nước tại nơi công cộng là việc làm bình

thường nên không cần bất cứ cá nhân hay CSGT

nào cho phép. Đây là việc làm giám sát của

người dân đối với CSGT, nhờ vào việc giám sát

này còn phát hiện ra những hình ảnh đẹp cần

được tôn vinh và những sai phạm cần kịp thời

chấn chỉnh, xử lý. Bên cạnh đó, Cục KTVB

cũng cho rằng những nội dung đã nêu trong văn

bản 1402 không thuộc thẩm quyền quy định của

lãnh đạo C67.

Về quyền tự do kinh doanh: Theo quy định

của pháp luật hiện nay có 227 ngành nghề kinh

doanh có điều kiện. Các điều kiện kinh doanh

của các ngành nghề này hiện nay đang được quy

định tại các nghị đinh, thông tư. Do đó, nếu chiếu

theo nguyên tắc hạn chế quyền con người phải

được quy định tại văn bản Luật chứ không được

quy định tại văn bản dưới Luật… Các điều kiện

về kinh doanh ở Việt Nam hiện nay chủ yếu

mang tính chất kiểm soát cũng như vì mục tiêu

của quy định về điều kiện kinh doanh là hướng

đến chất lượng dịch vụ, hiệu quả kinh doanh

nhưng thực chất vấn đề này vốn dĩ được thị

trường điều chỉnh, chỉ phần nào hạn chế vì các

lý do tại Khoản 2 – Điều 14 – Hiến pháp năm

2013. Nếu những điều kiện hạn chế kinh doanh

này tiếp tục được quy định tại các văn bản dưới

Luật sẽ dẫn đến những hệ luỵ như cản trở quyền

tự do gia nhập thị trường kinh doanh, quy định

dưới luật do nhiều chủ thể ban hành gây ra sự

chồng chéo, các chủ thể gặp khó khăn trong việc

áp dụng.

Quyền lao động, việc làm: Hiện tại, Bộ luật

lao động đã có quy định về việc bảo vệ quyền

Nguyên tắc hạn chế quyền con người theo hiến pháp năm 2013 và thực tiễn thi hành ở Việt Nam hiện nay

Chủ đề:

Tài liệu liên quan

Tài liêu mới

AI tóm tắt

Giới thiệu tài liệu

Đối tượng sử dụng

Từ khoá chính

Nội dung tóm tắt

Hỗ trợ

Phương thức thanh toán

Theo dõi chúng tôi