TÍNH BI U T NG TRONG NGH THU T:Ể ƯỢ Ệ Ậ
M T VÀI C M NH N V NH NG SÁNG TÁC M I C A CÁC H A SĨỘ Ả Ậ Ề Ữ Ớ Ủ Ọ
TR VI T NAM ĐNG ĐI Ẻ Ệ ƯƠ Ạ
Đinh H ng H iồ ả
Sau giai đo n bùng n các tr ng phái m i đc du nh p cùng nh ng tìmạ ổ ườ ớ ượ ậ ữ
tòi, th nghi m t quá trình“m c a,” m thu t Vi t Nam đng đi d ngử ệ ừ ở ử ỹ ậ ệ ươ ạ ườ
nh đang có m t kho ng l ng. Bên c nh đó, nh ng trào l u chép tranh, nháiư ộ ả ặ ạ ữ ư
tranh cũng đã đn h i “vãn ch chi u.” Tuy nhiên, trong b i c nh đó v n cóế ồ ợ ề ố ả ẫ
nhi u h a sĩ v i nh ng sáng t o mang tính đt phá đã gây ti ng vang không chề ọ ớ ữ ạ ộ ế ỉ
Vi t Nam mà còn gây n t ng m nh m n c ngoài. Đó chính là nh ngở ệ ấ ượ ạ ẽ ở ướ ữ
đi m sáng đ chúng ta có th hy v ng vào s c sáng t o c a m t th h h a sĩể ể ể ọ ứ ạ ủ ộ ế ệ ọ
m i có th đa n n ngh thu t Vi t Nam thoát kh i kho ng l ng nói trên vàớ ể ư ề ệ ậ ệ ỏ ả ặ
thoát ra kh i “cái ao nhà” ch t ch i. Bài vi t này nh n m nh đn m t đc tínhỏ ậ ộ ế ấ ạ ế ộ ặ
quan tr ng c a ngh thu t – tính bi u t ng – cùng vai trò và v trí c a nó trongọ ủ ệ ậ ể ượ ị ủ
sáng t o ngh thu t. Xa h n, bài vi t mu n đ c p đn đc tính này d i gócạ ệ ậ ơ ế ố ề ậ ế ặ ướ
nhìn “lý thuy t ngh thu t” d a trên tính bi u t ng qua m t s sáng tác c aế ệ ậ ự ể ượ ộ ố ủ
các h a sĩ tr Vi t Nam đng đi. ọ ẻ ệ ươ ạ
Th c tr ng n n m thu t Vi t Namự ạ ề ỹ ậ ệ
Ngay t khi đc thành l p năm 1925, Tr ng M thu t Đông D ngừ ượ ậ ườ ỹ ậ ươ
(nay là ĐH M thu t Vi t Nam) đã là m t tr ng m thu t hàng đu khu v cỹ ậ ệ ộ ườ ỹ ậ ầ ở ự
Đông Nam Á và cũng là m t trong nh ng trung tâm đào t o l n, có uy tín khuộ ữ ạ ớ ở
v c châu Á. Bên c nh nh ng tên tu i ng i Pháp nh Tardieu, Jonchere,ự ạ ữ ổ ườ ư
Inguimberty,… thì giai đo n đu c a tr ng m thu t Đông D ng, nh ngở ạ ầ ủ ườ ỹ ậ ươ ữ
tên tu i chói sáng ng i Vi t nh Tô Ng c Vân, Tr n Văn C n, Nam S n, Lêổ ườ ệ ư ọ ầ ẩ ơ
Ph , Nguy n Phan Chánh,… đã đc các các nhà nghiên c u ngh thu t Vi tổ ễ ượ ứ ệ ậ ở ệ
Nam cũng nh ph ng Tây đánh giá cao và h đc g i là nh ng h a sĩ b cư ươ ọ ượ ọ ữ ọ ậ
th y (Master). Th h ti p n i th h , nhi u h a sĩ Vi t Nam ti p t c thànhầ ế ệ ế ố ế ệ ề ọ ệ ế ụ
danh c tr c và trong hai cu c chi n tranh v i ng i Pháp và ng i M . ả ướ ộ ế ớ ườ ườ ỹ
Sau khi đt n c th ng nh t, đc bi t là sau giai đo n “m c a” 1986,ấ ướ ố ấ ặ ệ ạ ở ử
n n m thu t Vi t Nam đã b c sang m t trang m i. K t đây, các trào l uề ỹ ậ ệ ướ ộ ớ ể ừ ư
ngh thu t m i, đc bi t là ngh thu t hi n đi và h u hi n đi t ph ng Tâyệ ậ ớ ặ ệ ệ ậ ệ ạ ậ ệ ạ ừ ươ
có c h i phát tri n m nh m t i qu c gia m i “m c a” này. Trong b i c nhơ ộ ể ạ ẽ ạ ố ớ ở ử ố ả
“trăm hoa đua n ,” nhi u h ng ti p c n và hình th c th hi n ngh thu t m iở ề ướ ế ậ ứ ể ệ ệ ậ ớ
đã ra đi t o nên m t s c thái m i cho n n m thu t Vi t Nam, v n ch đcờ ạ ộ ắ ớ ề ỹ ậ ệ ố ỉ ượ
s d ng nh m t công c tuyên truy n văn hóa văn ngh tr c đó. Nh ng tìmử ụ ư ộ ụ ề ệ ướ ữ
tòi, th hi n c a các h a sĩ, đc bi t là nh ng đóng góp c a th h các h a sĩể ệ ủ ọ ặ ệ ữ ủ ế ệ ọ
tr , đã giúp cho trào l u sáng tác m i n r . Cùng v i đó là nh ng ch ng trìnhẻ ư ớ ở ộ ớ ữ ươ
giao l u ngh thu t v i các n n ngh thu t phát tri n Pháp, Đc, Hoa K , Úc,ư ệ ậ ớ ề ệ ậ ể ở ứ ỳ
Tây Ban Nha… đã giúp cho các ngh sĩ Vi t Nam có đc m t t m nhìn m i vệ ệ ượ ộ ầ ớ ề
ngh thu t th gi i và ngh thu t th k XXI.ệ ậ ế ớ ệ ậ ế ỷ
Bên c nh nh ng xu h ng phát tri n tích c c đó thì m t b ph n côngạ ữ ướ ể ự ộ ộ ậ
chúng (đc bi t là nh ng tr c phú m i n i) có ti n nh ng l i không có khi uặ ệ ữ ọ ớ ổ ề ư ạ ế
th m m đã ít nhi u gây tác đng tiêu c c đn đi s ng ngh thu t Vi t Namẩ ỹ ề ộ ự ế ờ ố ệ ậ ệ
đng đi. Đã có giai đo n n n m thu t Vi t Nam “điêu đng” vì tranh nhái,ươ ạ ạ ề ỹ ậ ệ ứ
tranh chép, tranh gi ,… ph c v các tr c phú. Nh ng s n ph m phi ngh thu tả ụ ụ ọ ữ ả ẩ ệ ậ
này không ch làm nhi u lo n n n ngh thu t “non tr ” c a Vi t Nam mà cònỉ ễ ạ ề ệ ậ ẻ ủ ệ
góp ph n đy nh ng ng i ch i tranh ra ngày càng xa không gian ngh thu tầ ẩ ữ ườ ơ ệ ậ
đích th c. H n th , chúng còn có nguy c “tiêu di t” nh ng tài năng tr ch yự ơ ế ơ ệ ữ ẻ ạ
đua theo “trào l u” v tranh nhái, tranh chép bán cho nhà giàu tr c phú. Do cư ẽ ọ ơ
ch qu n lý ngh thu t c a Vi t Nam còn non y u và nh ng ch tài x ph tế ả ệ ậ ủ ệ ế ữ ế ử ạ
còn quá nh nên hàng gi , hàng nhái nói chung cũng nh tranh gi , tranh nhái nóiẹ ả ư ả
riêng đã và đang gây nhi u tác đng x u đn s phát tri n c a m thu t Vi tề ộ ấ ế ự ể ủ ỹ ậ ệ
Nam đng đi. ươ ạ
Nh ng đi m sángữ ể
Trong nh ng gam màu đen t i c a hàng gi , hàng nhái, hàng “đc h i”ữ ố ủ ả ộ ạ
(trong đó có các s n ph m ngh thu t) đang th ng lĩnh th tr ng Vi t Nam,ả ẩ ệ ậ ố ị ườ ệ
vi c “s ng b ng ngh ” đ sáng t o ngh thu t đi v i các ngh sĩ, đc bi t làệ ố ằ ề ể ạ ệ ậ ố ớ ệ ặ ệ
các ngh sĩ tr , là m t thách th c không nh . Trong b i c nh đó, ng i ngh sĩệ ẻ ộ ứ ỏ ố ả ườ ệ
bu c ph i “th t l ng bu c b ng” đ ph c v ngh thu t đích th c ho c ch yộ ả ắ ư ộ ụ ể ụ ụ ệ ậ ự ặ ạ
theo nh ng th hi u t m th ng đ ki m ti n. S “sa ngã” đây s r t khóữ ị ế ầ ườ ể ế ề ự ở ẽ ấ
nh n th y. Th m chí, chính b n thân ng i ngh sĩ có th “t c l i” – ki mậ ấ ậ ả ườ ệ ể ặ ưỡ ế
m t chút đ l y s c ph c v ngh thu t đích th c! Nh ng r i s tr t dài theoộ ể ấ ứ ụ ụ ệ ậ ự ư ồ ự ượ
nh ng th hi u t m th ng s khi n anh ta “đánh m t mình” lúc nào không bi t.ữ ị ế ầ ườ ẽ ế ấ ế
T i m t lúc, h ch t nh n ra “bút pháp” c a mình bi n đi đâu m t(?), ch còn l iớ ộ ọ ợ ậ ủ ế ấ ỉ ạ
các “th thu t m o ngh thu t” đ ki m ti n. Có th nói, đi v i ng i ngh sĩủ ậ ạ ệ ậ ể ế ề ể ố ớ ườ ệ
chân chính, h ch có m t con đng duy nh t đ hành ngh , đó là sáng t oọ ỉ ộ ườ ấ ể ề ạ
ngh thu t. Và s sáng t o đây chính là nh ng tìm tòi và phát hi n m i.ệ ậ ự ạ ở ữ ệ ớ
Ng i ngh sĩ đích th c ch có th th c s “s ng đc” v i ngh khi h cònườ ệ ự ỉ ể ự ự ố ượ ớ ề ọ
tìm tòi, còn sáng t o. S sáng t o đa h lên đnh vinh quang nh ng ngh thu tạ ự ạ ư ọ ỉ ư ệ ậ
c a h s “ch t” n u h không còn sáng t o. Nói cách khác, ủ ọ ẽ ế ế ọ ạ nghề h a sĩ luônọ
luôn g n v i ắ ớ nghi pệ sáng t o.ạ
So v i các th h cha anh, nh ng ngh sĩ tr Vi t Nam đng đi đãớ ế ệ ữ ệ ẻ ệ ươ ạ
đc t do h n r t nhi u trong quá trình tìm tòi và sáng t o c a h . S tìm tòiượ ự ơ ấ ề ạ ủ ọ ự
c a các ngh sĩ tr hi n nay đn t s t do trong t t ng, hoàn toàn không bủ ệ ẻ ệ ế ừ ự ự ư ưở ị
bó bu c nh các th h tr c (bu c ph i sáng tác các theo các ch đ ph c vộ ư ế ệ ướ ộ ả ủ ề ụ ụ
chi n tranh, tuyên truy n,…). Và nh ng ngh sĩ tr đã ít nhi u t o d u n trongế ề ữ ệ ẻ ề ạ ấ ấ
giai đo n hi n nay nh Nguy n Ng c Dân, Vũ Kim Th , Oanh Phi Phi, Tr nạ ệ ư ễ ọ ư ầ
Thu H ng, Tr n Yên Th , Tu n Mami,… đã tìm đc cái h c n ph i tìm, đó làằ ầ ế ấ ượ ọ ầ ả
tính bi u t ngể ượ trong ngôn ng ngh thu t. Thông qua tính bi u t ng trongữ ệ ậ ể ượ
ngh thu t, h đã tìm ra h i th c a th i đi và d u n c a l ch s trong th cệ ậ ọ ơ ở ủ ờ ạ ấ ấ ủ ị ử ự
t i xã h i. Nh ng y u t đó c u thành s c sáng t o c a ngh thu t. D i đâyạ ộ ữ ế ố ấ ứ ạ ủ ệ ậ ướ
xin nêu m t s ví d .ộ ố ụ 1
Trong V t qua phắ ố c a Nguy n Ng c Dân chúng ta th y rõ nh ng thủ ễ ọ ấ ữ ứ
luôn đp vào m t ta hàng ngày, nh ng ta vô c m, đó là là nh ng chùm dây thôngậ ắ ư ả ữ
tin. Nh ng r i ư ồ V t qua phắ ố khi n ta s c t nh. Đó chính là m t th c t i xã h i, đóế ự ỉ ộ ự ạ ộ
chính là d u n c a m t giai đo n l ch s . Ngôn ng bi u t ng trong ấ ấ ủ ộ ạ ị ử ữ ể ượ V t quaắ
ph ốđã ghi l i m t giai đo n phát tri n c c nhanh c a h t ng thông tin nh ngạ ộ ạ ể ự ủ ạ ầ ư
l i l c h u v m t t duy chi n l c. Vì v y, s n ph m này gi ng nh m tạ ạ ậ ề ặ ư ế ượ ậ ả ẩ ố ư ộ
chi c xe h i hi n đi nh ng l i đc kéo b ng đôi ng a (song mã). Xa h n m tế ơ ệ ạ ư ạ ượ ằ ự ơ ộ
chút là nh ng chi c loa ph ng, v n đc s d ng trong chi n tranh t 40-50ữ ế ườ ố ượ ử ụ ế ừ
năm tr c. Khi đó nó là s hi n di n c a công ngh thông tin đi chúng duyướ ự ệ ệ ủ ệ ạ
nh t. N a th k sau nó v n t n t i nh nh ng n t ru i to t ng gi a b m tấ ử ế ỷ ẫ ồ ạ ư ữ ố ồ ướ ữ ộ ặ
đô th , bên c nh nh ng gì đang “v t qua ph .” Ngôn ng này cũng đc Nguy nị ạ ữ ắ ố ữ ượ ễ
M nh Hùng khai thác trong ạNhà c i n iơ ớ v i cái “c th ” r u rã c a m t đô th cũớ ơ ể ệ ủ ộ ị
nát v i hàng nghìn “chu ng c p/ba-lô” khoác lên “t m thân” b r c đó. y v yớ ồ ọ ấ ệ ạ Ấ ậ
mà cái c th r u rã đó l i v n cao xuyên qua nh ng đám mây mù! Cái s ơ ể ệ ạ ươ ữ ự bay
lên hay v n caoươ luôn đc nh c t i mà ch ng c n quan tâm đn th c l c vàượ ắ ớ ẳ ầ ế ự ự
th c tr ng đó t có ngày s p đ! Đó chính là nh ng thông đi p c a th i đi, đóự ạ ắ ụ ổ ữ ệ ủ ờ ạ
chính là nh ng v n đ xã h i đang hi n h u ngay tr c m t chúng ta, mà ng iữ ấ ề ộ ệ ữ ướ ắ ườ
ngh sĩ đã “ghi l i” b ng ngôn ng c a ngh thu t đng đi. Nh ng ngôn ngệ ạ ằ ữ ủ ệ ậ ươ ạ ữ ữ
ngh thu t mang tính th i đi nh v y, chúng ta cũng đã t ng đc ch ng ki nệ ậ ờ ạ ư ậ ừ ượ ứ ế
qua Phố Phái,... Đó chính là nh ng d u n sáng t o c a ng i ngh sĩ. ữ ấ ấ ạ ủ ườ ệ
Trong Rangoli c a Vũ Kim Th chúng ta l i đc đc m t lo i ngôn ngủ ư ạ ọ ượ ộ ạ ữ
khác. đây, chúng ta không nhìn th y l ch s và cũng không có th c t i đp vàoỞ ấ ị ử ự ạ ậ
m t nh trong các tác ph m c a Nguy n Ng c Dân nh ng l i đy tính chiêmắ ư ẩ ủ ễ ọ ư ạ ầ
nghi m và tri t lý trong văn hóa n Đ. Đc bi t, t duy ngh thu t c a ng iệ ế Ấ ộ ặ ệ ư ệ ậ ủ ườ
ngh sĩ đây không còn bó h p trong b c c c a nh ng b c tranh truy n th ngệ ở ẹ ố ụ ủ ữ ứ ề ố
1 Do khuôn kh c a b n tham lu n này ch s d ng trong bu i thuy t trình 01gi nên tôi ch nêu h t s c v n t tổ ủ ả ậ ỉ ử ụ ổ ế ờ ỉ ế ứ ắ ắ
v m t s tác gi và tác ph m. Xin tham kh o thêm website c a các tác gi này đ xem thêm nh ng tác ph mề ộ ố ả ẩ ả ủ ả ể ữ ẩ
khác. Trên th c t , còn r t nhi u ngh sĩ có nh ng tìm tòi đt phá theo h ng này, xin đc đ c p đn trongự ế ấ ề ệ ữ ộ ướ ượ ề ậ ế
nh ng d p khác.ữ ị
mà đó là m t s k t h p gi a ngôn ng ngh thu t s p đt, t ch c không gian,ộ ự ế ợ ữ ữ ệ ậ ắ ặ ổ ứ
ph i màu và ánh sáng,… Cái đc bi u đt đây là m t n t ng ngh thu tố ượ ể ạ ở ộ ấ ượ ệ ậ
đm nét. Rõ ràng, ngôn ng ngh thu t không có biên gi i và s c sáng t o c aậ ữ ệ ậ ớ ứ ạ ủ
ng i ngh sĩ cũng không có gi i h n. M t s tác ph m khác nh ườ ệ ớ ạ ộ ố ẩ ư Silence Voice
c a Tr n Thu H ng, ủ ầ ằ Red Light c a Tr n Yên Th , hay ủ ầ ế The Cover No.7 c aủ
Tu n Mami,… l i cho chúng ta th y nh ng thông đi p v ngôn lu n, v tấ ạ ấ ữ ệ ề ậ ề ư
t ng,... m t góc nhìn khác, Oanh Phi Phi l i đa chúng ta đn m t th c t iưở Ở ộ ạ ư ế ộ ự ạ
khác c a cu c s ng v i nh ng b c t ng bong tróc h t v a (hay m t b c t ngủ ộ ố ớ ữ ứ ườ ế ữ ộ ứ ườ
không có v a!) có tên g i ữ ọ Great Wall. Nh ng thông đi p mang tính đi l p trongữ ệ ố ậ
các tác ph m nói trên đã gây tác đng m nh m đn ng i xem, tuy nhiên, vi cẩ ộ ạ ẽ ế ườ ệ
“đc” chúng không h d dàng. Đ th c s “đc” đc nh ng tác ph m nhọ ề ễ ể ự ự ọ ượ ữ ẩ ư
v y, chúng ta c n ph i có công c . Và công c đây chính là vi c hi u rõậ ầ ả ụ ụ ở ệ ể
nh ng đc tính bi u t ng c a ngh thu t mà ng i ngh sĩ đã s d ng trongữ ặ ể ượ ủ ệ ậ ườ ệ ử ụ
tác ph m c a h . Đi u đó đòi h i chúng ta ph i tìm hi u h th ng lý thuy tẩ ủ ọ ề ỏ ả ể ệ ố ế
bi u t ng, hay nói cách khác, chúng ta c n ph i tìm ra tính bi u t ng trongể ượ ầ ả ể ượ
m i tác ph m ngh thu t. ỗ ẩ ệ ậ
Tính bi u t ng trong ngh thu t ể ượ ệ ậ
M i tác ph m ngh thu t khi ra đi đu h ng đn m t n i dung c th :ỗ ẩ ệ ậ ờ ề ướ ế ộ ộ ụ ể
T t đènắ (truy n ng n) c a Ngô T t T mô t s ph n cùng c c c a ng i nôngệ ắ ủ ấ ố ả ố ậ ự ủ ườ
dân d i ách cai tr c a th c dân Pháp. ướ ị ủ ự Chí Phèo (truy n ng n) c a Nam Cao l iệ ắ ủ ạ
d ng lên m t hình m u tiêu bi u c a m t k cùng đng chuyên r ch m t ănự ộ ẫ ể ủ ộ ẻ ườ ạ ặ
v là s n ph m c a xã h i đng đi,… ạ ả ẩ ủ ộ ươ ạ H n Tr ng Ba – da hàng th tồ ươ ị (k ch)ị
c a L u Quang Vũ l i d ng lên chân dung c a cái “tri u đình” th i nát trong khiủ ư ạ ự ủ ề ố
nh ng b n tình ca c a Tr nh Công S n l i đa ng i ta đn “cõi vô th ng”,ữ ả ủ ị ơ ạ ư ườ ế ườ
d ng nh là đ tr n tránh nh ng cái cùng c c và bi l y c a xã h i. Có thườ ư ể ố ữ ự ụ ủ ộ ể
nh n th y, các tác ph m văn h c, nh c, k ch hay phim nh đa n i dung đnậ ấ ẩ ọ ạ ị ả ư ộ ế
ng i xem m t cách tr c ti p qua ngh thu t ngôn t hay âm thanh trong khiườ ộ ự ế ệ ậ ừ
ngôn ng ngh thu t c a điêu kh c, h i h a, s p đt trong m thu t l i khôngữ ệ ậ ủ ắ ộ ọ ắ ặ ỹ ậ ạ
nh v y. V y đ th c s “đc” đc các tác ph m h i h a, điêu kh c hay s pư ậ ậ ể ự ự ọ ượ ẩ ộ ọ ắ ắ
đt, chúng ta c n ph i có m t “b ch cái.” B ch cái này chính là ba h ngặ ầ ả ộ ộ ữ ộ ữ ướ
ti p c n đi v i tác ph m ngh thu t: Phê bình ngh thu t, l ch s ngh thu tế ậ ố ớ ẩ ệ ậ ệ ậ ị ử ệ ậ
và khía c nh xã h i c a ngh thu t mà chúng ta có th coi đó nh là ba chi uạ ộ ủ ệ ậ ể ư ề
ngang, d c ọvà sâu c a nghiên c u ngh thu t.ủ ứ ệ ậ 2 Trong ba chi u kích này, chi uề ề
kích xã h i c a ngh thu t là phúc t p nh t và khó ti p c n nh t. ộ ủ ệ ậ ạ ấ ế ậ ấ
2 Xem thêm bài T K thu t & Ma thu t đn Ngh thu t & Tác l c qua góc nhìn c a Alfred Gellừ ỹ ậ ậ ế ệ ậ ự ủ , trong T p chí ạ
Tia sáng s 13/2012 đ n m b t thêm khái ni m này.ố ể ắ ắ ệ
T m b qua chi uạ ỏ ề ngang và chi u ềd c ọmà nhi u nhà phê bình và l ch sề ị ử
ngh thu t đã nh c t i, đ ti p c n chi u kích th ba t “đa con tinh th n”ệ ậ ắ ớ ể ế ậ ề ứ ừ ứ ầ
c a ngh sĩ, nhà nghiên c u c n hi u cái xã h i mà ng i ngh sĩ đang s ng,ủ ệ ứ ầ ể ộ ườ ệ ố
hi u cái đi t ng mà anh ta/cô ta đ c p,… và trên h t, hi u chi u sâu tể ố ượ ề ậ ế ể ề ư
t ng c a tác gi . T nh ng gì đang t n t i trong môi tr ng t nhiên và xã h iưở ủ ả ừ ữ ồ ạ ườ ự ộ
c a con ng i, ng i ngh sĩ s ph i ch n m t/vài th đ đa vào tác ph m.ủ ườ ườ ệ ẽ ả ọ ộ ứ ể ư ẩ
Đó có th là nh ng phong c nh đp hay nh ng di tích l ch s , là con ng i hayể ữ ả ẹ ữ ị ử ườ
đ v t, là cái to l n nh tòa nhà hay nh bé nh chi c đèn tín hi u giao thông,…ồ ậ ớ ư ỏ ư ế ệ
Ho c nh ng th đp vào m t ta nh dây đi n, loa ph ng, đng ng n c,ặ ữ ứ ậ ắ ư ệ ườ ườ ố ướ
nhà c i n i, chu ng c p chung c ,… Đó là nh ng ch t li u mang tính xã h iơ ớ ồ ọ ở ư ữ ấ ệ ộ
mà ng i ngh sĩ s d ng trong tác ph m c a mình. Chúng có th đc sườ ệ ử ụ ẩ ủ ể ượ ử
d ng nh nh ng bi u t ng trong ngh thu t đ mô t ụ ư ữ ể ượ ệ ậ ể ả cái xã h i, đi t ngộ ố ượ
ngh thu t ệ ậ hay chi u sâu t t ngề ư ưở đã đ c p trên. ề ậ ở
Rõ ràng, ngôn ng ngh thu t mà ng i ngh sĩ s d ng đây là tínhữ ệ ậ ườ ệ ử ụ ở
bi u t ng và vi c ể ượ ệ đcọ ngôn ng đó ph i c n đn bi u t ng lu n. Raymondữ ả ầ ế ể ượ ậ
Firth đã ch ra hai đi m quan tr ng trong toàn b v n đ này: “M t ph n l nỉ ể ọ ộ ấ ề ộ ầ ớ
nh t trong sáng t o bi u t ng lu n c a nh ng hình th c ngh thu t đc thấ ạ ể ượ ậ ủ ữ ứ ệ ậ ượ ể
hi n nh ng hình dáng mang tính ng m n, không rõ ràng; quá trình khám phá,ệ ở ữ ầ ẩ
nh n di n và đt tên cho nh ng mô hình bi u t ng đc th c hi n b i nh ngậ ệ ặ ữ ể ượ ượ ự ệ ở ữ
ng i quan sát và di n gi i, không đc th a nh n và th ng không đc bi tườ ễ ả ượ ừ ậ ườ ượ ế
đn b i các ngh sĩ đã th c hi n. Th hai, khi nh ng mô hình bi u t ng đcế ở ệ ự ệ ứ ữ ể ượ ượ
nh n ra trong các tác ph m c a h , nó là m t ph n c a tiêu chu n hi n đi đậ ẩ ủ ọ ộ ầ ủ ẩ ệ ạ ể
yêu c u cho nó có m t s t tr rõ ràng h n, m t giá tr l n h n trong môi tr ngầ ộ ự ự ị ơ ộ ị ớ ơ ườ
th m m . S công b mang tính bi u t ng có chi u h ng đc nhìn nh nẩ ỹ ự ố ể ượ ề ướ ượ ậ
thích h p h n v i s công b th c t b i vì, nó đc cho là, có th truy n đtợ ơ ớ ự ố ự ế ở ượ ể ề ạ
khái quát h n và có nh ng ý nghĩa sâu s c h n.”ơ ữ ắ ơ 3
L i t m k tờ ạ ế
Có th nói, m i tác ph m ngh đc hình thành trên m t c u trúc chungể ỗ ẩ ệ ượ ộ ấ
nh t đó là ấcái bi u đt (CBĐ) ể ạ và cái đc bi u đt (CĐBĐ)ượ ể ạ . Đây cũng chính là
m t trong nh ng mô hình đn gi n nh t, tiêu bi u nh t và cũng hi u qu nh tộ ữ ơ ả ấ ể ấ ệ ả ấ
mà các nhà nghiên c u đã s d ng hàng th k qua trong nhi u b môn khoa h cứ ử ụ ế ỷ ề ộ ọ
xã h i nh văn h c, ngh thu t h c, nhân h c, xã h i h c,… đc bi t là ký hi uộ ư ọ ệ ậ ọ ọ ộ ọ ặ ệ ệ
h c. N u coi m i đi t ng mô t trong tác ph m ngh thu t là m t CBĐ thìọ ế ỗ ố ượ ả ẩ ệ ậ ộ
m c tiêu sáng t o mà nó h ng t i chính là CĐBĐ, có th đa vào công th cụ ạ ướ ớ ể ư ứ
sau (d a trên mô hình ký hi u h c):ự ệ ọ
3 Xem thêm toàn bài: Các bi u t ng trong ngh thu tể ượ ệ ậ trong nghiên c u m thu t s 2/2012 c a Raymond Firth ứ ỹ ậ ố ủ
do Đinh H ng H i d ch tr.90-94.ồ ả ị