TÍNH CH T VÀ Đ C ĐI M C A CA HUẤ Ặ Ể Ủ Ế
Ca Hu là m t b ph n n m trong t ng th âm nh c Hu g m nhi u lo i hình khác nhau : Nh cế ộ ộ ậ ằ ổ ể ạ ế ồ ề ạ ạ
cung đình, nh c dân gian, nh c l , nh c tôn giáo, nh c thính phòng.... ph bi n Hu và vùngạ ạ ễ ạ ạ ổ ế ở ế
chung quanh.
Ca Hu , hi u theo nghĩa h p, g m đàn Hu và ca Hu (chúng tôi dùng t ca Hu đây baoế ể ẹ ồ ế ế ừ ế ở
g m c ca và đàn Hu ). GS Đào Duy Anh trong Vi t Nam văn hoá s c ng vi t : " mi n Namồ ả ế ệ ử ươ ế Ở ề
thì t khi chúa Nguy n khai thác b cõi vào đ t c a Chiêm Thành, âm nh c B c truy n vào đãừ ễ ờ ấ ủ ạ ở ắ ề
ch u nh h ng c a âm nh c Chiêm Thành, mà thành nh ng âm nh c cung nam mà ng i taị ả ưở ủ ạ ữ ạ ườ
hay đem đ i v i các khúc cung b c. ố ớ ắ
Nh ng cung nam nh nam ai, nam bình, nam xuân có v tr m bi oán v ng, h p v i tâm thu tữ ư ẻ ầ ọ ợ ớ ậ
c a m t dân t c điêu tàn là dân t c Chiêm Thành, cùng v i c nh non n c d u dàng xungủ ộ ộ ộ ớ ả ướ ị ở
quanh kinh đô. Nh ng cung b c (khách) nh l u thu , phú l c, c b n, m i b n tàu, thì có vữ ắ ư ư ỷ ụ ổ ả ườ ả ẻ
linh ho t, vui v và m nh m h n thích h p v i tính cách ti n th hăng hái c a ng i B c Vi t,ạ ẻ ạ ẽ ơ ợ ớ ế ủ ủ ườ ắ ệ
cùng v i c nh đ n đi n r ng rãi sông ngòi mãnh li t mi n trung châu. ớ ả ồ ề ộ ệ ở ề
Trong khi âm nh c Đàng Ngoài đ ng suy thì Đàng Trong nh các chúa Nguy n cùng cácạ ở ươ ở ờ ễ
b c v ng công ham chu ng và nh nh h ng Chiêm Thành, nên tr nên phong phú và th nhậ ươ ộ ờ ả ưở ở ị
v ng. Nhi u nhà quý phái nh ông hoàng Nam sánh. ông phò Tr n Quang Ph đ i T Đ c làượ ề ư ầ ổ ở ờ ự ứ
tay danh c m x a nay không ai h n n i"(1). ầ ư ơ ổ
Nh v y, theo GS Đào Duy Anh, ca Hu ch u nh h ng c a hai ngu n âm nh c : Trung Qu cư ậ ế ị ả ưở ủ ồ ạ ố
và Chiêm Thành. nh h ng c a nh c Trung Qu c là do ng i ngoài B c tràn vào đem theoả ưở ủ ạ ố ườ ắ
nh c Vi t ch u nh h ng lâu đ i c a nh c Trung Qu c t nh ng l n giao thoa văn hoá. Đ nạ ệ ị ả ưở ờ ủ ạ ố ừ ữ ầ ế
khi chúa Nguy n khai thác b cõi vào đ t Chiêm Thành thì ngu n nh c y l i ch u thêm m t l nễ ờ ấ ồ ạ ấ ạ ị ộ ầ
nh h ng n a : đó là nh ng cung Nam trong ca Hu . ả ưở ữ ữ ế
GS. TSKH Tô Ng c Thanh nh n xét thêm m t tính ch t n a c a ca Hu : "Đ c bi t là Hu ,ọ ậ ộ ấ ữ ủ ế ặ ệ ở ế
n i t ng là căn c c a h Nguy n nhi u th k và là kinh đô c a tri u Nguy n trong h n m tơ ừ ứ ủ ọ ễ ề ế ỷ ủ ề ễ ơ ộ
th k (1802-1945) xu t hi n nh ng lo i hình âm nh c có liên h v i âm nh c cung đình vàế ỷ ấ ệ ữ ạ ạ ệ ớ ạ
ph n nào đã mang tính ch t âm nh c thành th , th dân. Đi n hình là ch ng trình ca Hu . M cầ ấ ạ ị ị ể ươ ế ặ
dù ca Huê' không ph i là lo i âm nh c cung đình, song nó là th âm nh c trình di n, là m t sinhả ạ ạ ứ ạ ễ ộ
ho t ngh thu t th c s . Nó không còn g n v i các ho t đ ng th c d ng trong đ i s ng hàngạ ệ ậ ự ự ắ ớ ạ ộ ự ụ ờ ố
ngày. Đ chi m nh và bi u di n nó, c n ph i có tài năng c a các ngh nhân. Cùng v i ca Hu ,ể ế ả ể ễ ầ ả ủ ệ ớ ế
dàn nh c thính phòng Hu hình thành và phát tri n trong các th k XVIII, XIX. Dàn nh c có cạ ế ể ế ỷ ạ ả
m t bi u m c ch ng trình r t phong phú v bài b n, giàu có v s c thái, tình c m, đ c s c vộ ể ụ ươ ấ ề ả ề ắ ả ặ ắ ề
phong cách. Nhà nghiên c u âm nh c có th tìm th y trong dân ca, nh c thính phòng và ca Huứ ạ ể ấ ạ ế
nh ng nét bi n đ i c a truy n th ng âm nh c Vi t. Đây là s ti p thu có ch n l c nh ng đ cữ ế ổ ủ ề ố ạ ệ ự ế ọ ọ ữ ặ
tr ng âm nh c c a các dân t c b n đ a, c ng v i s thích nghi hoà h p c a âm nh c Vi t v iư ạ ủ ộ ả ị ộ ớ ự ợ ủ ạ ệ ớ
nh ng y u t m i, khi n cho nó phong phú đa d ng h n. S giao l u c a hai văn hoá khác nhauữ ế ố ớ ế ạ ơ ự ư ủ
đ t o ra m t văn hoá th ba, trong đó bao g m s hoà h p nhu n nhuy n c a c hai, nh âmể ạ ộ ứ ồ ự ợ ầ ễ ủ ả ư
nh c Hu , Tr Thiên, ngày nay khoa h c g i là ti p bi n văn hoá (accultaration)"(2). ạ ế ị ọ ọ ế ế
V n li ng ca Hu g m 30 bài b n chính. Đó là nh ng bài b n thu c hai đi u l n, đi u B c vàố ế ế ồ ả ữ ả ộ ệ ớ ệ ắ
đi u Nam. Ta có th k : ệ ể ể
1. Thu c đi u B c (h i khách). ộ ệ ắ ơ
M i bài liên hoàn (còn g i là 10 b n ng , 10 b n tàu ho c liên b th p ch ng) g m : Ph mườ ọ ả ự ả ặ ộ ậ ươ ồ ẩ
ti t, Nguyên tiêu, H Qu ng, Liên hoàn, Bình b n, Tây mai, Kim ti n, Xuân phong, Long h , T uế ồ ả ả ề ổ ẩ
mã.
Các b n khác g m : L u thu , Ngũ đ i (th ng h ), Long ngâm, C b n, L ng đi p, Phúc l cả ồ ư ỷ ố ượ ạ ổ ả ộ ệ ụ
(nhanh, ch m). ậ
2. Thu c đi u Nam (h i ai). ộ ệ ơ
Nam ai (còn g i ai giang nam), Nam bình, Qu ph , T ng t khúc. Thu c đi u Nam (h iọ ả ụ ươ ư ộ ệ ơ
d ng) : Hành vân, Nam xuân (h giang nam), C b n d ng, T đ i c nh. ự ạ ổ ả ự ứ ạ ả
Danh t h i là đ ch 3 lo i h i trong ca Hu : H i khách (trang nghiêm, vui v , linh ho t), H i aiừ ơ ể ỉ ạ ơ ế ơ ẻ ạ ơ
(nh nhung, th ng c m), H i d ng, h i xuân, (bâng khuâng, l u luy n, g i g m tâm tình). ớ ươ ả ơ ự ơ ư ế ở ắ
Trong ca Hu , nh ng bài b n thu c cung B c mà ch i ng sang cung Nam nghe không vuiế ữ ả ộ ắ ơ ả
không bu n thì g i là H i d ng, H i xuân. Đó là nh ng bài Nam xuân, T đ i c nh, C b nồ ọ ơ ự ơ ữ ứ ạ ả ổ ả
d ng, Hành vân... ự
Bài thu c h i d ng mà đàn nh nhàng, êm ái, ti ng to, ti ng nh , nh p ch m, nh p mau, cho taộ ơ ự ẹ ế ế ỏ ị ậ ị
cái c m t ng nh nghe ng i th th k chuy n tâm tình v y. ả ưở ư ườ ỏ ẻ ể ệ ậ
Nh ng bài b n c a ta ch là lo i ca khúc mà không ph i là lo i nh c khác. H u h t nh ng l i caữ ả ủ ỉ ạ ả ạ ạ ầ ế ữ ờ
c a nh ng bài b n này đ u do nh ng đ i sau đ t ra v i nhi u n i dung khác nhau, ch ít bài cóủ ữ ả ề ữ ờ ặ ớ ề ộ ứ
đ c l i ca nguyên g c. Đó là m t s đi u ta c n bi t khi kh o sát, nghiên c u các bài b n caượ ờ ố ộ ố ề ắ ế ả ứ ả
nh c Hu . ạ ế
Ca Hu ph i chăng là nh c cung đình ? ho c có liên h v i nh c cung đình ? Đó là đi u c nế ả ạ ặ ệ ớ ạ ề ầ
minh ch ng khi tìm hi u. Ta đã bi t tri u các vua Nguy n, nh c cung đình đã đ c dùng trongứ ể ế ề ễ ạ ượ
các nghi l , t t tri u đình. ễ ế ự ở ề
Tri u Nguy n, các lo i nh c cung đình nh nhã nh c, giao nh c, mi u nh c, đ i tri u nh c,ề ễ ạ ạ ư ạ ạ ế ạ ạ ề ạ
th ng tri u nh c, y n nh c, ti u nh c, cung trung nh c... đ u có h th ng bài b n riêng, đi uườ ề ạ ế ạ ể ạ ạ ề ệ ố ả ệ
múa riêng và m t s nh c khí riêng, không th l n l n v i ca Hu đ c. Ví d lo i Cung trungộ ố ạ ể ẫ ộ ớ ế ượ ụ ạ
nh c có nh ng bài b n nh : Sùng khánh, t p khánh, ch ng khánh, b o khánh, thành khánhạ ữ ả ư ậ ươ ả
đ c t u liên t c trong bu i l T th cung l c tu n đ i khánh ti t. Đoàn nh c sinh đ i khăn mũượ ấ ụ ổ ễ ừ ọ ụ ầ ạ ế ạ ộ
màu xanh, m c áo hoa, múa v i các đ o c tr ng đào, sênh ti n, đàn tranh, đàn nguy t,. c m, tìặ ớ ạ ụ ố ề ệ ầ
bà, đ ch, sáo và đàn 8 dây, 2 dây. Tu n chúc th l n đ u, sau khi t u nh c, đoàn nh c sinh múaị ầ ọ ầ ầ ấ ạ ạ
cành hoa xanh, tu n th hai múa cành hoa đ , tu n th ba múa cành hoa vàng. Khi ng h i vuaầ ứ ỏ ầ ứ ự ồ
v cung múa qu tiên đào(3)... ề ả
Nh c khí c a Cung trung nh c g m có tr ng đào, sênh ti n, đàn tranh, đàn nguy t, c m, tì bà,ạ ủ ạ ồ ố ề ệ ầ
đ ch, sáo, đàn 3 dây, 2 dây, trong khi ca Hu cũng có lo i đàn sáo đó nh ng không h s d ngị ế ạ ư ề ử ụ
tr ng. Nh c khí c a nhã nh c cung đình có nhi u lo i xa l v i ca Hu nh : M t b nhã nh c :ố ạ ủ ạ ề ạ ạ ớ ế ư ộ ộ ạ
1 tr ng m nh, 1 đàn tì bà, 1 đàn nguy t, 1 đàn 2 dây, 1 tr ng dính, 1 nh tam âm, cái sênh ti n, 1ố ả ệ ố ị ề
b nh c treo, 1 ki n c , 1 chuông to, 1 khánh l n, chuông nh 12 cái, bác ph 1 cái, chúc 1 cái,ộ ạ ế ổ ớ ỏ ụ
tr ng 1 cái, đàn c m 2 cái, đàn s t 2 cái, bài tiêu 2 cái, ng tiêu 1 cái, c đinh 2 cái, sênh 2 cái,ố ầ ắ ố ố
hu n 2 cái, trì 2 cái, phách b n 2 cái..."(4). ấ ả
Trong v n li ng c a ca nh c Hu có m i bài liên hoàn g i là m i ng (liên b th p ch ng)ố ế ủ ạ ế ườ ọ ườ ự ộ ậ ươ
do nh c công trong ban tiêu nh c c a tri u đình nhà Nguy n t u lên trong nh ng d p sinh ho tạ ạ ủ ề ễ ấ ữ ị ạ
công c ng, ví d nh ng khi ki u vua ra vào cung đi n đ làm l . Nh ng m i bài ng đó khôngộ ụ ữ ệ ệ ể ễ ư ườ ự
ph i là nh ng bài b n tiêu bi u cho nh c cung đình mà ch là nh ng bài b n vay m n t caả ữ ả ể ạ ỉ ữ ả ượ ừ
nh c Huê' và b cung đình hoá. ạ ị
Trong giai đo n hình thành c a ca Hu , gi a nh c cung đình và ca nh c Hu có s vay m nạ ủ ế ữ ạ ạ ế ự ượ
l n nhau, vì trong giai đo n này, sinh ho t trong ca nh c Hu n m trong ph m vi cung đình.ẫ ạ ạ ạ ế ằ ạ
Chính các chúa Nguy n, và sau này, vua Nguy n đã nuôi d ng các ngh nhân ca Hu , chuy nễ ễ ưỡ ệ ế ể
bi n ca Hu thành m t thú tiêu khi n tài hoa phong nhã kinh đô. ế ế ộ ể ở
GS Tr n Văn Khê cho r ng ca nh c Hu g n gũi v i lo i cung trung nh c tri u đình, nh t là ầ ằ ạ ế ầ ớ ạ ạ ở ề ấ ở
cách s d ng lo i đàn nguy t, m t cây đàn mà ca Hu th ng dùng... "Trong các lo i nh c tri uử ụ ạ ệ ộ ế ườ ạ ạ ề
đình, có lo i cung trung nh c là g n gũi v i đàn Hu nh t"(5). ạ ạ ầ ớ ế ấ
Theo Ph m Đình H thì t đ i C nh H ng nhà Lê (1740) có ông quan n i đi n Cung ph ngạ ổ ừ ờ ả ư ộ ệ ụ
qu n tiên h u đ i tên là Nguy n Đình D ch h c nh c Trung Hoa mà bi n đ i ra theo ti ng Nam,ả ữ ộ ễ ị ọ ạ ế ổ ế
nghe cũng hay. Nh ng ti ng trong ti ng đ c l n l n nhau l i ch a có xoang đi u ti t t u gì c .ư ế ế ụ ẫ ộ ạ ư ệ ế ấ ả
''Ông Vũ Ch Đ ng ng i làng An Thái cũng thích ch i đàn nguy t tr c h c đi u Tàu bi t đỉ ồ ườ ơ ệ ướ ọ ệ ế ủ
các cung b c r i g y ra ti ng ta và xen theo các bài đàn đáy, đàn nguy t, ti ng r n, ti ng m m,ậ ồ ả ế ệ ế ắ ế ề
d u dàng h p nhau, b ng nghĩ th nào là g y đ c th y"(6). ị ợ ụ ế ả ượ ế ấ
V y, có th nói ca Hu g n gũi v i lo i nh c cung đình ch không th k t lu n ca Hu là nh cậ ể ế ầ ớ ạ ạ ứ ể ế ậ ế ạ
cung đình. M t câu h i cũng c n lý gi i, ca Hu không ph i là nh c cung đình. V y ph i chăngộ ỏ ầ ả ế ả ạ ậ ả
nó là nh c dân gian ? ạ
Nh c dân gian ch y u là nh c hát, là dân ca. Các đi u hò, các bài lý, vè ph bi n trong dânạ ủ ế ạ ệ ổ ế
gian t lâu là nh c dân gian đã có m t trong đ i s ng dân t c. ừ ạ ặ ờ ố ộ
Ca nh c Hu g m c nh c hát l n nh c đàn c đ nh trong m t h th ng bài b n ph c t p, v iạ ế ồ ả ạ ẫ ạ ố ị ộ ệ ố ả ứ ạ ớ
nhi u nh c khí nhi u k thu t đàn và hát điêu luy n khác xa v i nh c dân gian v n đ n gi n, vàề ạ ề ỹ ậ ệ ớ ạ ố ơ ả
không c n s ph i h p c a nh c khí. Tác gi c a ca Hu v n có, sau này không ai bi t làầ ự ố ợ ủ ạ ả ủ ế ố ế
tr ng h p khuy t danh tác gi c a các câu hò hát dân gian là vô danh. Vô danh là thu c tínhườ ợ ế ả ủ ộ
c b n c a các tác ph m văn h c dân gian. ơ ả ủ ẩ ọ
Ca nh c Hu ngày tr c không dính dáng đ n sinh ho t lao đ ng c a nhân dân mà ch là m tạ ế ướ ế ạ ộ ủ ỉ ộ
thú tiêu khi n c a t ng l p th ng tr ho c quan quy n, trí th c phong l u. S dĩ, sau này nh ngể ủ ầ ớ ố ị ặ ề ứ ư ở ữ
ngh sĩ đàn ca trong ca Hu , ph n l n là t trong nhân dân mà ra, b t ch c thú tiêu khi n c aệ ế ầ ớ ừ ắ ướ ể ủ
vua chúa, quan quy n, t p h p l i thành nh ng nhóm đ đàn ca x ng hát, làm cho ng i đ iề ậ ợ ạ ữ ể ướ ườ ờ
t ng r ng ca Hu là nh c dân gian; đó là m t đi u sai l m, n u chúng ta không xét đ n sưở ằ ế ạ ộ ề ầ ế ế ự
hình thành c a ca Hu . ủ ế
Nh v y, có c s đ kh ng đ nh ca Hu không ph i là nh c dân gian. ư ậ ơ ở ể ẳ ị ế ả ạ
Ca nh c Hu có ph i là nh c thính phòng không ? Đây là câu h i ph i c n tr ng đ tr l i choạ ế ả ạ ỏ ả ẩ ọ ể ả ờ
th t chính xác. ậ
N u đ nh nghĩa nh c thính phòng là lo i nh c vi t cho m t s ít nh c khí, m t s ít ca công vàế ị ạ ạ ạ ế ộ ố ạ ộ ố
ch dành đ bi u di n cho m t s ng i nghe h n ch trong m t căn phòng thì ca Hu n ng vỉ ể ể ễ ộ ố ườ ạ ế ộ ế ặ ề
tính ch t thính phòng, tính ch t tiêu khi n trong nh ng lúc trà d t u h u. ấ ấ ể ữ ư ử ậ
Nh ng có tr ng h p m t s bài ca Hu tham gia vào ph ng bát âm, trình di n trong các đámư ườ ợ ộ ố ế ườ ễ
r c, các cu c t l . M t s bài ca Hu l i có m t trong các d p sinh ho t công c ng c a tri uướ ộ ế ễ ộ ố ế ạ ặ ị ạ ộ ủ ề
đình nhà Nguy n tr c Cách m ng tháng Tám v i m i bài Ng . Nh th có th nói ca Huễ ướ ạ ớ ườ ự ư ế ể ế
không đ n thu n và nh t thi t là nh c thính phòng. ơ ầ ấ ế ạ
T m t s nh n xét trên, có th nh n đ nh : Do tính ch t và đ c đi m c a nó, ca nh c Huừ ộ ố ậ ể ậ ị ấ ặ ể ủ ạ ế
thu c lo i nh c c đi n do nhân dân sáng t o ra. Tính c đi n c a ca nh c là ch : ộ ạ ạ ổ ể ạ ổ ể ủ ạ ở ỗ
1. Nó có nh ng h th ng bài b n điêu luy n, hoàn ch nh và m u m c, có c u trúc r t ch t ch ,ữ ệ ố ả ệ ỉ ẫ ự ấ ấ ặ ẽ
nghiêm ng t và tính khoa h c cao. Ví d m i bài b n ca nh c Hu th ng đ c chia thànhặ ọ ụ ỗ ả ạ ế ườ ượ
nhi u đo n hay sáp, có khi sáp d i l p l i gi ng sáp trên, ho c bi n th đi ít nhi u, ch ng khácề ạ ướ ậ ạ ố ặ ế ể ề ẳ
chi các hình th c đo n đ i (couplets), đo n đi p (refrains), ch đ và biên t u (thèmes étứ ạ ổ ạ ệ ủ ề ấ
variations) trong nh c c đi n ph ng Tây. ạ ổ ể ươ
M t bài b n ca nh c Hu , do nh ng cách t u nh c và cách ca khác nhau, có th sinh ra nhi uộ ả ạ ế ữ ấ ạ ể ề
d b n : nh phú l c đ ng, phú l c ch m, phú l c nhanh, nam bình th ng, nam bình d ng,ị ả ư ụ ườ ụ ậ ụ ườ ự
nam ai c , nam ai nay, c b n th ng, c b n xuân, c b n d ng, c b n x p ổ ổ ả ườ ổ ả ổ ả ự ổ ả ắ
2. Ca nh c Hu có hai đi u chính là nh ng đi u nam và nh ng đi u b c (còn g i là đi u khách),ạ ế ệ ữ ệ ữ ệ ắ ọ ệ
nh ng đi u này l i g m nhi u h i (có khi còn g i là gi ng). Cái h i đó, theo cách g i c a cácữ ệ ạ ồ ề ơ ọ ọ ơ ọ ủ
ngh nhân, g m có : H i ai (bài Nam ai : đi u Nam h i ai), H i oán (bài hành vân : đi u Nam h iệ ồ ơ ệ ơ ơ ệ ơ
oán, bài t đ i oán, bài chinh ph ....), H i xuân bài Nam xuân : đi u Nam h i xuân), H i d ngứ ạ ụ ơ ệ ơ ơ ự
(bài Nam bình d ng, bài c b n d ng), H i qu ng (ví d nh ng bài b n b nh h ng ít nhi uự ổ ả ự ơ ả ụ ữ ả ị ả ưở ề
b i âm nh c mi n Nam Trung Qu c), H i đ o (nh ng bài đi u B c v i nhi u đo n chuy n h )ở ạ ề ố ơ ả ữ ệ ắ ớ ề ạ ể ệ
có ng i g i h i đ o là nh p đ o, H i nh c (nh ng bài b n mang phong cách trang tr ng nhườ ọ ơ ả ị ả ơ ạ ữ ả ọ ư
bài Phú l c), H i thi n (nh ng bài b n ch u nhi u nh h ng các bài b n tán và t ng trong âmụ ơ ề ữ ả ị ề ả ưở ả ụ
nh c Ph t giáo). M i h i nh c đó nói lên m t s c thái tình c m, m t tr ng thái tâm h n, m tạ ậ ỗ ơ ạ ộ ắ ả ộ ạ ồ ộ
phong cách, m t nh c c nh khác nhau. ộ ạ ả
3. Trong ca nh c Hu có nhi u lo i nh p nh : nh p chính di n, nh p n i, nh p ngo i, nh p chói;ạ ế ề ạ ị ư ị ệ ị ộ ị ạ ị
nhi u ch đ o phách (syncopes) - chuy n nh p, chuy n đi u, chuy n h (métaboles). ề ỗ ả ể ị ể ệ ể ệ
4. Trong ca nh c Hu có nhi u lo i nh p đ (mouvements) khác nhau nh : hoãn đi u (lento);ạ ế ề ạ ị ộ ư ệ
bình đi u (moderato); p đi u (presto). ệ ấ ệ
5. Trong ca nh c Hu có nhi u lo i nh c khí có th hoà t u v i nhau nh đàn nguy t, đàn nh ,ạ ế ề ạ ạ ể ấ ớ ư ệ ị
đàn tỳ bà, đàn tranh, đàn tam, đàn b u, sáo, sênh, sênh ti n. Th ng th ng các nh c khí sauầ ề ườ ườ ạ
đây đ c hoà t u v i nhau : ượ ấ ớ
- Đàn tranh, đàn nh , đàn nguy t (tam t u) ị ệ ấ
- Đàn tranh và tỳ bà, ho c đàn tranh và đàn nguy t, ho c đàn tranh và đàn nh (song t u) ặ ệ ặ ị ấ
- Đàn tranh, đàn nh , đàn nguy t, đàn tỳ bà và đàn tam (ngũ tuy t). ị ệ ệ
- Ngũ tuy t c ng thêm v i đàn b u, và sênh ti n; thêm m t nh c công hay m t ca công gõ sênh.ệ ộ ớ ầ ề ộ ạ ộ
6. Trong ca nh c Hu có nhi u cách lên dây đàn : dây b c, dây nam, dây oán, dây thu n, dâyạ ế ề ắ ậ
ngh ch, dây ch n, dây thi t, dây nguy t đi u dây hò nh t, dây hò nhì, dây hò ba, dây hò t ...ị ẩ ệ ệ ề ứ ư
Đánh bài b n đi u B c, ph i lên dây b c, đánh bài b n đi u Nam ph i lên dây Nam, đánh bàiả ệ ắ ả ắ ả ệ ả
b n h i oán ph i lên dây oán, m i cách lên dây cho m t h th ng n t riêng. ả ơ ả ỗ ộ ệ ố ố
7. Trong ca nh c Hu có nhi u k thu t đàn điêu luy n nh : nh n, vu t, rung v.v... ạ ế ề ỹ ậ ệ ư ấ ố
Nói tóm l i đây là m t lo i nh c c đi n điêu luy n, tinh vi và ph c t p. ạ ộ ạ ạ ổ ể ệ ứ ạ
Ca nh c Hu là m t lo i nh c c đi n do nhân dân sáng t o ra vì nó ph n ánh nguy n v ng,ạ ế ộ ạ ạ ổ ể ạ ả ệ ọ
c m , t t ng và tình c m c a nhân dân d i ch đ phong ki n. Tuy trong quá trình hìnhướ ơ ư ưở ả ủ ướ ế ộ ế
thành và sáng t o, ca Hu là lo i ca nh c c đi n, nh ng tuy t đ i b ph n n i dung ca Huạ ế ạ ạ ổ ể ư ệ ạ ộ ậ ộ ế
th m đ m ch t tr tình, m t lo i tình c m đ m đà, tha thi t. D i m i đ tài ca Hu có khắ ượ ấ ữ ộ ạ ả ậ ế ướ ọ ề ế ả
năng di n đ t tình c m con ng i c đô m t cách trung th c và s c nét. Các ngh sĩ đ t l i caễ ạ ả ườ ố ộ ự ắ ệ ặ ờ
Hu thu tr c th ng m n khung c nh thiên nhiên đ g i g m tâm tình, l y ngo i c nh đế ở ướ ườ ượ ả ể ở ắ ấ ạ ả ể
di n đ t n i tâm. ễ ạ ộ
Trong s các ca s , nh c công, còn đ l i tên tu i t th k tr c đ n th k sau, chúng ta th yố ỹ ạ ể ạ ổ ừ ế ỷ ướ ế ế ỷ ấ
đ i đa s là nh ng ngh sĩ, ngh nhân sinh tr ng ngoài dân gian. Cũng có m t s ông hoàng,ạ ố ữ ệ ệ ưở ộ ố
bà chúa, các v ng công có m t trong đám ng i này, h là nh ng ng i th y thích h p v iươ ặ ườ ọ ữ ườ ấ ợ ớ
ngh thu t ca Hu , đ đi u ki n và năng l c đ sáng t o và trình di n ca Hu , ho c là các nghệ ậ ế ủ ề ệ ự ể ạ ễ ế ặ ệ
nhân dân gian, đã t l a ch n ngh đàn ca x ng hát đ sinh s ng, m t s không may b t pự ự ọ ề ướ ể ố ộ ố ị ậ
trung, tr ng t p vào các đ i ng nh c trong cung đi n nhà Nguy n theo các quy t đ nh c aư ậ ộ ự ạ ở ệ ễ ế ị ủ
vua Nguy n. ễ
N i dung cũng nh sinh ho t ca Hu g n gũi v i nhân dân h n là giai c p th ng tr phong ki nộ ư ạ ế ầ ớ ơ ấ ố ị ế
tri u Nguy n. M t gian phòng, m t góc v n nh , trong m t khoang đò trên dòng H ng Giang,ề ễ ộ ộ ườ ỏ ộ ươ
vài ba ng i ca đàn và th ng th c là đ cho m t bu i ca Hu . Vì th ca Hu t sinh ho t ườ ưở ứ ủ ộ ổ ế ế ế ừ ạ ở
ch n cung đình đã d n ra ngoài dân gian, tr thành dân gian hoá. Rõ ràng ca nh c Hu khôngố ầ ở ạ ế
thu c v n n văn hoá chính th ng c a giai c p th ng tr mà thu c v n n văn hoá mang tínhộ ề ề ố ủ ấ ố ị ộ ề ề
ch t dân ch và nhân đ o c a nhân dân. ấ ủ ạ ủ
V xu t x tr c ti p c a ca nh c Hu , có th th y nó là m t lo i âm nh c mang nhi u màu s cề ấ ứ ự ế ủ ạ ế ể ấ ộ ạ ạ ề ắ
đ a ph ng. Nh c đi u và nh t là gi ng ca Hu rõ ràng là phát sinh t ti ng nói, gi ng nói c aị ươ ạ ệ ấ ọ ế ừ ế ọ ủ
ng i vùng Hu . Không th ca Hu v i gi ng B c, gi ng Ngh , gi ng Qu ng, hay gi ng Namườ ế ể ế ớ ọ ắ ọ ệ ọ ả ọ
B , mà nh t thi t ph i v i gi ng Hu c a ng i Hu - Tr Thiên. ộ ấ ế ả ớ ọ ế ủ ườ ế ị
V y tên g i c a nó đã nói lên r ng quê h ng c a ca nh c Hu chính là x Hu , t c là vùngậ ọ ủ ằ ươ ủ ạ ế ứ ế ứ
Thu n Hoá cũ, vùng kinh đô c a Phú Xuân ngày tr c. Sau này, vì cùng trong m t vùng phátậ ủ ướ ộ
âm, ng i Qu ng Tr cũng có nhi u đóng góp cho s phát tri n c a ca Hu , nâng cao ca Huườ ả ị ề ự ể ủ ế ế
tr thành m t ngh thu t mang tính đ a ph ng sâu s c, đóng góp vào v n hoa ngh thu tở ộ ệ ậ ị ươ ắ ườ ệ ậ
đ y s c màu r c r c a dân t c. ầ ắ ự ỡ ủ ộ
Tôn Th t Bìnhấ
(theo t p chí ạVăn hóa ngh thu tệ ậ s 8 - năm 2001) ố