TR¦êNG §¹I HäC V¡N HO¸ Hμ NéI
Khoa v¨n hãa häc
--------------------
NGUYỄN VĂN HẢI
ĐỊA DANH BẮC NINH
DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HOÁ
NG¦êI h−íng dÉn khoa häc: TH.S. lª thÞ cóc
Hμ Néi - 2014
LỜI CẢM ƠN
Trong suốt quá trình làm bài khóa luận tốt nghiệp, tôi đã nhận được rất
nhiều sự chỉ bảo, giúp đỡ cũng như những lời động viên. Tôi xin được xin
được gửi lời cảm ơn tới những người đã quan tâm và giúp đỡ tôi thực hiện đề
tài này.
Lời đầu tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất tới Th.s Nguyễn
Thành Nam, giảng viên khoa Văn hóa học, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội.
Thầy là người định hướng và tận tình chỉ bảo cho chúng tôi trong suốt quá
trình lựa chọn, xây dựng cũng như hoàn thành ý tưởng cho đề tài luận văn tốt
nghiệp của tôi. Tôi xin chân thành cảm ơn thầy!
Tôi xin được gửi lời cảm ơn tới các thầy cô trường Đại học Văn hóa Hà
Nội đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài này, đặc biệt
cảm ơn Ban chủ nhiệm khoa Văn hóa học đã cho tôi được biết đến, được hiểu
sâu sắc cách làm bài khóa luận tốt nghiệp. Bên cạnh đó tôi xin được gửi lời
cảm ơn gia đình, các anh, chị và các bạn sinh viên cùng lớp đã tạo mọi điều
kiện cho đề tài được hoàn chỉnh hơn.
Xin cảm ơn sâu sắc tới các nhà nghiên cứu, cơ quan sở văn hóa thể thao
và du lịch tỉnh Bắc Ninh đã cung cấp thông tin, tư liệu để tôi thực hiện đề tài
này.
Một lần nữa, tôi xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, ngày 10 tháng 05 năm 2014
Người thực hiện
Nguyễn Văn Hải
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI ................................................................................ 1
2. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU ............................................. 2
3. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ ......................................................... 2
4. ĐỐI TƯỢNG PHẠM VI NGHIÊN CỨU .................................................... 4
5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU................................................................. 4
6. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN ................................................................... 5
7. BỐ CỤC CỦA LUẬN VĂN ......................................................................... 6
Chương 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ ĐỊA DANH VÀ VẤN ĐỀ ĐỊA
DANH BẮC NINH .......................................................................................... 7
1.1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ ĐỊA DANH ....................................................... 7
1.1.1 Khái niệm địa danh và địa danh học ................................................ 7
1.1.2 Phân loại địa danh .......................................................................... 12
1.1.2.1 Một số cách phân loại địa danh của tác giả nước ngoài ......... 12
1.1.2.2 Các cách phân loại địa danh của tác giả trong nước ............... 13
1.1.3 Chức năng nhiệm vụ của địa danh ................................................. 14
1.2 NHỮNG VẤN ĐỀ VỀ ĐỊA BÀN ĐỊA DANH BẮC NINH ................... 16
1.2.1 Một số nét về điều kiện tự nhiên .................................................... 16
1.2.2 Một số nét về điều kiện kinh tế - xã hội ......................................... 21
1.3 KẾT QUẢ THU THẬP ĐỊA DANH Ở BẮC NINH ................................ 27
Tiểu kết chương 1 ........................................................................................... 30
Chương 2 BẮC NINH – BỨC TRANH LỊCH SỬ VĂN HÓA QUA ĐỊA
DANH ............................................................................................................. 31
2.1 KHÁI NIỆM VĂN HÓA .......................................................................... 31
2.2 ĐỊA DANH BẮC NINH GẮN VỚI CÁC CON SÔNG .......................... 34
2.2.1 Sông Cầu ........................................................................................ 34
2.2.2 Sông Đuống .................................................................................... 36
2.2.3 Sông Dâu ........................................................................................ 36
2.3 ĐỊA DANH QUA DI TÍCH KHẢO CỔ ................................................... 38
2.3.2 Di chỉ thuộc huyện Từ Sơn ............................................................ 41
2.3.3 Di chỉ thuộc huyện Yên Phong ...................................................... 44
2.3.4 Di chỉ thuộc huyện Gia Bình ......................................................... 45
2.4 ĐỊA DANH QUA KIẾN TRÚC TÔN GIÁO ........................................... 47
2.4.1 Địa danh kiến trúc chùa Dâu .......................................................... 47
2.4.2 Địa danh kiến trúc Đình Đình Bảng .............................................. 49
2.4.4 Địa danh kiến trúc chùa Dạm ......................................................... 51
2.5 ĐỊA DANH GẮN VỚI LỄ HỘI TIÊU BIỂU ........................................... 54
2.5.1 Hội Lim .......................................................................................... 55
2.5.2 Lễ hội Đền Đô ................................................................................ 56
2.5.3 Hội pháo làng Đồng Kỵ ................................................................. 59
2.5.4 Lễ hội Thuỷ tổ quan họ làng Viêm Xá, Bắc Ninh ......................... 60
2.5.5 Hội Chen làng Nga Hoàng ............................................................. 61
2.6 ĐỊA DANH GẮN VỚI VĂN HÓA ẨM THỰC ...................................... 63
2.7 ĐỊA DANH GẮN VỚI LÀNG NGHỀ ..................................................... 68
2.7.1 Tranh Đông Hồ .............................................................................. 68
2.7.2 Gốm Phù Lãng ............................................................................... 70
2.7.3 Đúc Đồng Đại Bái .......................................................................... 72
Chương 3 ĐẶC ĐIỂM NGUỒN GỐC VÀ SỰ BIẾN ĐỔI MỘT SỐ NÉT
ĐẶC TRƯNG TRONG VĂN HÓA ĐỊA DANH BẮC NINH ................... 76
3.1 NGUỒN GỐC VÀ SỰ BIẾN ĐỔI ĐỊA DANH CƯ TRÚ HÀNH CHÍNH
......................................................................................................................... 76
3.1.1 Giới thiệu chung về nguồn gốc biến đổi địa danh cư trú hành chính
......................................................................................................................... 76
3.1.2 Sự biến đổi địa danh cư trú hành hành chính................................. 77
3.2 NGUỒN GỐC SỰ BIẾN ĐỔI ĐỊA DANH TỰ NHIÊN ......................... 87
3.3 MỘT SỐ NÉT ĐẶC TRƯNG VĂN HÓA TRONG ĐỊA DANH BẮC
NINH ............................................................................................................... 90
3.3.1 Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa ......................................... 90
3.3.2.1 Đặc trưng địa - văn hóa qua các thành tố chung về sông nước
............................................................................................................. 92
3.3.2.2 Không gian văn hóa trong địa danh Bắc Ninh............................ 94
Tiểu Kết Chương 3 .......................................................................................... 97
KẾT LUẬN ..................................................................................................... 98
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................. 102
PHỤ LỤC ẢNH……………………………………………………………..104
1
MỞ ĐẦU
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Nghiên cứu địa danh là một lĩnh vực rất quan trọng và cần thiết trong
nghiên cứu văn hóa và nghiên cứu khu vực. Bởi vì, địa danh là một dạng
thức ngôn ngữ, về bản chất có những mối quan hệ gắn bó, những ảnh hưởng
hay tác động qua lại với văn hoá, lịch sử, địa lý, dân cư nơi nó tồn tại.
Nghiên cứu địa danh trong những mối quan hệ với các mặt có liên quan đó,
đặc biệt nghiên cứu địa danh trong mối quan hệ với văn hoá hiện đang là
một trong những công việc được quan tâm. Bên cạnh đó, việc nghiên cứu địa
danh sẽ góp phần vào việc soi sáng sự phát triển của tiếng Việt và của tiếng
địa phương trong các lĩnh vực ngữ âm, từ vựng – ngữ nghĩa và ngữ pháp được
phản ánh trong các giai đoạn lịch sử khác nhau. Đặc biệt nghiên cứu địa danh
cũng góp phần nghiên cứu văn hóa vùng lãnh thổ một trong những vấn đề mà
các nhà nghiên cứu văn hóa quan tâm hiện nay.
Bắc Ninh là một tiểu vùng văn hóa đặc biệt. Về mặt lịch sử, Bắc Ninh là
một vùng đất cổ với trung tâm văn hóa nổi tiếng một thời xưa kia là vùng đất
Luy Lâu nay là huyện Thuận Thành là một vùng mang nhiều giá trị văn hóa,
đặc biệt là dấu ấn của Đạo Phật. Bên cạnh đó, Bắc Ninh còn là vương quốc
của lễ hội, quê hương của sinh hoạt văn hoá dân gian đặc sắc và phát triển tới
đỉnh cao. Hầu như làng nào cũng có lễ hội, trong đó có nhiều lễ hội tiêu biểu
như hội xem hoa mẫu đơn chùa Phật Tích, hội rước pháo Đồng Kỵ, hội đền
Lý Bát Đế, hội chùa Dâu, chùa Bút Tháp.
Người Kinh Bắc nổi tiếng thông minh, cần cù, tài khéo, năng động và
tinh xảo trong hoạt động kinh tế, sáng tạo trong hoạt động văn hoá nghệ thuật
và bao trùm là đạo lí sống "uống nước nhớ nguồn" quý trọng cái tình, cái
nghĩa, sự chung thuỷ trong quan hệ ứng xử giữa người với người "bốn biển
một nhà", "tình chung một khắc, nghĩa dài trăm năm", tôn vinh tình yêu
