TRỤ SINH (Antibiotic)
Mấy ngày nay bạn bị cái nhọt ở tay hành, đau nhức quá. Đi bác sĩ, bác
sĩ biên cái toa cho bạn dùng trụ sinh (còn gọi kháng sinh). Trước khi đưa
viên thuốc vào miệng, bạn tò mò nhìn ngắm viên thuốc be bé.
Đời là trường tranh đấu, khắp nơi đều bãi chiến trường. Đúng đấy,
chiến tranh đang xảy ra ngay ở chỗ tay bạn có cái nhọt. Cơ thể bạn đang huy
động súng ống, xe tăng, bộ binh đến để bao vây quân thù vi trùng, bảo vệ cơ
thể bạn. (Nếu cái nhọt có mủ, mủ ấy là xác của những bạch huyết cầu,
những chiến sĩ đã hy sinh, cộng với xác quân thù). Nhọt chưa có mủ, nhưng
có vẻ đang lớn dần, và chung quanh chỗ bị nhọt hôm nay tấy đỏ nhiều hơn.
Lần này quân thù đông đảo, mạnh và hung dữ quá, quân nhà đang núng thế.
Những kẻ thù của chúng ta
Con người chúng ta sống chung hòa bình với nhiều kẻ thù và bạn,
kềm giữ lẫn nhau: vi trùng (bacteria: những sinh vật rất nhỏ, dùng kính hiển
vi mới nhìn thấy được), siêu vi trùng (virus: còn nhỏ hơn vi trùng, dùng kính
hiển vi thường không thể nhìn thấy, mà phải dùng kính hiển vi điện tử, hoặc
những phương pháp đặc biệt mới có thể nhận diện), ký sinh trùng (parasites:
nôm na là các bệnh sán lãi), nấm (fungus: gây các bệnh nấm ngoài da, thỉnh
thoảng cũng gây những bệnh nấm cho các cơ quan trong cơ thể), ... Nay là
bạn, mai đã trở mặt thành thù.
Bạn đừng lo, trong cái thế chiến lược phức tạp, cơ thể bạn có riêng
một hệ thống phòng thủ tinh vi: các bạch cầu (white blood cells), các kháng
thể (antibodies), ... Khi có quân thù nguy hiểm xâm nhập, thí dụ vi trùng, lập
tức hệ thống phòng thủ được báo động và mau chóng ứng chiến. Máu trong
các động mạch vận chuyển các bạch huyết cầu và kháng thể đến chỗ có quân
thù xâm nhập. Các bạch cầu bao vây, ăn sống nuốt tươi kẻ thù, còn các
kháng thể bám vào quân thù, làm vướng tay chân, làm suy giảm tiềm năng
chiến đấu của chúng, khiến chúng dễ bị các bạch huyết cầu tiêu diệt. Chỗ
nướu răng hôm nọ bị sưng, chẳng uống trụ sinh gì cả, hôm nay tự nhiên bớt.
Hôm nọ, bạn vô ý để dao cứa vào tay, tưởng phen này lại phải tốn tiền đi bác
sĩ xin trụ sinh, thế nhưng vết thương cũng tự lành. Những chiến sĩ vô danh
đã âm thầm ngày đêm chiến đấu để cơ thể bạn được an lành.
Có nhiều người không may mắn, sinh ra với khiếm khuyết của hệ
thống phòng thủ, nên dễ bị nhiễm trùng. Có những người khác, chơi bời để
mang họa vào thân, vướng lấy bệnh AIDS, hệ thống phòng thủ của mình bị
siêu vi trùng AIDS giải giới. Các kẻ thù khác (vi trùng, siêu vi trùng, nấm,
sán lãi) thừa cơ hội hệ thống phòng thủ của người bệnh AIDS hư hoại, tấn
công người bệnh, gây những bệnh nguy hiểm chết người.
Thắng bại là chuyện thường tình. Không phải trận chiến nào hệ thống
phòng thủ trong cơ thể bạn cũng đả bại được quân thù. Bằng chứng là cái
nhọt ở tay bạn đang to dần. Không khéo, vi trùng có thể phá vỡ vòng vây
bạch cầu, vào máu, gây nhiễm trùng máu, và theo máu đến các cơ quan gây
những hiểm họa khác. Không khéo, một trận chiến toàn diện sẽ bùng nổ, và
phần chiến bại sẽ về phe ta. Nếu không có những hỗ trợ từ bên ngoài. Trong
thế kỷ 20, trụ sinh là một trong những phát minh lớn lao nhất đã cứu mạng
sống nhiều con người.
Cơ chế hoạt động của trụ sinh
Vi trùng hàng trăm loại, thường có vỏ cứng bên ngoài bảo vệ chúng.
Đa số các trụ sinh, bằng nhiều cơ chế khác nhau, ngăn cản sự thành hình của
“vỏ” trong tiến trình phát triển của vi trùng. Cũng có những trụ sinh tác dụng
cách khác: ngăn cản sự cấu tạo chất đạm (protein, một chất biến dưỡng quan
trọng của sinh vật) vi trùng, hay chui vào bên trong vi trùng, phá hoại sự
biến dưỡng của chúng, khiến chúng không lớn được, hoặc chết. Còn nhiều
cơ chế khác nữa trụ sinh dùng để giết hay ngăn cản sự sinh sôi nảy nở của vi
trùng.
Đại loại, trụ sinh có hai nhóm chính: nhóm giết vi trùng (bactericidal,
như nhóm ngăn cản sự hình thành “vỏ” vi trùng), và nhóm ngăn cản sự sinh
sôi nảy nở của vi trùng (bacterostatic), để hệ thống phòng thủ của cơ thể bạn
có dịp chỉnh đốn lực lượng, tự càn quét quân thù.
Tuy nhiên, tụi vi trùng cũng không vừa gì. Chúng coi nhiều trụ sinh
như pha. Có loại đẻ ra đã kháng (resistant) nhiều trụ sinh, vì di truyền tính
ngang ngạnh của bố mẹ. Có loại vi trùng, trước vẫn chịu khuất phục bởi một
trụ sinh (trong y học, gọi là “sensitive”), nhưng nay đã kháng lại. Thí dụ, rất
nhiều loại vi trùng nay đã cười khinh, coi “Ampi” là vũ khí dởm, vì
Ampicillin là một trụ sinh bị dùng bừa bãi nhất. (Có vị uống Ampicillin như
thuốc an thần, bị bất cứ gì cũng bỏ một viên Ampicillin vào miệng... cho yên
tâm!). Vi trùng kháng thuốc bằng nhiều cơ chế. Có con phá hủy thuốc
(destruction), làm thuốc mất tác dụng. Có con củng cố vỏ cứng quanh mình,
không để trụ sinh tàn phá. Có con tự thay đổi cơ cấu mình, để các quân cảm
tử trụ sinh, đột nhập vào được bên trong vi trùng, nhưng không tìm ra được
mục tiêu phá hoại. Có con khôn ngoan trục xuất được trụ sinh ra khỏi cơ thể
nó, trước khi trụ sinh kịp tác dụng.
Thuốc trụ sinh tìm thấy đầu tiên là những thuốc Penicillins. Sau đó
đến Ampicillin, Tetracyclines, Erythromycin, Chloramphenicol
(Tifomycine), Sulfonamides, ... Dùng nhiều, những thuốc này ngày càng bị
các vi trùng lờn mặt, coi thường. Cũng may, vỏ quít dầy có móng tay nhọn,
các nhà vi trùng học lần luợt tìm ra những vũ khí mới: Aminoglycosides,
Vancomycin, Rifampin, Metronidazole, Cephalosporines, Quinolones, ...
Những thuốc hiện đang nổi danh trong y giới là những thuốc thuộc
các nhóm Cephalosporins và Quinolones. Đây quả là những thần dược, trị
được nhiều bệnh nhiễm trùng nguy hiểm khác nhau. Tuy nhiên, các bác sĩ
được khuyến cáo không nên dùng nhiều những thuốc này, nếu chưa thực sự
cần thiết, để tránh tình trạng khiến các vi trùng có dịp làm quen với thuốc và
sau đó kháng thuốc.
Thuốc trụ sinh, khi dùng, được tính toán kỹ lưỡng, để sao cho có nồng
độ đủ cao trong máu, và trong mô, chỗ có nhiễm trùng, để giết, ngăn vi
trùng. Đây là cả một công trình, vì việc này dựa vào sự tính toán cơ thể
người bệnh hấp thụ thuốc ra sao, thuốc vào cơ thể sẽ được phân phối đi đâu,
biến dưỡng như thế nào, rồi cuối cùng được thải ra khỏi cơ thể bằng cách
nào. Thuốc trụ sinh được hấp thụ dưới 3 dạng:
- Uống: bên ngoài môi trường bệnh viện, đa số người bệnh nhiễm
trùng được cho dùng thuốc uống, vì thuốc uống rẻ hơn, tiện lợi, ít gây phản
ứng hơn thuốc chích. Dùng đúng, thuốc uống rất hữu hiệu. Nhiều thuốc trụ
sinh mới ta chỉ uống 1 hay 2 lần mỗi ngày, rất tiện.