Vitamin A và các Carotenoid
Trong những năm gần đây, các bà mẹ thường hay khuyên con mình nên ăn
nhiều trái cây và rau xanh với nhiều màu sắc khác nhau, nhưng lại không hiểu một
cách sâu sắc tại sao lại nên như thế. Ngày nay, các nhà khoa học đã giải thích rất
rõ ràng tại sao “màu sắc” lại có lợi cho sức khỏe như vậy. Trái cây và rau xanh là
những nguồn dồi dào một loại sắc tố thực vật. Đó là các carotenoid. Nó cũng có
nhiều đặc tính tương tự như vitamin. Loại dưỡng chất màu này – có nguồn gốc từ
các loại trái cây và rau quả màu cam, vàng, đỏ,... – có thể tăng cường sức khỏe và
giảm nguy cơ bệnh tật.
Chắc bạn cũng đã từng nghe về một số loại carotenoid, như beta-carotene,
lutein và lycopene chẳng hạn. Trong hai thập kỷ cuối vừa qua, các nhà khoa học,
các thầy thuốc và các chuyên gia đã thực hiện hàng trăm nghiên cứu trên loại
dưỡng chất quan trọng này. Họ đã khám phá được, chẳng hạn như beta-carotene là
một chất kích thích mạnh mẽ tế bào miễn dịch, có thể bảo vệ cơ thể chống nhiễm
khuẩn và ung thư; Lutein có thể làm giảm nguy cơ thoái hóa võng mạc, một trong
những nguyên nhân gây mù thường gặp ở người trên 60 tuổi; còn Lycopene có thể
giúp ngăn ngừa ung thư tuyến tiền liệt. Đó chỉ là một số trong rất nhiều lợi ích cho
sức khỏe từ các carotenoid.
Tại sao carotenoid lại hữu ích cho sức khỏe như vậy? Cũng như vitamin C
và E, carotenoid là một chất chống oxy hóa mạnh. Cơ thể chỉ có thể sống và phát
triển được không thể chỉ với một hay hai mà là rất nhiều loại chất chống oxy hóa
khác nhau. Và các carotenoid là một nhóm dưỡng chất chống oxy hóa tự nhiên lớn
nhất có thể đáp ứng nhu cầu đó.
Carotenoid thực chất là gì?
Thuật ngữ carotenoid dùng để chỉ một họ gồm khoảng 600 sắc tố thực vật
khác nhau. Mặc dù trong thiên nhiên số lượng carotenoid nhiều như vậy nhưng số
có lợi cho sức khỏe không nhiều. Chẳng hạn có khoảng 50 loại carotenoid trong
các thực phẩm mà người Mỹ thường dùng nhất, nhưng chỉ có 14 loại phát hiện
thấy trong máu. Như vậy một số ít carotenoid được hấp thu, còn lại theo đường
ruột ra ngoài, mặc dù chúng cũng có thể có ích cho cơ thể trong khi di chuyển
trong ống tiêu hóa. Tất cả các carotenoid đều tan trong dầu mà không tan trong
nước.
Các Carotenoid có hiệu quả gì đặc biệt?
Hàng loạt nghiên cứu khám phá ra rằng ăn những thực phẩm chứa nhiều
carotenoid có thể giảm nguy cơ nhiều loại ung thư, một trong những nguyên nhân
hàng đầu gây tử vong. Carotenoid cũng có thể làm giảm thấp nguy cơ bệnh tim
mạch, giảm nồng độ cholesterol máu, giảm tác hại của ánh nắng mặt trời trên
da,… Tăng cường sử dụng thức ăn giàu carotenoid giúp giảm nguy cơ nhiều bệnh
lý khác nhau.
Carotenoid được khám phá khi nào?
Một nhà khoa học đã phân lập được “carotene” từ rễ cây cà rốt năm 1831,
và chỉ vài năm sau đó một nhà khoa học khác lại phát hiện “xanthophylls” trong lá
vàng của mùa thu. Năm 1911, một nhà khoa học khác nữa lại phát hiện đó là
những hợp chất có liên quan nhau, ông đặt tên cho chúng là các “carotenoid”.
Bằng cách nào người ta phát hiện ra các ích lợi của carotenoid?
Phần lớn các chuyên gia dinh dưỡng và sức khỏe đều nhận thấy rằng chế độ
dinh dưỡng giàu trái cây và rau xanh có liên quan với sự giảm nguy cơ nhiều bệnh.
Ví dụ những người ăn chay ít mắc bệnh ung thư hơn so với những người ít ăn rau
quả, trái cây. Nghiên cứu thành phần các loại thực phẩm này, họ phát hiện ra
chúng rất giàu carotenoid cũng như nhiều dưỡng chất quan trọng khác. Hàng trăm
nghiên cứu đã khẳng định lợi ích của trái cây và hoa quả, và hàng trăm nghiên cứu
khác đã chứng minh vai trò và ích lợi của carotenoid đối với cơ thể.
Cơ thể có thể chuyển carotenoid thành vitamin A không?
Vâng. Một số carotenoid trong thực phẩm được ống tiêu hóa chuyển thành
vitamin A, một vitamin thiết yếu cho cơ thể bạn. Beta-carotene là một loại
carotenoid phổ biến nhất và đôi khi được xem như là tiền vitamin A. Các loại
carotenoid chính khác như lutein và lycopene không thể chuyển thành vitamine A
được.
Carotenoid đóng vai trò gì đối với thực vật?
Carotenoid có rất nhiều chức năng khác nhau đối với thực vật. Ánh sáng
mặt trời hết sức cần thiết cho cây quang hợp, tăng trưởng và phát triển, tuy nhiên
tia cực tím UV (Ultraviolet) có thể tạo ra những phân tử nguy hiểm gọi là các gốc
tự do, đe dọa sự sống các tế bào. Các gốc tự do gây oxy hóa tế bào cũng giống như
oxy làm cho sắt bị rỉ sét hay làm cho bơ bị ôi. Carotenoid đóng vai trò một chất
chống oxy hóa, bảo vệ các tế bào tránh các tổn hại do gốc tự do. Carotenoid cũng
góp phần ổn định và bảo vệ bộ gen của tế bào.
Điều gì xảy ra khi chúng ta ăn carotenoid?
Khi chúng ta ăn carotenoid, chúng ta có được nguồn chống oxy hóa từ thực
vật. Cũng như nhiều dưỡng chất thiết yếu khác, carotenoid mang lại nhiều lợi ích
cho sức khỏe, như tăng cường khả năng đề kháng chống nhiễm khuẩn, ngăn ngừa
tổn thương DNA (Deoxyribonucleic acid) và các chất liệu di truyền khác, giảm
nguy cơ ung thư,…
Tại sao người ta không ăn nhiều hoa quả, rau xanh?
Đây là một mục tiêu lý tưởng, nhưng không dễ dàng gì để thay đổi thói
quen ăn uống của mọi người. Có người đơn giản chỉ không thích mùi vị của rau,
như cây cải xanh. Có người lại thích thức ăn chế biến từ thực vật, như khoai tây
chiên, trong khi loại này lại chứa nhiều gốc tự do có hại. Một số khác lại rất khó
chịu với vị đắng và ít khi chịu ăn rau xanh. Một số lớn ít ăn rau quả và thường ít
chịu thay đổi thói quen ăn uống của mình.
Các chế phẩm dinh dưỡng có thể bổ sung cho chế độ ăn thiếu rau quả
không?
Hàng loạt chế phẩm bổ sung carotenoid được sản xuất chuyên biệt cho
những người có chế độ ăn như vậy. Mặc dù không có sản phẩm nào cung cấp tất
cả các carotenoid cần thiết nhưng người ta cũng đã chứng minh được carotenoid ở
dạng này cũng giúp làm giảm nguy cơ nhiều bệnh lý ở những người ít ăn rau quả
cũng như người có chế độ ăn trái cây và rau xanh bình thường. Ví dụ chế phẩm
beta-carotene có thể làm đảo ngược một tình trạng tiền ung thư ở vùng miệng gọi
là leukoplakia, chế phẩm lutein có thể giảm nguy cơ và có lẽ làm chậm quá trình
tiến triển của bệnh thoái hóa võng mạc; còn chế phẩm lycopene có thể giảm nguy
cơ ung thư tuyến tiền liệt.
Sự hấp thu carotenoid ở dạng tự nhiên và dạng chế phẩm thuốc, loại
nào tốt hơn?
Hẳn là trong đầu bạn nghĩ ngay rằng carotenoid dạng tự nhiên dễ hấp thu
hơn. Nhưng thực sự thì ngược lại, carotenoid trong các chế phẩm dinh dưỡng lại
được hấp thu tốt hơn carotenoid trong thực phẩm. Lý do là carotenoid trong thực