Trêng §¹i Häc Kinh TÐ Quèc D©n
1
PhÇn I.
Lêi më ®Çu.
Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, sù vËn hµnh cña nÒn kinh tÕ thÞ trêng ®· béc lé mÆt
tr¸i cña nã, ®ßi hái chóng ta ph¶i cã nh÷ng nguyªn t¾c, h×nh thøc vµ ph¬ng ph¸p qu¶n
lý thÝch hîp. Thùc tiÔn, sau gÇn 10 n¨m ®æi míi, mÆt tr¸i cña nÒn kinh tÕ thÞ trêng
cµng béc lé s©u s¾c, næi cém vµ nhøc nhèi nhÊt lµ n¹n tham nhòng: viÖc l·ng phÝ tµi
s¶n quèc gia cã xu híng ngµy mét gia t¨ng; t×nh tr¹ng trèn lËu thuÕ, nî ®äng vµ
chiÕm dông thuÕ cßn phæ biÕn; nhiÒu ho¹t ®éng cña doanh nghiÖp cßn n»m ngoµi sù
kiÓm so¸t cña nhµ níc; viÖc chi tiªu l·ng phÝ, chi sai môc ®Ých, sai chÕ ®é vÉn kh«ng
gi¶m bít…
§Ó ®¸p øng yªu cÇu ®ßi hái cña thùc tiÔn, nh»m t¨ng cêng sù kiÓm so¸t cña
nhµ níc trong viÖc qu¶n lý, sö dông ng©n s¸ch vµ tµi s¶n quèc gia, ChÝnh phñ ®· ban
hµnh nghÞ ®Þnh sè 70/CP ngµy 11 th¸ng 7 n¨m 1994 t¹o lËp c¬ së ph¸p lý cho kiÓm
to¸n nhµ níc ra ®êi. ViÖc ra ®êi cña kiÓm to¸n nhµ níc lµ tÊt yÕu, lµ s¶n phÈm cña
qu¸ tr×nh ®æi míi, qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp hiÖn ®¹i ho¸ ®Êt níc ViÖt Nam hiÖn nay, vµ
kiÓm to¸n ngµy cµng tù kh¼ng ®Þnh ®îc vai trß cña m×nh trong viÖc x¸c minh vµ bµy
tá ý kiÕn vÒ thùc tr¹ng ho¹t ®éng cÇn ®îc kiÓm to¸n b»ng hÖ thèng ph¬ng ph¸p kü
thuËt cña kiÓm to¸n chøng tõ vµ kiÓm to¸n ngoµi chøng tõ do c¸c kiÓm to¸n viªn cã
tr×nh ®é nghiÖp vô t¬ng xøng thùc hiÖn trªn c¬ së hÖ thèng ph¸p lý cã hiÖu lùc.
Lµ sinh viªn kiÓm to¸n th× viÖc trang bÞ cho m×nh mét kiÕn thøc, mét sù hiÓu
biÕt vÒ lÜnh vùc kiÓm to¸n, x¸c ®Þnh ®èi tîng kiÓm to¸n vµ h×nh thµnh ph¬ng
ph¸p kiÓm to¸n trong c¸c nghµnh nghÒ hiÖn nay lµ hÕt søc cÇn thiÕt vµ v« cïng quan
träng, chÝnh v× lý do ®ã mµ em ®· chän ®Ò tµi nµy.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Trêng §¹i Häc Kinh TÐ Quèc D©n
2
PhÇn II.
Néi dung
1. §èi tîng kiÓm to¸n.
1.1. §èi tîng kiÓm to¸n vµ kh¸ch thÓ kiÓm to¸n.
Phï hîp víi tÝnh tÊt yÕu cña lÞch sö vµ logic biÖn chøng, kiÓm to¸n ph¶i ®îc h×nh
thµnh mét khoa häc ®éc lËp, kiÓm to¸n cÇn ph¶i cã ®èi tîng riªng vµ hÖ thèng nh÷ng
th«ng tin ph¶n ¸nh thùc chÊt ho¹t ®éng vµ ph¬ng ph¸p riªng. §èi tîng kiÓm to¸n lµ
thùc tr¹ng tµi chÝnh cïng hiÖu qu¶ hiÖu n¨ng cña c¸c nghiÖp vô hay dù ¸n cô thÓ. C¶
thùc tr¹ng ho¹t ®éng tµi chÝnh còng nh hiÖu n¨ng, hiÖu qu¶ ph¶i ®îc thÓ hiÖn trong
mét ®¬n vi cô thÓ ( doanh nghiÖp, xÝ nghiÖp c«ng céng, ®¬n vÞ sù nghiÖp, c¬ quan kinh
tÕ vµ hµnh chÝnh) hoÆc mét dù ¸n mét c«ng tr×nh cô thÓ. Trong quan hÖ chñ së h÷u, c¸c
®¬n vÞ ®ã thuéc së h÷u nhµ níc, së h÷u t nh©n hoÆc hçn hîp. Trong quan hÖ ph¹m vi
mét quèc gia, c¸c ®¬n vÞ nµy cã thÓ h×nh thµnh tõ nguån ®Çu t trong níc, ®Çu t níc
ngoµi hoÆc liªn doanh trong vµ ngoµi níc… Tæng hîp c¸c tiªu thøc trªn cã thÓ ph©n
chia c¸c ®¬n vÞ thµnh c¸c kh¸ch thÓ kiÓm to¸n trong quan hÖ víi chñ thÓ kiÓm to¸n.
Th«ng thêng, kh¸ch thÓ kiÓm to¸n ®îc ph©n chia trong quan hÖ víi chñ thÓ kiÓm
to¸n nh sau:
+) Kh¸ch thÓ kiÓm to¸n nhµ níc thêng bao gåm tÊt c¶ c¸c ®¬n vÞ, c¸ nh©n cã sö
dông nguån ng©n s¸ch nhµ níc nh:
- C¸c dù ¸n, c«ng tr×nh do ng©n s¸ch ®Çu t.
- C¸c doanh nghiÖp nhµ níc cã 100% vèn ng©n s¸ch nhµ níc.
- C¸c xÝ nghiÖp c«ng céng thuéc së h÷u nhµ níc( 100% vèn NSNN).
- C¸c c¬ quan kinh tÕ, qu¶n lý cña nhµ níc vµ c¸c ®oµn thÓ x· héi.
- C¸c c¸ nh©n (tµi kho¶n c¸ nh©n) cã nguån tõ NSNN…
+) Kh¸ch thÓ cña kiÓm to¸n ®éc lËp thêng bao gåm:
- C¸c doanh nghiÖp vµ xÝ nghiÖp t (kÓ c¶ c¸c c«ng ty tr¸ch nhiÖm h÷u h¹n).
- C¸c doanh nghiÖp cã 100% vèn ®Çu t níc ngoµi.
- C¸c liªn doanh c¸c tæ chøc trong vµ ngoµi níc.
- C¸c hîp t¸c x· vµ doanh nghiÖp cæ phÇn.
- C¸c ch¬ng tr×nh, dù ¸n cã nguån kinh phÝ tõ bªn ngoµi ng©n s¸ch nhµ níc…
+) Kh¸ch thÓ cña kiÓm to¸n néi bé cã thÓ bao gåm:
- C¸c bé phËn cÊu thµnh ®¬n vÞ.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Trêng §¹i Häc Kinh TÐ Quèc D©n
3
- C¸c ho¹t ®éng, c¸c ch¬ng tr×nh, dù ¸n cô thÓ trong ®¬n vÞ.
- C¸c c¸ nh©n trong ®¬n vÞ.
Nh vËy, kh¸ch thÓ cña kiÓm to¸n cã thÓ lµ ®¬n vÞ kÕ to¸n nh c¸c xÝ nghiÖp, c¸c
®¬n vÞ sù nghiÖp hoÆc qu¶n lý hay c¸ nh©n… Song kh¸ch thÓ cña kiÓm to¸n còng cã
thÓ lµ mét c«ng tr×nh hay dù ¸n… víi sù tham gia cña nhiÒu ®¬n vÞ kÕ to¸n hoÆc mét
bé phËn cña mét ®¬n vÞ nµo ®ã.
TÊt nhiªn, viÖc ph©n chia c¸c kh¸ch thÓ trong quan hÖ víi chñ thÓ kiÓm to¸n chØ lµ
nh÷ng nguyªn t¾c vµ nghÖ thuËt tæ chøc kiÓm to¸n. Trong khi ®ã, ®èi tîng kiÓm to¸n
l¹i kh«ng thÓ ph©n cho tõng kh¸ch thÓ riªng biÖt. §ã lµ ®èi tîng chung cña kiÓm to¸n.
Tuú thuéc môc tiªu ®Æt ra cho tõng cuéc kiÓm to¸n cña tõng kh¸ch thÓ ®Ó x¸c ®Þnh ®èi
tîng trùc tiÕp vµ gi¸n tiÕp cho cuéc kiÓm to¸n ®ã.
MÆt kh¸c, do tÝnh nghÖ thuËt cña tæ chøc kiÓm to¸n nªn trong thùc tÕ, c¸c chñ thÓ
kiÓm to¸n kh«ng nhÊt thiÕt b¾t buéc kiÓm to¸n tÊt c¶ c¸c kh¸ch thÓ cña m×nh: tuú nhu
cÇu qu¶n lý, kh¶ n¨ng kiÓm to¸n vµ c¸c quan hÖ x· héi kh¸c, luËt ph¸p cã quy ®Þnh cô
thÓ kh¸ch thÓ ph¶i ®îc kiÓm to¸n. Ch¼ng h¹n, kh¸ch thÓ cña kiÓm to¸n nhµ níc cßn
tuú thuéc vµo kh¶ n¨ng thùc hiÖn kiÓm to¸n hµng n¨m (thÒ hiÖn qua kÕ ho¹ch kiÓm
to¸n), tuú thuéc vµo hÖ thèng bé m¸y qu¶n lý vµ bé m¸y kiÓm to¸n… Theo ®ã ng©n
s¸ch c¸c ®Þa ph¬ng cã thÓ thuéc c¸c kh¸ch thÓ cô thÓ kh¸c nhau theo quy ®Þnh cña
luËt ph¸p vµ theo ®ã cã thÓ mét sè tµi kho¶n cña c¸ nh©n hoÆc tæ chøc ®Æc biÖt kh«ng
®îc kiÓm to¸n…, Kh¸ch thÓ cña kiÓm to¸n ®éc lËp thêng ®îc quy ®Þnh cô thÓ g¾n
víi møc doanh sè hoÆc lîi tøc ®¹t ®îc cña tõng kh¸ch thÓ.
Ngoµi ra kh¸ch thÓ ®îc ph¸p luËt quy ®Þnh thuéc chñ thÓ kiÓm to¸n nµy còng cã
thÓ tù nguyÖn mêi chñ thÓ kiÓm to¸n kh¸c song kh«ng thay thÕ cho kiÓm to¸n ®· ®îc
luËt ph¸p quy ®Þnh.
ë níc ta, kh¸ch thÓ kiÓm to¸n nhµ níc ®îc quy ®Þnh cô thÓ trong ®iÒu 2 cña “
§iÒu lÖ tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña kiÓm to¸n nhµ níc” (Ban hµnh theo QuyÕt ®Þnh
61/TTG ngµy 24/1/1995 cña Thñ tíng ChÝnh phñ). Trong quy ®Þnh nµy, gi÷a kh¸ch
thÓ vµ ®èi tîng cô thÓ cña kiÓm to¸n ®· ®îc g¾n chÆt víi nhau ®Ó ®¶m b¶o tÝnh chÆt
chÏ cña v¨n b¶n quy ®Þnh.
Kh¸ch thÓ b¾t buéc cña kiÓm to¸n ®éc lËp ë níc ta x¸c ®Þnh trong c¸c v¨n b¶n
quy ph¹m ph¸p luËt bao gåm: c¸c ®¬n vÞ cã vèn ®Çu t níc ngoµi ( LuËt ®Çu t níc
ngoµi vµ nghÞ ®Þnh 12/CP ngµy 18 th¸ng 12 n¨m 1997 cña ChÝnh phñ ); c¸c doanh
nghiÖp nhµ níc ®ang tiÕn hµnh cæ phÇn ho¸ ®îc kiÓm to¸n 3 n¨m liªn tôc (NghÞ ®Þnh
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Trêng §¹i Häc Kinh TÐ Quèc D©n
4
sè 44/1998/N§-CP ngµy 29 th¸ng 6 n¨m 1998 cña ChÝnh phñ vÒ chuyÓn doanh nghiÖp
nhµ níc thµnh c«ng ty cæ phÇn); c¸c c«ng ty cæ phÇn ®îc niªm yÕt trªn thÞ trêng
chøng kho¸n (NghÞ ®Þnh 48/1998/N§-CP ngµy 11/7/ 1998 cña chÝnh phñ vÒ chøng
kho¸n vµ thÞ trêng chng kho¸n); c¸c tæ chøc tÝn dông (QuyÕt ®Þnh sè 322/1998/Q§-
NHNN ngµy 14/09/99 cña thèng ®èc Ng©n hµng Nhµ níc vÒ viÖc ban hµnh quy chÕ
thùc hiÖn kiÓm to¸n ®éc lËp ®èi víi c¸c tæ chøc tÝn dông)... Nh vËy kh¸ch thÓ b¾t buéc
cña kiÓm to¸n ®éc lËp ë ViÖt nam cßn kh¸ h¹n hÑp so víi c¸c níc trªn thÕ giíi do kh¶
n¨ng cña kiÓm to¸n ®éc lËp cßn cã nh÷ng giíi h¹n nhÊt ®Þnh vµ c¸c doanh nghiÖp
thuéc kh¸ch thÓ nµy míi ®îc h×nh thµnh vµ nãi chung cßn ë quy m« nhá. Víi ®µ ph¸t
triÓn cña kiÓm to¸n nh hiÖn nay, ®èi tîng nµy sÏ ®îc më réng trong nh÷ng n¨m tíi.
Trong mçi lÇn kiÓm to¸n, mét chñ thÓ kiÓm to¸n ®îc g¾n víi mét kh¸ch thÓ kiÓm
to¸n ®Ó thùc hiÖn mét nhiÖm vô x¸c ®Þnh ®îc gäi lµ mét cuéc kiÓm to¸n. Nh vËy,
kh¸i niÖm “Cuéc kiÓm to¸n” trong thùc tÕ ®· bao gåm c¸c yÕu tè x¸c ®Þnh:
- §èi tîng kiÓm to¸n cô thÓ.
- Chñ thÓ kiÓm to¸n x¸c ®Þnh.
- Kh¸ch thÓ kiÓm to¸n t¬ng øng.
- Thêi h¹n kiÓm to¸n cô thÓ.
- C¬ së ph¸p lý thùc hiÖn kiÓm to¸n.
1.2. C¸c yÕu tè cÊu thµnh ®èi tîng kiÓm to¸n.
1.2.1. Tµi liÖu kÕ to¸n.
a. Kh¸i niÖm.
Tµi liÖu kÕ to¸n lµ toµn bé c¸c chøng tõ sæ s¸ch kÕ to¸n, b¸o c¸o kÕ to¸n, b¶ng biÓu
kÕ to¸n.
Tµi liÖu kÕ to¸n, tríc hÕt lµ b¸o c¸o tµi chÝnh lµ ®èi tîng trùc tiÕp ®îc mäi ngêi
quan t©m , nªn tµi liÖu nµy lµ ®èi tîng trùc tiÕp vµ thêng xuyªn cña mäi cuéc kiÓm
to¸n. §iÒu ®ã ®îc lý gi¶i tríc hÕt ë tµi liÖu kÕ to¸n, ®Æc biÖt lµ b¸o c¸o tµi chÝnh v×
trong c¬ chÕ thÞ trêng, cã nhiÒu ngêi quan t©m ®Õn th«ng tin tæng hîp vµ thùc tr¹ng
tµi chÝnh cña ®¬n vÞ. Trong c¬ chÕ nµy, tµi liÖu kÕ to¸n kh«ng chØ lµ c¬ së ®Ó tæng hîp
c¸c chØ tiªu ë ph¹m vi réng h¬n, còng kh«ng chØ ®Ó kiÓm tra, lu tr÷ tµi liÖu vµ b¶o
qu¶n tµi s¶n mµ lµ c¬ së cho mäi ngêi quan t©m ra quyÕt ®Þnh vÒ qu¶n lý, vÒ ®Çu t,
vÒ thanh to¸n, vÒ ph©n phèi,... MÆt kh¸c, trong c¬ chÕ thÞ trêng víi tù do c¹nh tranh,
rñi ro trong kinh doanh, trong ®Çu t lín. Trong ®iÒu kiÖn ®ã, sè lîng ngêi quan t©m
®Õn tµi liÖu kÕ to¸n còng t¨ng lªn, song quan träng lµ hä quan t©m ®Õn chÊt lîng cña
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Trêng §¹i Häc Kinh TÐ Quèc D©n
5
tµi liÖu kÕ to¸n còng cao h¬n... Ngoµi ra còng ph¶i kÓ ®Õn tÝnh phøc t¹p cña qu¸ tr×nh
xö lý th«ng tin kÕ to¸n còng nh kÕt cÊu cña c¸c b¸o c¸o tµi chÝnh. HËu qu¶ cña t×nh
tr¹ng nµy kh«ng ph¶i mäi ngêi quan t©m ®Òu am hiÓu ®îc tµi liÖu ®ã mµ ®«i khi
chÝnh kÕ to¸n viªn còng gÆp khã kh¨n trong viÖc ph¶n ¸nh c¸c quan hÖ phøc t¹p, ®Æc
biÖt lµ nh÷ng quan hÖ míi ph¸t sinh. Ngay c¶ néi dung vµ ph¬ng ph¸p tÝnh mét kho¶n
môc trªn c¸c b¶ng c©n ®èi kÕ to¸n còng cã thÓ rÊt nhiÒu quan niÖm kh¸c nhau vµ mang
l¹i kÕt qu¶ kh¸c nhau. TÝnh phøc t¹p nµy ngµy cµng t¨ng lªn do quy m« cña c¸c kh¸ch
thÓ kiÓm tãan kh«ng ngõng më réng vµ do tÝnh phøc t¹p cña ®èi tîng kÕ to¸n, c¸c
ho¹t ®éng tµi chÝnh ngµy cµng t¨ng lªn, nhiÒu bªn tham gia víi c¸c ph¬ng thøc kh¸c
nhau, nhiÒu quan hÖ kinh tÕ míi ph¸t sinh th©m nhËp vµo ho¹t ®éng tµi chÝnh.
Ngoµi ra còng ph¶i kÓ ®Õn sù c¸ch biÖt vÒ chuÈn mùc kÕ to¸n vµ c¸c ®iÒu kiÖn thùc
hiÖn nã gi÷a c¸c níc, c¸c thêi kú... dÉn tíi sù nhËn thøc kh¸c nhau vµ tæ chøc kh¸c
nhau, nhÊt lµ sù thay ®æi cña chÕ ®é kÕ to¸n... TÊt c¶ nh÷ng thùc tÕ ®ã ®ßi hái kiÓm
to¸n ®Ó t¹o niÒm tin cho mäi ngêi quan t©m vµ thêng xuyªn híng dÉn nghiÖp vô,
cñng cè nÒ nÕp vµ c¶i tiÕn tæ chøc... ®Ó n©ng cao chÊt lîng cña tµi liÖu kÕ to¸n.
b. C¸c nguyªn t¾c khi tiÕn hµnh tµi liÖu kÕ to¸n, kiÓm to¸n viªn cÇn lµm:
- TÝnh hiÖn thùc cña c¸c con sè c¸c th«ng tin trªn b¸o c¸o tµi chÝnh:
. TÝnh hiÖu lùc cña c¸c nghiÖp vô c¸c tµi s¶n ®· ®îc ghi chÐp trªn sæ s¸ch ph¶i
thùc tÕ cã x¶y ra.
. TÝnh trän vÑn c¸c nghiÖp vô kinh tÕ ph¸t sinh ph¶i ®îc ghi chÐp ®Çy ®ñ.
- TÝnh hîp ph¸p cña c¸c biÓu mÉu cña tr×nh tù lËp vµ lu©n chuyÓn c¸c tµi liÖu kÕ to¸n.
- TÝnh hîp lý cña c¸c ®èi tîng kÕ to¸n phï hîp víi néi dung cña c¸c nghiÖp vô kinh
tÕ ph¸t sinh.
- TÝnh ph¸p lý trong viÖc thùc hiÖn luËt ph¸p chÕ ®é chuÈn mùc tµi chÝnh kÕ to¸n.
Trong trêng hîp kÕ to¸n chØ giíi h¹n ®èi tîng lµ tµi liÖu kÕ to¸n th× kiÓm to¸n
®îc gäi lµ kiÓm to¸n chøng tõ. Tuy nhiªn trong thùc tÕ, ®Ó kiÓm to¸n c¸c ®èi tîng
trªn thêng ph¶i ®iÒu tra, thö nghiÖm hoÆc lµ kiÓm kª thùc tÕ, lÊy thùc tÕ lµm tiªu
chuÈn ®¸nh gi¸ tÝnh trung thùc cña tµi liÖu vµ tÝnh hîp ph¸p trong viÖc thùc hiÖn c¸c
luËt ph¸p, chuÈn mùc vµ chÕ ®é kÕ to¸n.
1.2.2. Thùc tr¹ng tµi s¶n vµ nghiÖp vô tµi chÝnh.
a. Kh¸i niÖm:
Thùc tr¹ng tµi s¶n trong mçi ®¬n vÞ kinh doanh hay hµnh chÝnh sù nghiÖp ®Òu
®îc biÓu hiÖn díi nhiÒu h×nh th¸i vËt chÊt kh¸c nhau, víi yªu cÇu vÒ quy c¸ch, phÈm
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.