Báo cáo nghiên cứu
khoa học:
"Một số dẫn liệu bước
đầu về họ Na
(Annonaceae), Họ Thầu
dầu (Euphorbiaceae) và
họ Đậu (Fabaceae) ở Bắc
Quỳnh Lưu, Nghệ A"
tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVIII, sè 1A-2009
13
Mét sè dÉn liÖu b−íc ®Çu vÒ hä Na (ANNONACEAE),
Hä ThÇu dÇu (Euphorbiaceae) vµ hä §Ëu (Fabaceae) ë
b¾c quúnh l−u, NghÖ AN
§ç Ngäc §µi
(
a
)
, NguyÔn V¨n Giang
(
b
)
,
NguyÔn TiÕn C−êng
(
c
)
, Ph¹m Hång Ban
(
c
)
Tãm t¾t. Qua ®iÒu tra nghiªn cøu ban ®Çu vÒ hä Na (Annonaceae), hä ThÇu dÇu
(Euphorbiaceae) vµ hä §Ëu (Fabaceae) ë B¾c Quúnh L−u, NghÖ An ®· x¸c ®Þnh ®−îc
117 loµi, 52 chi, trong ®ã hä Na 35 loµi, 11 chi; hä ThÇu dÇu 51 loµi, 25 chi; hä §Ëu 31
loµi, 16 chi. C¸c chi cã sè loµi cao lµ Mallotus, Polyalthia: 7 loµi, Croton, Desmodium,
Uvaria: 6 loµi; Artabotrys, Desmos, Ormosia, Euphorbia, Melodorum: 4 loµi. Hä Na,
hä ThÇu dÇu vµ hä §Ëu cã nhiÒu loµi cã gi¸ trÞ kinh tÕ vµ cho nhiÒu c«ng dông nh−:
40 loµi c©y lµm thuèc, 19 loµi cho tinh dÇu, 13 loµi c©y lÊy gç, 7 loµi cho l−¬ng thùc vµ
thùc phÈm, 5 loµi lµm c¶nh.
I. §Æt vÊn ®Ò
Trong c¸c hä thùc vËt bËc cao cã m¹ch ë n−íc ta còng nh− trªn thÕ giíi, hä
ThÇu dÇu (Euphorbiaceae), hä §Ëu (Fabaceae) vµ hä Na (Annonaceae) lµ nh÷ng hä
lín vµ phæ biÕn. Trong c¸c khu rõng nhiÖt ®íi cã kho¶ng tõ 6.000-8.000 loµi c©y hä
ThÇu dÇu, kho¶ng 18.000 loµi c©y hä §Ëu vµ kho¶ng 2.300 c©y hä Na [7]. Trªn c¬ së,
nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu trong n−íc vµ trªn thÕ giíi ®· c«ng bè gÇn ®©y, NguyÔn
NghÜa Th×n (1997) ®· thèng kª c¸c hä ®a d¹ng nhÊt cña hÖ thùc vËt ViÖt Nam trong
®ã hä ThÇu dÇu cã 422 loµi, hä §Ëu cã 400 loµi, hä Na 200 loµi (chØ ®øng sau hä
Orchidaceae: 800 loµi [7]). §©y còng lµ nh÷ng hä bao gåm ®Çy ®ñ c¸c d¹ng sèng tõ c©y
gç lín ®Õn c©y th¶o hay d©y leo. NhiÒu loµi c©y trong c¸c hä nµy cã ý nghÜa to lín ®èi
víi nÒn kinh tÕ quèc d©n bëi chóng cho nhiÒu c«ng dông kh¸c nhau, nh− cho gç, lµm
thuèc, cho tinh dÇu, lµm c¶nh, lµm thøc ¨n…
V× vËy, viÖc nghiªn cøu c¸c loµi thùc vËt hä ThÇu dÇu, hä §Ëu vµ hä Na còng
nh− toµn bé c¸c loµi trong hÖ thùc vËt cµng trë nªn cÊp thiÕt h¬n. Trong bµi b¸o nµy,
chóng t«i ®−a ra mét sè dÉn liÖu b−íc ®Çu vÒ hä §Ëu, hä ThÇu dÇu vµ hä Na ®Ó lµm
c¬ së cho viÖc khai th¸c vµ sö dông hîp lý nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn ë khu vùc
nghiªn cøu.
II. ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu
Thu mÉu vµ xö lÝ mÉu: TiÕn hµnh thu mÉu theo ph−¬ng ph¸p cña NguyÔn
NghÜa Th×n [7]. C«ng viÖc nµy ®−îc tiÕn hµnh tõ th¸ng 6 n¨m 2007 ®Õn th¸ng 12
n¨m 2007. C¸c ®Þa ®iÓm thu mÉu lµ: Vïng nói ®¸ v«i Quúnh ThiÖn, Hßn Voi, Vùc
MÊu (Quúnh Vinh), x· T©n Th¾ng. Chóng t«i thu ®−îc 300 mÉu, ®Þnh loµi ®−îc 117
loµi. MÉu ®−îc l−u tr÷ t¹i Phßng tiªu b¶n Thùc vËt, Khoa Sinh häc, Tr−êng §¹i häc
Vinh.
§Þnh lo¹i: Sö dông ph−¬ng ph¸p h×nh th¸i so s¸nh vµ dùa vµo c¸c kho¸ ®Þnh
lo¹i, c¸c b¶n m« t¶ trong c¸c tµi liÖu [1], [6], [3], [8], [2].
ChØnh lý tªn khoa häc dùa vµo tµi liÖu [5].
NhËn bµi ngµy 24/9/2008. Söa ch÷a xong 09/12/2008.
n. ®µi, v. Giang, t. C−êng, h. ban mét sè dÉn liÖu b−íc ®Çu.., TR13-19
14
III. KÕt qu¶ nghiªn cøu vµ th¶o luËn
3.1. §a d¹ng vÒ loµi thùc vËt
Qua ®iÒu tra ban ®Çu vÒ hä Na (Annonaceae), hä ThÇu dÇu (Euphorbiaceae)
vµ hä §Ëu (Fabaceae) ë B¾c Quúnh L−u, NghÖ An, chóng t«i ®· x¸c ®Þnh ®−îc 117
loµi, 52 chi. Trong ba hä ®−îc ®iÒu tra th× hä ThÇu dÇu chiÕm −u thÕ vÒ sè chi còng
nh− sè loµi víi 25 chi chiÕm 48,08% vµ 51 loµi chiÕm 43,59%; tiÕp ®Õn lµ hä Na cã 11
chi chiÕm 21,15% vµ 35 loµi chiÕm 29,91%; thÊp nhÊt lµ hä §Ëu víi 16 chi chiÕm
30,77% vµ 31 loµi chiÕm 26,50%. §iÒu nµy còng hoµn toµn phï hîp víi c¸c kÕt qu¶
nghiªn cøu cña t¸c gi¶ NguyÔn NghÜa Th×n [8], ®−îc thÓ hiÖn qua b¶ng 1.
B¶ng 1: Thµnh phÇn loµi thùc vËt hä Na, ThÇu DÇu, §Ëu ë B¾c Quúnh L−u
TT
Taxon Tªn ViÖt Nam D¹ng
th©n
C«ng
dông
Fam. 1. Annonaceae
1.
Artabotrys sp. D©y c«ng chóa L
2.
Artabotrys hongkongensis Hance Mãng rång hång c«ng
L E,Or
3.
Artabotrys pallens Ast C«ng chóa t¸i L E,Or
4.
Artabotrys vinhensis Ast C«ng chóa vinh L E
5.
Dasymaschalon rostratum Merr. & Chun. Chuèi ch¸c rÎ G M
6.
Dasymaschalon sootepensis Craib M¹o qu¶ trô G
7.
Desmos chinensis Lour. Hoa giÎ th¬m L M,E
8.
Desmos cochinchinensis Lour. Hoa giÎ l«ng ®en L M,E
9.
Desmos cochinchinensis var. fulvescens
Ban
D©y ch©n chim nói L E
10.
Desmos dumosus (Roxb.) Saff. L E
11.
Fissistigma bicolor (Roxb.) Merr. L·nh c«ng l«ng L M,E
12.
Fissistigma polyanthoides (DC.) Merr. Dêi d¬i L M,E
13.
Goniothalamus tamirensis Pierre ex Fin.&
Gagnep.
Gi¸c ®Õ miªn Bu E
14.
Melodorum fruticosum Lour. Dñ dÎ tr©u L M,F
15.
Melodorum hahnii (Fin. ex Gagnep.) Ban MËt h−¬ng hahn L
16.
Melodorum vietnamensis Ban Dñ dÎ b¾c L
17.
Melodorum indochinensis (Ast) Ban Dñ dÎ d©y L
18.
Miliusa balansae Fin. & Gagnep. M¹i liÔu G
19.
Orophora hirsuta King Th¸p h×nh l«ng G M
20.
Orophora muntiflora Ast Th¸p h×nh nhiÒu hoa
G
21.
Orophora polycarpa A. DC. Th¸p h×nh nhiÒu tr¸i
G
22.
Polyalthia clemensorum Ast QuÇn ®Çu clemen G
23.
Polyalthia consanguinea Merr. Nhäc sÇn G
24.
Polyalthia evecta (Pierre) Fin. & Gagnep. QuÇn ®Çu chë Bu
25.
Polyalthia jenkinsii var. hancei (Pierre)
Ban
QuÇn ®Çu hance G E
26.
Polyalthia minima Ast QuÇn ®Çu cùc nhá Bu E
27.
Polyalthia modesta (Pierre) Fin. ex
Gagnep.
QuÇn ®Çu nhá G T
tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVIII, sè 1A-2009
15
28.
Polyalthia nemoralis DC. Nhäc ®en Bu E
29.
Uvaria cordata (Dun.) Wall. ex Alston Bï dÎ l¸ lín L E
30.
Uvaria micrantha (A. DC.) Hook. f. &
Thoms.
Bå qu¶ b«ng nhá L M
31.
Uvaria fauveliana (Fin. ex Gagnep.) Ast Bï rÎ r©u L
32.
Uvaria microcarpa Champ. ex Benth. Dñ dÎ tr−ên L F,M
33.
Uvaria pachychila Merr. ex Ast Bå qu¶ phiÕn dµy L E
34.
Uvaria rufa Blume Bï dÎ hoa ®á L E
35.
Xylopia vielana Pierre GiÒn ®á G M,T
Fam. 2. Euphorbiaceae
36.
Acalypha kerrii Craib Tai t−îng ®¸ v«i Bu
37.
Actephila nitidula Gagnep. H¸o duyªn l¸ng G
38.
Alchornea rugosa (Lour.) Muell.-Arg. §om ®ãm G M
39.
Aleurites moluccana (L.) Willd. TrÈu xoan G M,T,Oil
40.
Antidesma fordii Hemsl. Chßi mßi l¸ kÌm G F,T
41.
Antidesma tonkinensis Gagnep. Chßi mßi b¾c bé G
42.
Aporusa ficifolia Baill. Ng¨m l«ng dµy G
43.
Aporusa macrostachya (Tul.) Muell.-Arg. Ng¨m l¸ thu«n G
44.
Aporusa yunnanensis (Pax & Hoffm.)
Metc
Ng¨m rõng v©n nam G
45.
Blachia andamanica (Kurz) Hook.f. S¨ng ®µng andama G
46.
Breynia fruticosa (L.) Hook. f. Bå cu vÏ G M
47.
Breynia glauca Craib Bå cu b¹c Bu
48.
Bridelia harmandii Gagnep. §ám harman Bu
49.
Bridelia monoica (Lour) Merr. Thæ mËt G M,T
50.
Claoxylon sp. G
51.
Cleistanthus sageretoides Merr. sec.
Phamh.
C¸ch hoa d¹ng Bu
52.
Cleistanthus tonkinensis Jabl. Cäc rµo Bu
53.
Cnesmosa javanica Blume Bä nÑt L M
54.
Croton cascarilloides Raeusch. Cï ®Ìn hoa r¨m Bu M,E
55.
Croton chevalieri Gagnep. Cï ®Ìn chavalier Bu E
56.
Croton heterocarpus Muell.- Arg. Cï ®Ìn dÞ qu¶ Bu
57.
Croton maieuticus Gagnep. Cï ®Ìn hé s¶n Bu M
58.
Croton tonkinensis Gagnep. Khæ s©m Bu M
59.
Croton yunnanensis W. W. Smith Cï ®Ìn v©n nam Bu
60.
Drypetes assamica (Hook.f.) Pax & Hoffm.
Sang tr¾ng asam G
61.
Drypetes sp. DiÖp h¹ ch©u G
62.
Drypetes poilanei Gagnep. Mang tr¾ng G
63.
Euphorbia antiquosum L. X−¬ng rång «ng Bu M
64.
Euphorbia arenarioides Gagnep. Cá s÷a Th
65.
Euphorbia hirta L. Cá s÷a l¸ lín Th M
66.
Euphorbia thymifolia L. Cá s÷a l¸ nhá Th M
67.
Flueggea spirei Beille Kim méc spire Bu
68.
Glochidion obliquum Decne Bßn bät G M
n. ®µi, v. Giang, t. C−êng, h. ban mét sè dÉn liÖu b−íc ®Çu.., TR13-19
16
69.
Glochidion pilosum (Lour.) Merr. Bät Õch trung Bu
70.
Glochidion zeylanicum A. Juss. Sãc tÝch lan G
71.
Homonoia retusa (Grah ex Wight) Muell.-
Arg.
Rï r× lâm Th M
72.
Leptopus persicariaefolia LÐvl. sec.
Phamh.
Thanh c−íc r¨m Bu
73.
Macaranga balansae Gagnep. L¸ nÕn kh«ng gai G T, E
74.
Mallotus barbatus Muell.- Arg. Bïm bôp G M
75.
Mallotus floribundus (Blume) Muell. -
Arg.
Ruèi trung bé Bu M
76.
Mallotus microcarpus Pax & Hoffm. Ba bÐt qu¶ nhá Bu
77.
Mallotus philippenensis (Lamk.) Muell.-
Arg.
C¸nh kiÕn G M,T
78.
Mallotus repandus (Willd.) Muell.-Arg. Bïm bôp leo Bu
79.
Mallotus sp. Bu
80.
Mallotus ustulatus (Gagnep.) Aisy-Shaw Ruèi cñi Bu
81.
Pedilanthus tithymaloides (L.) Poit. Thuèc ®Êu Bu M,Or
82.
Phyllanthus emblica L. Me rõng G M,F
83.
Phyllanthus reticulatus Poir. PhÌn ®en Bu
84.
Phyllanthus rubescens Beille DiÖp h¹ ch©u ®o ®á Th
85.
Sauropus racemosus Beille Ngãt hoa th©n rËm Bu
86.
Suregada multiflora (A. Juss.) Baill. MÇn m©y G M,T
Fam. 3. Fabaceae
87.
Bowringia callicarpa Champ. ex Benth. D©y b¸nh nem L M
88.
Cajanus scarabaeoides (L.) Thouars B×nh ®Ëu L M
89.
Callerya cinerea (Benth.) Schot M¸t tro L
90.
Christia convallaria (Schindl) Ohashi KiÕt th¶o chu«ng Th
91.
Christia vespertilionis (L.f.) Bakh.f. L−¬ng th¶o d¬i Th M,Or
92.
Crotalaria cleomifolia Welw. ex Barker Sôc s¹c l¸ mµn mµn Bu Or
93.
Dalbergia cochinchinensis Pierre Tr¾c b«ng G T
94.
Dalbergia rimosa Roxb. Tr¾c d©y G M,T
95.
Dalbergia sp. G
96.
Derris alb orubra Hemsl. Cß kÌn mïi L
97.
Derris malaccensis (Benth.) Prain L M
98.
Derris sp. Cãc kÌn malaixia L
99.
Desmodium auricomum Grah. ex Benth. Thãc lÐp l«ng vµng Th F
100.
Desmodium blandum §ång tiÒn l«ng Th
101.
Desmodium heterocarpon (L.) DC. Thãc lÐp dÞ qu¶ Th M,F
102.
Desmodium multiflorum DC. Thãc lÐp nhiÒu hoa Th M
103.
Desmodium sp. Th
104.
Desmodium triflorum (L.) DC. Hµn the ba hoa Th M,F
105.
Dunbaria thorelii Gagnep. Cèt mµ thori Th
106.
Dunbaria villosa (Thunb.) Makino Cá ®Êt Th
107.
Galactia loatica ThuÇn Nhò th¶o lµo Th
108.
Indigofera trifoliata L. Chµm ba l¸ Th
