Thực thi quyền sở hữu trí tuệ trong quan hệ
thương mại quốc tế
Trong quan hệ kinh tế quốc tế hiện nay không thể không nhắc đến tác động của Tổ
chức Thương mại Thế giới (WTO) với 3 nội dung lớn là thương mại hàng hóa,
thương mại dịch vụ và Sở hữu trí tuệ (SHTT). Năm 2011 đánh dấu mốc tròn 4
năm Việt Nam trở thành thành viên của WTO và tròn 1 năm Hiệp định Khu vực
mậu dịch tự do ASEAN - Trung Quốc (ACFTA) có hiệu lực. Các sự kiện này làm
nên triển vọng sáng sủa hay đáng lo ngại thì rất khó trả lời, phụ thuộc vào quan
điểm của mỗi nhà nghiên cứu, nhất là khi hàng hóa nhập siêu vào Việt Nam đa
phần có nguồn gốc từ Trung Quốc. Bài viết dưới đây phân tích quan hệ thương
mại quốc tế nhìn từ góc độ thực thi quyền SHTT, trong đó chỉ ra các nguy cơ có
thể dẫn
Trong quan hệ kinh tế quốc tế hiện nay không thể không nhắc đến tác động của
Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) với 3 nội dung lớn là thương mại hàng hóa,
thương mại dịch vụ và Sở hữu trí tuệ (SHTT). Năm 2011 đánh dấu mốc tròn 4
năm Việt Nam trở thành thành viên của WTO và tròn 1 năm Hiệp định Khu vực
mậu dịch tự do ASEAN - Trung Quốc (ACFTA) có hiệu lực. Các sự kiện này làm
nên triển vọng sáng sủa hay đáng lo ngại thì rất khó trả lời, phụ thuộc vào quan
điểm của mỗi nhà nghiên cứu, nhất là khi hàng hóa nhập siêu vào Việt Nam đa
phần có nguồn gốc từ Trung Quốc. Bài viết dưới đây phân tích quan hệ thương
mại quốc tế nhìn từ góc độ thực thi quyền SHTT, trong đó chỉ ra các nguy cơ có
thể dẫn đến thiệt hại cho các doanh nghiệp Việt Nam.
1. Thiệt hại của các doanh nghiệp Việt Nam từ tình trạng xâm phạm quyền
SHTT
Trong nội bộ quốc gia, việc xâm phạm quyền SHTT ở Việt Nam đang là một
vấn nạn với diễn biến ngày càng phức tạp. Việc mở rộng hội nhập quốc tế cũng
dẫn đến tình trạng xâm phạm quyền SHTT và số vụ xâm phạm quyền SHTT bị các
cơ quan có thẩm quyền xử lý ngày càng tăng.
Trên bình diện quốc tế, các doanh nghiệp Việt Nam
có thể bị thiệt hại do tình trạng xâm phạm quyền SHTT tại các quốc gia có quan
hệ thương mại với Việt Nam, mà Trung Quốc là một ví dụ điển hình.
Chỉ xét riêng ngành công nghệ máy tính đã cho thấy tình trạng xâm phạm
quyền SHTT hiện đang diễn ra trên quy mô lớn tại Trung Quốc - đối tác số 1 của
ASEAN trong tương lai gần. Bộ trưởng Thương mại Hoa Kỳ đã từng tuyên bố,
việc Trung Quốc vi phạm quyền SHTT của Mỹ là trở ngại hàng đầu, phá hoại
quan hệ thương mại giữa hai nước, đồng thời những vi phạm của Trung Quốc đối
với bản quyền của các công ty phần mềm, âm nhạc và điện ảnh của Mỹ đã gây
thiệt hại cho các công ty này tới 3,8 tỷ USD mỗi năm. Cao ủy thương mại Liên
minh châu Âu (EU) cũng coi tình trạng đánh cắp bản quyền là “vấn đề hàng đầu”
trong quan hệ thương mại EU - Trung Quốc và Trung Quốc là “nguồn” của hơn
một nửa số hàng nhái nhập lậu qua biên giới EU trong năm 2005. Tình trạng trên
những tưởng sẽ bị ngăn chặn, nhưng đến nay (2011) việc xâm phạm quyền SHTT
tại Trung Quốc vẫn đang có chiều hướng gia tăng: chỉ một công ty của Mỹ (Công
ty phân phối phần mềm Cybersitter, LLC) đã bị thiệt hại tới 2,2 tỷ USD do phía
Trung Quốc vi phạm bản quyền (1).
Cũng nên nhắc lại rằng, Trung Quốc được coi là quốc gia có tỷ lệ xâm phạm
bản quyền phần mềm lớn nhất thế giới (92%). Tình trạng này có gây thiệt hại cho
các doanh nghiệp Việt Nam hay không? Chỉ cần nhìn vào thị trường máy tính
trong nước, rất dễ dàng nhận thấy sự tràn ngập sản phẩm có nguồn gốc từ Trung
Quốc đã có thể trả lời cho câu hỏi vừa đặt ra. Mới chỉ điểm riêng thị trường máy
tính đã thấy sự thiệt hại của các doanh nghiệp Việt Nam như thế nào.
2. Thiệt hại có nguyên nhân từ bất cập trong các quy định về SHTT
Để gia nhập WTO, Việt Nam đã xây dựng và vận hành một hệ thống bảo hộ
quyền SHTT quốc gia theo chuẩn mực của Hiệp định TRIPS (Hiệp định về các
khía cạnh liên quan tới thương mại của quyền sở hữu trí tuệ (Agreement on trade
- Related aspects of ipr - Trips). Theo yêu cầu của Hiệp định TRIPS, mỗi quốc gia
thành viên phải dành sự bảo hộ quyền SHTT một cách đầy đủ và hữu hiệu cho
công dân của các thành viên WTO khác theo nguyên tắc đối xử quốc gia và đối xử
tối huệ quốc. Việt Nam đã cam kết tuân thủ đầy đủ mọi quy định của Hiệp định
TRIPS ngay từ ngày gia nhập WTO (11/01/2007) mà không có thời hạn chuyển
tiếp.
Hệ thống pháp luật về SHTT của Việt Nam đã được cộng đồng quốc tế đánh giá
là đáp ứng đủ các quy định của WTO. Đây thực sự là một nỗ lực đáng kể của
chúng ta trong quá trình đàm phán gia nhập WTO. Trong những năm qua, Việt
Nam vẫn nỗ lực tiếp tục hoàn chỉnh khung pháp luật về SHTT như: sửa đổi Luật
SHTT vào tháng 6/2009; tiến hành sửa đổi phần có liên quan đến SHTT trong Bộ
luật Hình sự... Tuy nhiên, như vậy không có nghĩa chính sách về SHTT của chúng
ta đã thực sự hoàn chỉnh. Có thể nêu ra một ví dụ điển hình sau đây.
Điều 171 Bộ luật Hình sự 1999 coi hành vi vì mục đích kinh doanh mà chiếm
đoạt, sử dụng bất hợp pháp sáng chế, giải pháp hữu ích, kiểu dáng công nghiệp,
nhãn hiệu hàng hóa, tên gọi, xuất xứ hàng hóa hoặc các đối tượng sở hữu công
nghiệp khác đang được bảo hộ tại Việt Nam gây hậu quả nghiêm trọng... là tội
phạm hình sự. Nhưng trong tháng 6/2009, Quốc hội đã biểu quyết sửa đổi Bộ luật
Hình sự (phần tội phạm về SHTT) theo hướng giảm nhẹ, trong đó nêu rõ:
“Điều 170a. Tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan
1. Người nào không được phép của chủ thể quyền tác giả, quyền liên quan mà
thực hiện một trong các hành vi sau đây xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan
đang được bảo hộ tại Việt Nam với quy mô thương mại, thì bị phạt tiền từ năm
mươi triệu đồng đến năm trăm triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến hai
năm:
a) Sao chép tác phẩm, bản ghi âm, bản ghi hình;
b) Phân phối đến công chúng bản sao tác phẩm, bản sao bản ghi âm, bản sao
bản ghi hình.
Điều 171. Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp
1. Người nào cố ý xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu hoặc
chỉ dẫn địa lý đang được bảo hộ tại Việt Nam với quy mô thương mại, thì bị phạt
tiền từ năm mươi triệu đồng đến năm trăm triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ
đến hai năm”.
Như vậy, Bộ luật Hình sự sửa đổi chỉ coi hành vi xâm phạm quyền tác giả,
quyền liên quan, quyền đối với nhãn hiệu và chỉ dẫn địa lý (3 trong nhiều đối tượng
của quyền SHTT) là tội phạm, trong khi những hành vi xâm phạm các đối tượng còn
lại của quyền SHTT, dù gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, đều không bị coi là tội
phạm. Trong đó, cần lưu ý rằng, việc đánh cắp sáng chế là vô cùng dễ dàng, bởi để
một giải pháp kỹ thuật được cấp bằng độc quyền sáng chế thì các thông tin về nó phải
được công khai.
Vậy trong thực tế, hành vi xâm phạm quyền đối với sáng chế, kiểu dáng công
nghiệp, hành vi đánh cắp bí mật kinh doanh, đánh cắp giống cây trồng... đã được
pháp luật quốc tế điều chỉnh ra sao?
Điều 51 Hiệp định TRIPS cho phép: “...Các thành viên có thể quy định các thủ
tục hình sự và các hình phạt áp dụng cho các trường hợp khác xâm phạm quyền
SHTT, đặc biệt là trường hợp cố ý xâm phạm và xâm phạm với quy mô thương
mại”. Cụm từ các trường hợp khác vừa nêu có thể là hành vi xâm phạm quyền đối
với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, hành vi đánh cắp bí mật kinh doanh, đánh
cắp giống cây trồng... Như vậy, Hiệp định TRIPS không hề ngăn cấm các quốc gia
thành viên quy định hành vi xâm phạm tất cả các đối tượng của quyền SHTT là tội
phạm hình sự, nếu hành vi đó là cố ý và với quy mô thương mại. Tuy nhiên, Bộ
luật Hình sự của Việt Nam đã không tận dụng quy định này của WTO.
Tại các quốc gia khác, ví dụ Hoa Kỳ, tòa án đã xử lý nhiều vụ kiện liên quan
đến hành vi xâm phạm quyền đối với sáng chế, điển hình là vụ Công ty Sharp kiện
Công ty Samsung lên tòa án quận Đông Texas khi cho rằng những tấm nền LCD
phẳng của Samsung cũng như những chiếc tivi và màn hình máy tính sử dụng
những tấm nền này đã xâm phạm 5 sáng chế độc quyền của Sharp.
Tại Việt Nam, tình trạng xâm phạm kiểu dáng công nghiệp của các hàng hóa có
nguồn gốc từ Trung Quốc đã đến mức báo động. Nhiều loại xe máy nhập khẩu từ
Trung Quốc đã xâm phạm kiểu dáng công nghiệp do Honda và các công ty khác
làm chủ sở hữu, điển hình như trường hợp nhãn hiệu Wave của Honda. Cục SHTT
đã có văn bản thẩm định kiểu dáng công nghiệp của các xe vi phạm và đi đến kết
luận: “Xét về tổng thể, mẫu xe vi phạm không khác biệt gì so với kiểu dáng công
nghiệp của mẫu xe Wave đã được cấp bảo hộ theo Bằng Độc quyền Kiểu dáng
Công nghiệp số 4306 của Honda”(2).
Có thể dự báo trong thời gian tới, số các vụ xâm phạm quyền đối với sáng chế,
kiểu dáng công nghiệp, hành vi đánh cắp bí mật kinh doanh, đánh cắp giống cây
trồng... có thể gia tăng, kể cả các hành vi ở quy mô thương mại và gây hậu quả
đặc biệt nghiêm trọng. Các quốc gia sản xuất hàng hóa xâm phạm các quyền này
có thể sẽ xuất khẩu vào Việt Nam nhiều hơn bởi cho dù có gây hậu quả lớn đến
đâu cũng không bị truy cứu trách nhiệm hình sự, hoặc chỉ bị xử lý hành chính,
mà trong đa số trường hợp, số tiền bị xử phạt hành chính chỉ chiếm một lượng
nhỏ so với số tiền hưởng lợi bất chính từ hành vi xâm phạm.
3. Thiệt hại xuất phát từ việc đối tác thương mại đã tận dụng các kẽ hở
trong quy định của WTO về SHTT