SỞ GD&ĐT PHÚ THỌ
TRƯỜNG THPT CẨM KHÊ
CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
Cẩm Khê, ngày tháng năm 2025
BÁO CÁO
BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG CÔNG TÁC GIẢNG DẠY
MÔN NGỮ VĂN
- Tên biện pháp: “Vận dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đề để nâng cao hiệu
quả kĩ năng Nói – Nghe trong chương trình Ngữ văn 11”
- Họ và tên tác giả: Phan Thị Yên
- Chức vụ, tổ chuyên môn: Giáo viên, Tổ Văn - Sử.
1. Lí do chọn biện pháp “Vận dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đề để
nâng cao hiệu quả kĩ năng Nói - Nghe trong chương trình Ngữ văn 11”
Trong Chương trình Giáo dục Phổ thông 2018, môn Ngữ văn được định hướng
tiếp cận phát triển năng lực, trong đó bốn kĩ năng Đọc - Viết - Nói - Nghe là nền tảng
quan trọng để hình thành năng lực ngôn ngữ và năng lực giao tiếp cho học sinh. Ở cấp
THPT, đặc biệt là chương trình Ngữ văn 11, hoạt động Nói - Nghe giữ vai trò thiết yếu,
giúp học sinh biết trình bày quan điểm, rèn tư duy phản biện, biết lắng nghe phản hồi
phù hợp và ứng xử văn minh trong các tình huống giao tiếp học đường cũng như đời
sống.
Tuy nhiên, qua thực tiễn giảng dạy, tôi nhận thấy học sinh còn gặp nhiều khó
khăn trong quá trình tham gia hoạt động Nói - Nghe. Nhiều em còn rụt rè, thiếu tự tin
khi nói trước tập thể, khả năng trình bày còn dàn trải, thiếu logic, chưa biết triển khai
luận điểm rõ ràng, kĩ năng nghe chủ động, nghe để phản hồi hoặc đặt câu hỏi còn yếu,
một số em vẫn thụ động, chỉ nghe chép mà chưa tương tác, chưa thể hiện ý kiến cá
nhân.
Trong khi đó, cách tổ chức hoạt động Nói - Nghe ở một số tiết học vẫn theo lối
truyền thống: giáo viên giao nhiệm vụ, học sinh trình bày, giáo viên nhận xét. Quy
trình này thiếu tình huống có vấn đề, ít sự va chạm ý kiến và chưa kích thích tư duy
độc lập của học sinh. Điều này khiến giờ học Nói - Nghe trở nên đơn điệu, chưa tạo
động lực để học sinh chủ động tham gia.
Từ yêu cầu thực tiễn đó, việc vận dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đề
(GQVĐ) trở thành một hướng tiếp cận hiệu quả. Đây là phương pháp hiện đại, lấy
người học làm trung tâm, tạo ra các “tình huống có vấn đề” buộc học sinh phải suy
1
nghĩ, trao đổi, phản biện, trình bày và lắng nghe để giải quyết nhiệm vụ giao tiếp. Khi
áp dụng phương pháp GQVĐ vào dạy học Nói - Nghe, giáo viên có thể: Tạo ra môi
trường giao tiếp đa chiều, gia tăng tương tác giữa học sinh với học sinh, học sinh với
giáo viên kích thích nhu cầu bày tỏ quan điểm, từ đó phát huy tự chủ và tư duy phản
biện. Điều đó giúp học sinh rèn luyện đồng thời nhiều năng lực: ngôn ngữ, giải quyết
vấn đề, hợp tác, thuyết trình, phản hồi, tăng tính thực tiễn của giờ học thông qua các
tình huống gần gũi, hấp dẫn, có ý nghĩa xã hội.
Từ kinh nghiệm giảng dạy thực tế tại lớp 10 và kế thừa những hiệu quả đạt được
trong quá trình triển khai biện pháp ở cấp học trước, tôi nhận thấy phương pháp
GQVĐ có ưu thế rõ rệt trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động Nói - Nghe với mục
tiêu nâng cao chất lượng giờ học, tạo môi trường giao tiếp tích cực, khuyến khích học
sinh chủ động bày tỏ và lĩnh hội thông tin một cách hiệu quả. Vì vậy, trong phạm vi
báo cáo này tôi xin được chia sẻ biện pháp “Vận dụng phương pháp dạy học giải quyết
vấn đề trong hoạt động hình thành kiến thức mới phần Nói - Nghe chương trình Ngữ
văn 11” nhằm nâng cao chất lượng dạy học, tạo môi trường giao tiếp tích cực và hiệu
quả cho học sinh.
2. Nội dung và cách thức thực hiện biện pháp “Vận dụng phương pháp dạy học
giải quyết vấn đề để nâng cao hiệu quả kĩ năng Nói - Nghe trong chương trình
Ngữ văn 11”
2.1. Nội dung phương pháp dạy học giải quyết vấn đề
Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề là phương pháp đặt học sinh vào những
tình huống có vấn đề, tức là những tình huống có yếu tố mâu thuẫn, kích thích sự tò
mò và đòi hỏi học sinh phải suy nghĩ để tìm lời giải đáp. Nội dung cốt lõi của phương
pháp này bao gồm việc tạo ra mâu thuẫn nhận thức, khuyến khích học sinh phân tích
vấn đề, đề xuất hướng giải quyết, trình bày quan điểm, phản biện, đánh giá và khái
quát kết luận. Trong môn Ngữ văn 11, các vấn đề thường được khai thác từ chính văn
bản văn học, từ đời sống, hoặc từ các chủ đề nghị luận xã hội. Như vậy, học sinh
không chỉ nói - nghe theo khuôn mẫu mà phải vận dụng tư duy lí luận và năng lực
ngôn ngữ để lí giải, lập luận và bảo vệ ý kiến của mình.
Thông qua phương pháp này, hoạt động học tập của học sinh trở nên tích cực và
sáng tạo hơn. Các em được phát biểu nhiều hơn, được tranh luận nhiều hơn, từ đó tăng
khả năng sử dụng tiếng Việt, nâng cao khả năng thuyết phục khi trình bày. Điều quan
trọng là học sinh hiểu rằng Nói - Nghe không phải là hoạt động phụ mà là công cụ để
các em tiếp cận tri thức và phát triển năng lực tư duy.
2
Để vận dụng tốt phương pháp này, đòi hỏi giáo viên phải lựa chọn nội dung bài
học nhằm tạo ra các tình huống tốt, phải phân loại học sinh nhằm tạo ra tình huống
phù hợp, tránh hiện tượng chỉ tập trung vào một số học sinh có tư duy nhanh mà bỏ rơi
nhiều học sinh khác.
2.2. Cách thức thực hiện biện pháp “Vận dụng phương pháp dạy học giải quyết
vấn đề để nâng cao hiệu quả kĩ năng Nói - Nghe trong chương trình Ngữ văn 11”
2.2.1. Quy trình tổ chức
* Bước 1: Chuẩn bị.
- Vai trò: Chuẩn bị là khâu quan trọng trong quá trình tổ chức và thực hiện các hoạt
động học. Vì vậy, đây là nhiệm vụ của cả giáo viên và học sinh, thường được tiến hành
ở nhà, trước khi diễn ra bài học.
- Yêu cầu:
+ Giáo viên cần chuẩn bị sẵn các câu hỏi, tình huống “có vấn đề”, các phương tiện bổ
trợ; giả định trước khả năng thực hiện và kết quả đạt được của học sinh; từ đó, có
phương án hỗ trợ kịp thời nếu học sinh gặp khó khăn.
+ Học sinh cần thực hiện tốt các nhiệm vụ học tập ở nhà theo định hướng của bài học
trong sách giáo khoa (dựa vào các hộp chỉ dẫn) và định hướng của giáo viên (dựa vào
các nội dung bài học được giáo viên giao), thực chất đây là thao tác soạn bài của học
sinh.
- Kết quả đạt được:
+ Học sinh sẽ tích cực, chuẩn bị được dàn ý bài nói theo hộp chỉ dẫn, giờ học sẽ sôi
nổi, người nói và người nghe sẽ có điều kiện.
+ Học sinh nắm được kiến thức trọng tâm của bài Nói – Nghe, năng lực giao tiếp, phản
biện, xử lý tình huống được cải thiện rõ rệt.
+ Giáo viên tổ chức giờ học thuận lợi hơn.
Có thể minh họa bằng Bảng biểu thị kết quả đạt được của học sinh khi chuẩn bị ở nhà
bài “Trình bày ý kiến đánh giá, bình luận một vấn đề xã hội” - Chủ đề minh họa: Tinh
thần sẻ chia trong xã hội hiện đại
Nội dung chuẩn bị Kết quả đạt được của học sinh
Hộp chỉ
dẫn
Xác định vấn đề Xác định vấn đề: sự cần thiết của tinh
thần sẻ chia
Tìm dẫn chứng Nêu được các hoạt động thiện nguyện,
hiện tượng vô cảm
Nêu quan điểm: đúng/sai.
Tác dụng? Khẳng định sẻ chia là cần thiết và có lợi
Ý nghĩa theo 3 mức: cá nhân – HS trình bày ngắn gọn 3 ý nghĩa chính
3
cộng đồng – xã hội
Phản bác sai lệch HS nêu các hiện tượng lợi dụng từ thiện,
chia sẻ hình thức
Đề xuất giải pháp HS đưa ra các hành vi thiết thực để lan
tỏa yêu thương
Định
hướng của
giáo viên
Chuẩn bị trình bày miệng:
lời nói mạch lạc, không đọc
chép
HS chuẩn bị được dàn ý ngắn và phần
trình bày rõ ràng
* Bước 2: Tổ chức thực hiện
- Vai trò: Khâu tổ chức thực hiện được tiến hành trực tiếp trong giờ học, thông qua sự
tương tác giữa giáo viên và học sinh, cũng như giữa các học sinh với nhau. Dựa trên
khâu chuẩn bị ở nhà (bao gồm việc tìm hiểu vấn đề, lập dàn ý, chuẩn bị dẫn chứng),
giáo viên sẽ đặt ra các tình huống thảo luận, tranh luận hoặc phản biện liên quan đến
nội dung bài học hoặc các vấn đề xã hội, đời sống gắn liền với văn bản. Học sinh tiếp
nhận tình huống, chủ động trao đổi, tranh luận và tìm cách giải quyết vấn đề. Quá trình
này vừa giúp các em tiếp thu kiến thức, vừa rèn luyện kĩ năng Nói - Nghe, khả năng
lập luận và phản biện, đồng thời phát triển các phẩm chất cá nhân theo mục tiêu bài
học.
- Yêu cầu thực hiện:
+ Đối với giáo viên: Trong quá trình đặt tình huống, giáo viên cần phân hóa học sinh
theo năng lực và mức độ nhận thức, có thể giao các tình huống khác nhau cho từng
nhóm hoặc cá nhân. Giáo viên cần theo dõi sát sao quá trình hoạt động của học sinh,
sẵn sàng hỗ trợ, gợi ý, định hướng khi học sinh gặp khó khăn. Với mỗi tình huống,
giáo viên dự kiến trước thời gian thực hiện hợp lý, giúp học sinh chủ động làm việc
tích cực và hoàn thành nhiệm vụ trong thời gian quy định. Đồng thời, giáo viên cần
nhận xét, đánh giá kịp thời quá trình và kết quả thực hiện của học sinh, có thể kết hợp
đánh giá bằng nhận xét miệng, phiếu đánh giá hoặc điểm số.
+ Đối với học sinh: Các em cần chủ động tiếp nhận nhiệm vụ, tích cực tham gia thảo
luận, trình bày ý kiến, phản biện và lắng nghe bạn. Học sinh có thể làm việc cá nhân
hoặc nhóm theo chỉ dẫn của giáo viên, đảm bảo trao đổi, tương tác tích cực để giải
quyết vấn đề một cách hiệu quả.
- Kết quả đạt được
+ Học sinh nắm vững nội dung bài học, hiểu rõ ý nghĩa và giá trị của văn bản, đồng
thời phát triển kĩ năng Nói - Nghe trong các hoạt động thảo luận, trình bày quan điểm
và phản hồi.
+ Học sinh biết vận dụng năng lực lập luận, phân tích và phản biện để trình bày ý kiến
4
cá nhân mạch lạc, logic.
+ Qua quá trình thảo luận, các em được rèn luyện khả năng lắng nghe tích cực, đặt câu
hỏi, phản hồi bạn một cách có văn hóa và xây dựng.
+ Đồng thời, học sinh hình thành thái độ học tập chủ động, tích cực, biết hợp tác trong
nhóm và biết tự kiểm soát thời gian, tiến độ công việc.
Như vậy, bước chuẩn bị ở nhà và bước tổ chức thực hiện trong lớp có mối quan hệ mật
thiết, hỗ trợ lẫn nhau, tạo tiền đề để phương pháp dạy học giải quyết vấn đề phát huy
tối đa hiệu quả trong rèn luyện kĩ năng Nói - Nghe cho học sinh lớp 11.
2.2.2. Các biện pháp
a. Biện pháp 1: Tạo môi trường học tập tích cực và tâm lí an toàn trong hoạt
động Nói - Nghe
- Mục tiêu của giải pháp này nhằm xây dựng cho học sinh một không gian học tập thân
thiện, cởi mở và bình đẳng, nơi mỗi em đều có cơ hội bày tỏ ý kiến, không lo sợ bị
đánh giá hay phán xét. Khi học sinh cảm thấy được tôn trọng, khuyến khích và bảo vệ,
các em sẽ mạnh dạn trình bày quan điểm, chủ động tham gia tranh luận và biết lắng
nghe tích cực. Điều này phù hợp với tinh thần của phương pháp dạy học giải quyết vấn
đề, bởi chỉ khi học sinh tự tin thì các em mới dám đưa ra giả thuyết, phản hồi, bảo vệ ý
kiến và tham gia vào quá trình giải quyết nhiệm vụ học tập.
- Cách thức thực hiện được triển khai theo hướng vừa sư phạm, vừa tự nhiên. Trước
hết, giáo viên thống nhất “quy tắc giao tiếp tích cực” trong lớp: không chê bai lỗi diễn
đạt, tôn trọng mọi ý kiến, khuyến khích nêu quan điểm cá nhân, phản hồi dựa trên lí lẽ,
không nhằm phê phán cá nhân. Giáo viên luôn giữ thái độ hỗ trợ, kịp thời động viên
học sinh, đặc biệt là những em còn rụt rè, đồng thời đa dạng hóa hình thức nói nghe
như trò chuyện cặp đôi, nhóm nhỏ, trình bày trong vòng tròn, phản biện hai chiều… để
học sinh được lựa chọn cách tham gia phù hợp với tâm lí. Bên cạnh đó, giáo viên tổ
chức lớp học theo hướng mở: sắp xếp bàn ghế linh hoạt, chia nhóm hợp lí theo mức độ
tự tin tạo cơ hội nói trước cho các em nhút nhát bằng các nhiệm vụ nhỏ, dễ thực hiện,
sử dụng khen thưởng tinh thần (phiếu sao, lời khen, ghi nhận sự tiến bộ).
Khi môi trường học tập an toàn được hình thành, học sinh sẽ chủ động hơn trong phát
biểu, diễn đạt tự nhiên, mạnh dạn đưa ra các cách giải quyết vấn đề. Mỗi cuộc trao đổi
trở thành một hoạt động học tích cực, góp phần nâng cao hiệu quả kĩ năng Nói - Nghe
trong chương trình Ngữ văn 11 và tạo nền tảng vững chắc cho năng lực giao tiếp của
học sinh trong đời sống.
- Ví dụ minh họa: Trong bài Nói - Nghe Ngữ văn 11 “Trình bày ý kiến về một hiện
tượng đời sống”, giáo viên yêu cầu học sinh thảo luận về hiện tượng “sử dụng mạng xã
hội thiếu kiểm soát ở giới trẻ”. Để giảm áp lực, giáo viên cho học sinh làm việc theo
5
