i
ii
LỜI NÓI ĐẦU
Sáng kiến Chế độ ăn lành mạnh bền vững thông qua chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm (SHiFT) do CGIAR tài
trợ. Sáng kiến có mục tiêu thúc đẩy nhu cầu về chế độ ăn uống lành mạnh, bền vững, đảm bảo cung cấp thực phẩm bổ dưỡng,
an toàn, giá cả hợp lý và được sản xuất bền vững.
Tài liệu này là Phiên bản Tiếng Việt của bộ tài liệu Tiếng Anh đã được sử dụng trong khuôn khổ chương trình tập huấn dành
cho tập huấn viên (ToT) thuộc Sáng kiến nghiên cứu SHiFT tại Việt Nam giai đoạn 2023-2024. Phiên bản Tiếng Việt được
dùng làm tài liệu tham khảo cho các tập huấn viên nguồn đã tham gia khóa tập huấn của SHiFT vào tháng 11 năm 2023.
Các tập huấn viên tham gia tập huấn khóa đầu tiên có thể sử dụng tài liệu này để xây dựng chương trình tập huấn cho
các tập huấn viên, người tham gia các khóa kế tiếp.
Chương trình tập huấn cho tập huấn viên nguồn (ToT) về Hệ thống lương thực thực phẩm (LTTP) được tiến hành qua
3 giai đoạn:
Giai đoạn 1
Khóa tập huấn trực tuyến về Quản trị Hệ thống LTTP được tổ chức tháng 9 và 10/2023 và cấp giấy chứng nhận cho 28
học viên. Học viên nắm được lý thuyết nền tảng về chế độ ăn lành mạnh bền vững (SHD) thông qua chuyển đổi hệ thống
LTTP (FST) và vai trò hợp tác đa bên (MSP).
Giai đoạn 2
Khóa tập huấn trực tuyến tổ chức song song với giai đoạn 1 trong tháng 9 và 10/2023. Học viên hiểu rõ về hệ thống
LTTP ở Việt Nam, kiến thức về chế độ ăn lành mạnh bền vững (SHD) thông qua chuyển đổi hệ thống LTTP (FST) và vai
trò của hợp tác đa bên (MSP) và thực hành với các công cụ liên quan. Học viên cũng được tăng cường kỹ năng điều
phối quá trình học tập và thay đổi.
Giai đoạn 3
Khóa tập huấn trực tiếp 3 ngày “Tập huấn cho tập huấn viên về Hệ thống LTTP tại Việt Nam” cho 21 tập huấn viên khóa
đầu tiên (những thành viên này đã được cấp giấy chứng nhận tập huấn trực tuyến), được tổ chức vào tháng 11/2023.
Các thành viên tham gia đa dạng từ các ngành nông nghiệp, y tế, công thương, các trường đại học và viện nghiên cứu. Khóa
tập huấn được thực hiện bởi Trung tâm Đổi mới Phát triển (WCDI) thuộc Đại học Nghiên cứu Wageningen và Trung tâm Nông
nghiệp Nhiệt đới Quốc tế (CIAT, thành viên Liên minh Bioversity và CIAT) hợp tác với các cơ quan đối tác chiến lược của
sáng kiến SHiFT tại Việt Nam bao gồm Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường (ISPAE) (trước đây là
Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển Nông nghiệp Nông thôn - IPSARD), Viện Dinh dưỡng Quốc gia (NIN), Viện
Khoa học Nông nghiệp Việt Nam (VAAS).
Chương trình tập huấn cho tập huấn viên quốc gia do các giảng viên Trung tâm Đổi mới Phát triển thuộc Đại học Nghiên
cứu Wageningen (Wageningen Center for Development Innovation, Wageningen University & Research - WCDI, WUR)
và Trung tâm Nông nghiệp Nhiệt đới Quốc tế - thành viên Liên minh Bioversity và CIAT (CIAT) hợp tác thực hiện.
Tài liệu phiên bản Tiếng Việt này đã được tham vấn và hiệu chỉnh với sự góp ý của các chuyên gia từ nhiều lĩnh
vực khác nhau. Tuy nhiên, các khái niệm liên quan đến hệ thống LTTP còn mới trong bối cảnh Việt Nam nên
không tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót nhất định trong lần chia sẻ này. Ngoài ra, do số lượng tài liệu tham
khảo về hệ thống LTTP rất lớn nên chúng tôi chỉ lựa chọn một số tài liệu tham khảo và nội dung chính so với tài
liệu phiên bản Tiếng Anh trong khóa Tập huấn năm 2023. Chúng tôi sẽ tiếp tục tiếp thu ý kiến phản hồi và hiệu
chỉnh trong các lần cập nhật tới, hi vọng có thể phục vụ tốt hơn cho các tập huấn viên đã tham gia tập huấn của
chúng tôi để đồng hành cùng nhau trong nỗ lực đóng góp vào quá trình nâng cao kiến thức về hệ thống LTTP
tại Việt Nam. Mọi đóng góp tích cực nhằm cải thiện chất lượng phiên bản Tiếng Việt này xin vui lòng gởi về
Huỳnh Thị Thanh Tuyền, t.huynh@cgiar.org.
iii
LỜI CẢM ƠN
Chúng tôi chân thành cảm ơn các cơ quan đơn vị và các cá nhân góp phần vào quá trình xây dựng, biên tập tài liệu và tổ chức
tập huấn trong thời gian vừa qua.
Nhóm tác giả tài liệu Tiếng Anh
• Trung tâm Đổi mới Phát triển Wageningen, Đại học Nghiên cứu Wageningen (Wageningen Center for Development
Innovation, Wageningen University & Research - WCDI, WUR).
o Just Dengerink
o Krista Kruft
o Marion Herens
o Bram de Groote
Nhóm tham gia dịch thuật và hiệu chỉnh tài liệu phiên bản Tiếng Việt
• Trung tâm Nông nghiệp Nhiệt đới Quốc tế - thành viên Liên minh Bioversity và CIAT (CIAT)
o Phạm Thị Mai Hương
o Huỳnh Thị Thanh Tuyền
o Nguyễn Minh Quốc
o Dương Thị Thanh
o Lê Thị Nga (Chuyên gia Y tế công cộng/Dinh dưỡng cộng đồng, tư vấn)
Nhóm chuyên gia góp ý kiến
• TS. Nguyễn Đỗ Anh Tuấn và Bà Bùi Mỹ Bình - Vụ Hợp tác Quốc tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường (Bộ Nông nghiệp và
Môi trường, trước đây là Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn)
• PGS. TS. Đào Thế Anh, TS. Trần Văn Thể, TS. Trịnh Văn Tuấn và Phạm Thị Hạnh Thơ – VAAS, Bộ Nông nghiệp và
Môi trường
• PGS. TS. Trương Tuyết Mai và TS. Huỳnh Nam Phương - Viện Dinh dưỡng Quốc gia (NIN), Bộ Y tế
• TS. Trần Công Thắng, TS. Trương Thị Thu Trang, TS. Trần Đại Nghĩa, Phạm Thị Ngọc Linh & Lê Trọng Hải - Viện
Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường (ISPAE) (trước đây là Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển
nông nghiệp nông thôn - IPSARD), Bộ Nông nghiệp và Môi trường
• TS. Nguyễn Thị Minh Tú - Trường Hóa và Khoa học sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội
• TS. Lê Trung Thiên - Đại học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh
• TS. Nguyễn Tấn Đạt - Trường Đại học Y Dược Cần Thơ.
Các cá nhân đóng góp vào giai đoạn thử nghiệm bộ tài liệu Tiếng Việt trong bối cảnh Việt Nam
• TS. Hồ Hồng Liên - Trường Đại học Cần Thơ
• TS. Nguyễn Tấn Đạt - Trường Đại học Y Dược Cần Thơ
• TS. Mai Thị Mỹ Thiện - Trường Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh
• TS. Trịnh Văn Tuấn, Phạm Thị Hạnh Thơ, Nguyễn Thị Phương, Nguyễn Thu Hương, Nguyễn Việt Hoàng - Trung tâm
Nghiên cứu và Phát triển Hệ thống Nông nghiệp (CASRAD)
• Ths. Lê Thị Thu Hà - Trường Đại học Y tế Công cộng
• TS. Nông Thị Phương Nhung - Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Nguyễn Khánh Linh và Nguyễn Thùy Linh - Trung tâm Nông nghiệp Nhiệt đới Quốc tế (CIAT).
Chúng tôi chân thành cảm ơn sự hướng dẫn tận tình và tạo điều kiện từ Ban quản lý sáng kiến SHiFT toàn cầu: Giáo sư
Tiến sĩ Inge Brouwer, Viện Nghiên cứu Chính sách Thực phẩm Quốc tế (IFPRI) và Đại học Nghiên cứu Wageningen cùng
ông Mark Lundy, CIAT.
0
MỤC LỤC
LỜI NÓI ĐẦU......................................................................................................................................................................................................................................... ii
LỜI CẢM ƠN ......................................................................................................................................................................................................................................... iii
MỤC LỤC .............................................................................................................................................................................................................................................. 0
GIỚI THIỆU VỀ CHUYỂN ĐỔI HỆ THỐNG LƯƠNG THỰC THỰC PHẨM ..................................................................................................................................... 1
Giới thiệu về chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm ....................................................................................... 1
1. Tại sao chúng ta cần thảo luận về chuyển đổi hệ thống LTTP? ................................................................ 1
2. Ví dụ về chuyển đổi hệ thống LTTP ........................................................................................................... 2
3. Những quan điểm khác nhau về chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm .......................................... 2
4. Làm thế nào để thực hiện chuyển đổi hệ thống LTTP? ............................................................................. 3
5. Kết luận ...................................................................................................................................................... 5
6. Tài liệu tham khảo ...................................................................................................................................... 6
Bảng chú giải hệ thống lương thực thực phẩm ........................................................................................................ 7
CHƯƠNG TRÌNH TẬP HUẤN CHO TẬP HUẤN VIÊN CẤP QUỐC GIA (ToT) .............................................................................................................................. 11
Ba giai đoạn của chương trình ToT ........................................................................................................................ 11
Lịch tập huấn trực tiếp ............................................................................................................................................ 12
Bài thuyết trình ngày 1 ............................................................................................................................................ 13
Lập sơ đồ hệ thống LTTP theo thách thức của nhóm ........................................................................................ 38
Sự đánh đổi và hiệp lực giữa các kết quả đầu ra của hệ thống LTTP ............................................................... 39
Vai tr của Hợp tác đa bên trong chuyển đổi hệ thống LTTP ............................................................................ 45
Hợp tác đa bên (MSP) – 7 nguyên tắc ................................................................................................................... 54
Bài thuyết trình ngày 2 ............................................................................................................................................ 56
Hợp tác đa bên trong thực tế: phân tích các bên liên quan và kế hoạch tham gia ............................................... 56
Xác định các điểm đn bẩy để chuyển đổi hệ thống LTTP ................................................................................. 69
Thu hút các bên liên quan thông qua các giai đoạn khác nhau của quy trình .................................................... 76
Thực hành các công cụ khác nhau để thu hút sự tham gia của các bên liên quan ............................................. 78
Hợp tác đa bên (MSP) – 6 năng lực cá nhân ......................................................................................................... 79
Bài thuyết trình ngày 3 ............................................................................................................................................ 83
Lý thuyết đằng sau việc tập huấn cho tập huấn viên ........................................................................................... 84
Cách điều phối: kỹ năng điều phối, sở thích học tập, phong cách giao tiếp và động lực nhóm............................ 87
Hướng dẫn cấu trúc và xây dựng chương trình đào tạo tập huấn viên ............................................................... 98
ToT trong thực tế: Thiết kế khóa tập huấn 3 ngày ........................................................................................... 106
Chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm: Thông điệp chính .......................................................................... 108
Hướng dẫn hợp tác đa bên MSP ......................................................................................................................... 111
1
GIỚI THIỆU VỀ CHUYỂN ĐỔI HỆ THỐNG LƯƠNG THỰC THỰC PHẨM
Gii thiệu v chuyn đi hệ thống lương thc thc phm
Dịch từ tài liệu Just Dengerink, Bart de Steenhuijsen Piters, Herman Brouwer, Joost Guijt, 2022. Food Systems Transformation: an introduction. Wageningen, Wageningen
University & Research.
* Cụm từ Hệ thống LTTP sử dụng như đề cập trong Quyết định 300/QĐ-TTg năm 2023 ngày 28/3/2023 phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia chuyển đổi hệ thống lương thực
thực phẩm minh bạch, trách nhiệm và bền vững ở Việt Nam đến năm 2030
1. Tại sao chúng ta cần thảo luận v chuyn đi hệ thống LTTP?
Các tác động tiêu cực của hệ thống LTTP đối với biến đổi khí hậu, đa dạng sinh học, chế độ ăn lành mạnh bền vững, và
sinh kế của các nông hộ quy mô nhỏ cũng như các hộ nghèo khu vực thành thị đã được công nhận rộng rãi trong giới
khoa học (EAT Lancet 2019; CFS-HLPE 2020; GLOPAN 2020). Các nhà hoạch định chính sách nhận ra điều này và
cho rằng các chính sách LTTP trong thế kỷ 20 không còn phù hợp nữa (lập luận này được phản ánh trong các tuyên
bố và cam kết tại Hội nghị thượng đỉnh Hệ thống LTTP Liên Hợp Quốc (UNFSS),
1
Dinh dưỡng cho Tăng trưởng
(N4G),
2
và Hội nghị các Bên tham gia Công ước Khung của Liên Hợp Quốc về Biến đổi Khí hậu vào năm 2021
(COP26).
3
Nói cách khác, lời kêu gọi chuyển đổi hệ thống LTTP chưa bao giờ mạnh mẽ hơn thế.
Thuật ngữ 'chuyển đổi hệ thống LTTP' đề cập đến cách thức thay đổi hệ thống LTTP. Điều quan trọng cần lưu ý đó là
chuyển đổi là ý tưởng mang tính cấp tiến. Chuyển đổi không phải là điều chỉnh, mà là quá trình xem xét, đánh giá lại một
cách toàn diện về các thuộc tính của hệ thống LTTP và có những điều chỉnh cho phù hợp mục đích, quy tắc và cơ cấu
quyền lực của hệ thống. Chuyển đổi là định hình lại cái gọi là 'bình thường'. Cho dù được định hướng có chủ ý hay xảy ra
một cách tự động, sẽ có người được lợi và người chịu thiệt trong quá trình chuyển đổi.
Chuyển đổi hệ thống LTTP bao gồm việc cân nhắc kết quả chính của hệ thống LTTP. Khoảng 20 năm trước, các hệ thống
LTTP được kỳ vọng là sản xuất đủ thực phẩm để nuôi sống thế giới. Khi việc tăng sản lượng không giải quyết được các vấn
đề về sức khỏe và nạn đói toàn cầu, các hệ thống LTTP được kỳ vọng sẽ đảm bảo an ninh LTTP và dinh dưỡng. Ngày nay,
khi thế giới ngày càng nhận thức rõ hơn về chi phí môi trường và chi phí xã hội nếu chỉ dựa vào an ninh LTTP, nhiều
kế hoạch cần được hoạch định hơn. Chuyển đổi hệ thống LTTP là nâng cao tiêu chuẩn và dự đoán hệ thống LTTP,
theo một cách nào đó, phải tạo ra chế độ ăn lành mạnh bền vững, đảm bảo thu nhập cho tác nhân tham gia chuỗi giá
trị
thực phẩm, đồng thời mang lại lợi ích cho môi trường.
Có nhiều tranh luận về định hướng tốt nhất để chuyển đổi hệ thống LTTP
: chế độ ăn lành mạnh bền vững có nên
được ưu tiên hơn sinh kế hay mục tiêu môi trường không? Và sự đổi mới cần thiết sẽ bắt nguồn từ đâu? Liệu nó có
bắt nguồn từ đổi mới công nghệ, khía cạnh đi hỏi nguồn đầu tư, cơ chế
nhất định, và tạo điều kiện cho các bên
tham gia vào hệ thống LTTP, chẳng hạn như các trung tâm chuyển giao kiến thức và các doanh nghiệp lớn hoạt
động trong lĩnh vực nông nghiệp hay không? Hoặc, liệu rằng chuyển đổi
sẽ đến từ cải cách xã hội, trong đó nhấn
mạnh đến việc xây dựng lòng tin giữa
các bên tham gia, thay đổi tư duy và củng cố các cơ chế quản trị?
1
https://foodsystems.community/food-systems-summit-compendium/
2
https://nutritionforgrowth.org/tokyo-n4g-summit-2021-press-release/
3
https://unfccc.int/process-and-meetings/conferences/glasgow-climate-change-conference-october-november-
2021/outcomes-of-the-glasgow-climate-change-conference