Đường đi của kịch bản /Ngôn
ngữ điện ảnh (1)
1.Đường đi của kịch bản
Cuốn phim đầu tiên do người Mỹ thực hiện và trình chiếu trước công chúng
Mỹ vào năm 1893. Những phim được chiếu ở Mỹ vào thời kỳ nầy đều là phim
câm- tất nhiên- và đó chỉ là những đoạn phim có độ dài khoảng 50 giây, mà người
ta nối những đoạn phim ngắn, rời rạc này lại với nhau để làm thành những cuốn
phim dài khoảng 10 phút và đem chiếu. Những cuốn phim 10 phút thời sơ khai
này vẫn chưa phải phim điện ảnh như quan niệm của chúng ta có hiện nay. Đó chỉ
là” cảnh chụp đoàn tàu chạy, bầy bò rừng trên đồng cỏ, cảnh người đi lại tấp nập
trên đường phố, binh sĩ diễn hành, thác nước đổ trắng xóa trên gềnh đá, tàu thủy
chạy trên sông v.v…”.
Theo Georges Sadoul thì ở Mỹ, những buổi chiếu đầu tiên của máy
Cinematograph được tổ chức sau những buổi chiếu của máy Vitascope (do nhà
phát minh Thomas Edison đỡ đầu) đã được hoan nghênh hơn rất nhiều. Nhưng
không bao lâu máy chiếu Cinematograph cũng đã nhanh chóng bị máy chiếu
Biograph do Lauste và Dickson sáng chế và phát hành với sự đỡ đầu khai thác của
một công ty tài chánh.
Để có được niềm vinh dự đó, Auguste và Louis Lumière, con trai của Antoine
Lumière, một nhà công nghiệp hóa chất vùng Lyon đã trải qua một cuộc hành
trình thử nghiệm không kém phần khắc nghiệt. Thay vì cạnh tranh trong lãnh vực
sản xuất loại celluloid thay thế cho các mãng thủy tinh, Antoine buộc hai con trai
nghiên cứu về việc cho ra đời loại ảnh màu. Nhưng đã không thành công trong
chuyện này, anh em Lumières bắt tay nghiên cứu những chiếc máy Kinetoscope
của nhà vật lý Mỹ Thomas Edison đầu tiên đến Pháp năm 1894. Họ đã cùng
người thợ máy Jules Carpentier làm một chiếc Excentrique của Hornblower và
những thước phim nhựa theo kích thước của Edison. Thế là dẫn đến cái ngày
22.3.1895 đó, lúc anh em Lumière mất đi sự tinh nhạy đầu tiên trong đời ông: ảnh
màu không còn lôi cuốn được quần chúng, họ chán ngán vì bị tràn ngập bởi những
thành quả nhiếp ảnh khác đã có từ nửa thế kỷ trước. Và trong sự vội vàng được
gặp lại các người bạn họa sĩ của Paris, hai nhà công nghiệp hóa chất này đã cho
dựng màn ảnh để chiếu các hình ảnh cử động mà ông đã quay mấy ngày trước
đó:” Buổi tan tầm của các công nhân nhà máy của ông ở Lyon”.
Sự thay đổi bất ngờ này là lúc điện ảnh ra đời; Các vị khách mời chán chường
tưởng sắp bước ra phòng treo áo, đã đột ngột ngồi nán lại: Trong bóng tối, từng
động tác của những con người đang nhảy múa trên chiếc màn căng đó đã mang
một quyền lực ảo giác mà anh em Lumières cho đến lúc đó, có thể cũng chưa ý
thức được. Chính là đời sống diễn ra trên tấm vãi, và chưa ai thấy được cái gì đó
đặc biệt hơn sự kiện này.
Sau nhiều lần chiếu trước công chúng, bắt đầu từ tháng ba, 1895, Lumières cùng
với Carpentier chế tạo máy Cinematographe để thể hiện giấc mơ hằng đeo đuổi.
Thực ra, vào thời điểm này, đã có rất nhiều cuộc chiếu phim rộng rãi. Nói rõ
hơn,tất cả những người này đều đã làm những hình ảnh cử động trong một buổi
chiếu công cọng có thu tiền vé, mà những người này không hề biết đến nhau. Điều
đó sau này đã gây ra không biết bao nhiêu cuộc tranh luận về việc ai là người phát
minh ra điện ảnh.
Cuối cùng, tất cả những người hoạt động điện ảnh khắp nơi trên thế giới đã nhất
trí coi ngày 28.12.1895 mà anh em Auguste và Louis Lumière chiếu phim
trong nhà hầm của Quán cà -phê số 14 đại lộ Capucines, Paris là ngày khai
sinh của điện ảnh. Sở dĩ anh em nhà Lumiers được công nhận như cha đẻ của điện
ảnh vì họ không chỉ chế tạo máy ghi hình ảnh chuyển động lên mặt phẳng mà
còn là máy quay, máy chiếu và máy in được hình ảnh chuyển động đó lên phim,
nhân thành nhiều bản, phóng to để chiếu lên màn ảnh cho nhiều người cùng xem,
vượt hẳn các loại máy đang cạnh tranh trên thị trường không chỉ về mặt kỹ thuật,
mà còn tạo được cảm xúc nơi người xem khiến nó được hoan nghênh và phổ biến
khắp nơi trên thế giới.
Đến năm 1897, dân chúng Pháp, Châu Âu và Mỹ đã không còn muốn xem
“ những bức ảnh động” đó nữa, như Georges Sadoul đã ghi nhận : “(…)Những
bức ảnh động là một chứng minh khoa học. Sự chứng minh ấy đối với người Pháp
và châu Âu, luôn cả Mỹ hình như đã hoàn tất.”(George Sadoul,L’ Histoire du
Cinéma Mondial, Paris, l985,tr.43)
Không phải vì thảm họa của Chợ Từ Thiện làm gần hai trăm người bị chết thiêu
do sự cố từ cái đèn Éthe của một máy chiếu đã làm cháy một đống củi và bốc lửa;
mà vì đám đông quần chúng ấy, thoạt đầu, “những hình ảnh động” là những gì
mới lạ đối với họ và được họ ưa thích, nhưng chỉ vài năm, phim ảnh vẫn quanh
đi, quẩn lại với những cảnh đó nên sớm trở thành trò giải trí nhạt nhẽo, và nó đã
không thể hấp dẫn nỗi lớp trí thức, hoặc những người thích suy tư.
Sự thật là như vậy, ở châu Âu và Mỹ, các phòng chiếu lần lượt hết khách, điện ảnh
bị xua đuổi ra khỏi những thành phố lớn, biến họ thành những người làm trò ở các
phiên chợ, đi trình bày một kỳ quan khoa học cho những đám cư dân lạc hậu ở
nông thôn, hoặc ở những thuộc địa xa xôi. Trong cuộc tiến công của đoàn quân
chiếu dạo đó, điện ảnh đã chính thức du nhập vào Việt Nam tháng 10 năm
1898 ( Sâm Thương, Điện Ảnh du nhập vào Việt Nam từ bao giờ? Điện Ảnh
Tp.HCM, số 63, ngày 20.9.1989.)
Ngoài những thước phim mang đến những nơi xa xôi chiếu dạo, phần lớn bị dẹp
vào kho. Chính lúc đó, Melies xuất hiện cứu nguy cho điện ảnh. Với kinh nghiệm
của một nhà hoạt động sân khấu kết hợp với kỹ thuật điện ảnh mới và trí tưởng
tượng sáng tạo phong phú, Melies đã tạo ra những sản phẩm điện ảnh thực sự, mà
sự mới mẻ chính là cái cách ông kể chuyện bằng hình ảnh. Đã xuất hiện ở đây
những mầm mống đầu tiên của ngôn ngữ điện ảnh. Những bộ phim nổi tiếng của
Melies đã kéo khán giả nô nức quay trở lại với rạp chiếu bóng.
Cũng từ đấy, bên cạnh sự mới lạ của hình ảnh động, những yếu tố khác nhằm tạo
ra sự hấp dẫn cho điện ảnh được chấp nhận nhiều hơn, có ý thức hơn. Đó chính là
cơ sở quan trọng cho sự hình thành hệ thống ngôn ngữ điện ảnh, trong đó ngôn
ngữ tạo hình giữ vị trí rất quan trọng.
Điện ảnh ra đời trên cơ sở kỹ thuật. Nghệ thuật tạo hình điện ảnh hình thành từ sự
kế thừa những yếu tố tạo hình căn bản của hội họa và nhiếp ảnh kết hợp với một
kỹ thuật đặc thù – kỹ thuật tạo ra ảo giác về chuyển động từ những hình ảnh tĩnh.
Như vậy cái động chính là cốt lõi của hình ảnh điện ảnh, một trong những yếu tố
quan trọng nhất của ngôn ngữ tạo hình điện ảnh, là mục tiêu mà hình ảnh điện ảnh