LỜI GIỚI THIỆU
Bố cục tranh theo đề tài nhằm phân tích rộng hơn về nghệ thuật thị giác thông qua từng
nội dung bài tập thực hành, phân tích những bí quyết của sáng tạo nghệ thuật bố cục,
những qui tắc sắp xếp, sự truyền thông thị giác cho các bố cục để đạt được sư thăng hoa
trong tranh.
Bố cục trong hội họa là yếu tố quan trọng nhất, nó mang hình thức trực quan của bức
tranh. Đó là sự tổ hợp lại các yếu tố hình thức trực quan theo quan hệ nhất định. Nó là cốt
lõi của hình thức trình bày và cũng là kết cấu của bức tranh. Những ý định và tính thẩm
mỹ của tác giả được biểu đạt một cách hoàn mỹ thông qua bố cụcBố cục có tính quyết
định cho sự hiển thị ý tưởng tác phẩm. Những cách sắp đặt khác nhau sẽ mang những ý
tưởng và hình thức thẩm mỹ khác nhau.
Giáo trình được biên soạn trên cơ sở chương trình khung Trung cấp nghề Hội họa
của TrưJng.
Giáo trình gồm 3 bài, cung cấp những kiến thức cơ bản về các loại hình thức bố
cục nhằm giúp ngưJi học xây dựng được những tác phẩm nghệ thuật có bố cục hài hòa
chuyển tải được nội dung tác phẩm đến ngưJi xem.
Giáo trình là cơ sở cho các giáo viên soạn bài giảng để giảng dạy, là tài liệu
nghiên cứu và học tập của học viên học nghề Trung cấp hội họa. Các thông tin trong giáo
trình có giá trị hướng dẫn giáo viên thiết kế và tổ chức giảng dạy môn học một cách hợp
lý. Giáo viên có thể vận dụng cho phù hợp với điều kiện và bối cảnh thực tế trong quá
trình dạy học.
Trong quá trình biên soạn không tránh khỏi những thiếu sót. Để chương trình được
hoàn thiện hơn rất mong nhận được những đóng góp của các đồng nghiệp và ngưJi học
…............, ngày…..........tháng…........... năm 2023
Biên soạn
Tác giả: Phan Văn Tiến
1
MỤC LỤC
LỜI GIỚI THIỆU------------------------------------------------------------------------------------------1
Bài 1: Lý thuyết cơ bản về bố cục tranh-----------------------------------------------------4
1. Những yêu cầu cơ bản trong bố cục tranh--------------------------------------------------5
2. Ý nghĩa một số dạng bố cục tranh.-----------------------------------------------------------5
3. Một số yêu cầu trong bố cục tranh-----------------------------------------------------------6
4. Đôi điều cấm kỵ trong bố cục-----------------------------------------------------------------9
5. Phương pháp tiến hành một bài vẽ bố cục tranh------------------------------------------12
6. Bài thực hành: Bố cục tranh theo đề tài đã đi thực tập----------------------------------12
Bài 2: Những yếu tố cần lưu ý để tạo sự biến hóa, sinh động trong tác phẩm-----12
1. Sự tổ chức, cấu tạo về hình thể và không gian--------------------------------------------13
2. Áp dụng quy luật về cân bằng do tác động của sự giao hoán---------------------------13
3.Sáng tạo nên những hình thái tương phản trong tác phẩm-------------------------------14
4.Những điều nên tránh trong bố cục---------------------------------------------------------14
5.Những hướng cần điều tiết nhằm hoàn thiện bố cục--------------------------------------14
6. Bài thực hành: Bố cục tranh theo đề tài đã đi thực tập----------------------------------15
Bài 3: Bố cục theo cách xây dựng hệ thống điển hình----------------------------------15
1. Công việc điển hình---------------------------------------------------------------------------15
2. Bối cảnh điển hình----------------------------------------------------------------------------15
3. Nhân vật điển hình----------------------------------------------------------------------------15
4. Khoảnh khắc điển hình-----------------------------------------------------------------------15
5. Động tác điển hình----------------------------------------------------------------------------16
6. Những điều lưu ý cần tránh trong bố cục thị giác----------------------------------------16
7. Bài thực hành: Bố cục tranh theo đề tài đã đi thực tập----------------------------------16
2
GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN
Tên mô đun: Bố cục tranh theo đề tài
Mã mô đun: MĐ 20
Thời gian thực hiện mô đun : 120 giJ, (Lý thuyết: 24 giJ; Thực hành, thảo luận: 88 giJ;
Kiểm tra: 8 giJ)
I. Vị trí, tính chất của mô đun:
- Vị trí: Là mô đun được bố trí cuối khóa học nhằm giúp học sinh hoàn thiện hơn
trong việc xây dựng hình tượng và phương pháp xử lý màu sắc.
- Tính chất: Trên cơ sở chủ đề cụ thể, học sinh chủ động thông thể hiện bài vẽ và
tìm được lối riêng trong tạo hình, trong thể hiện bút pháp.
II. Mục tiêu mô đun:
- Kiến thức: Học sinh biết phương pháp bố cục, phương pháp xử lý màu sắc, đưJng
nét phù hợp với chủ đề. Phương pháp bố cục kết hợp với phong cảnh, qua bài thực hành
học sinh có thể nhận biết về tương quan của màu sắc với không gian xung quanh.
- Kỹ năng:
+ Học sinh có kỹ năng trong việc xây dựng hình tượng, sắp xếp các hình tượng
ngưJi quan hệ với các hình tượng phụ trợ một cách hợp lý có tính thẩm mỹ cao.
+ Xử lý thuần thục và tuân thủ kỹ thuật, qui trình vẽ chất liệu bột màu.
- Năng lực tự chủ và trách nhiệm:
+ Học sinh bộc lộ cá tính thông qua chọn nội dung cũng như hình thức thể hiện,
nhất là cách sắp xếp bố cục.
+ Yêu nghề, luôn có ý thức sáng tạo và đi tìm cái mới trong học tập.
III. Nội dung mô đun:
1. Nội dung tổng quát và phân phối thời gian:
Số
TT Tên bài, mục
Thời gian
Tổng
số
Lý
thuyết
Thực
hành,TN,
TL, Bài
tập
Kiểm tra
1
Bài 1: Lý thuyết cơ bản về bố cục
tranh.
1. Những yêu cầu cơ bản trong bố
cục tranh
2.Ý nghĩa một số dạng bố cục tranh.
3. Một số yêu cầu trong bố cục
tranh
4. Đôi điều cấm kỵ trong bố cục
5. Phương pháp tiến hành một bài
vẽ bố cục tranh
6. Bài thực hành: Bố cục tranh theo
đề tài đã đi thực tập
40 8 32 0
2Bài 2: Những yếu tố cần lưu ý để 40 8 28 4
3
Số
TT Tên bài, mục
Thời gian
Tổng
số
Lý
thuyết
Thực
hành,TN,
TL, Bài
tập
Kiểm tra
tạo sự biến hóa, sinh động trong
tác phẩm.
1. Sự tổ chức, cấu tạo về hình thể
và không gian
2. Áp dụng quy luật về cân bằng do
tác động của sự giao hoán
3.Sáng tạo nên những hình thái
tương phản trong tác phẩm
4.Những điều nên tránh trong bố
cục
5.Những hướng cần điều tiết nhằm
hoàn thiện bố cục
6. Bài thực hành: Bố cục tranh theo
đề tài đã đi thực tập
3
Bài 3: Bố cục theo cách xây dựng
hệ thống điển hình
1. Công việc điển hình
2. Bối cảnh điển hình
3. Nhân vật điển hình
4. Khoảnh khắc điển hình
5. Động tác điển hình
6. Những điều lưu ý cần tránh trong
bố cục thị giác
7. Bài thực hành: Bố cục tranh theo
đề tài đã đi thực tập
40 8 28 4
Cộng 120 24 88 8
Bài 1: Lý thuyết cơ bản về bố cục tranh Thời gian: 40 giờ
Giới thiệu: Những điều cơ bản và ý những ý nghĩa của một số dang bố cục tranh từ đó
giúp ngưJi học biết tìm ra những dạng bố cục nào phù hợp với với nội dung chủ đề mình
định vẽ.
1. Mục tiêu:
- Kiến thức: Học sinh biết yêu cầu trong một bố cục và một số dạng bố cục tranh.
- Kỹ năng:
+ Học sinh biết các bước xây dựng bố cục, cách sử lý đưJng nét, mảng khối và màu
sắc.
+ Xây dựng được một tranh theo chủ đề.
4
- Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Yêu nghề, luôn có ý thức sáng tạo và đi tìm cái
mới trong học tập.
2. Nội dung bài:
2.1. Những yêu cầu cơ bản trong bố cục tranh:
Trong hội hoạ, mỗi ngưJi có cách nhìn, cách đánh giá và nhận định riêng, nó được
bộc lộ trong cách vẽ, cách biểu hiện trên tác phẩm của mình .Ở đây phong cách riêng
được đề cao, bởi vì làm nghệ thuật mà giống nhau thì không có tính sáng tạo ( nghệ thuật
là phong cách sáng tạo). Nghệ thuật không ngừng phát triển, do vậy bố cục tranh luôn
luôn được khai thác, biến đổi ở nhiều phong cách đa dạng bằng nhiều cảm xúc khác
nhau.Vì vậy trong bố cục không có sự áp đặt những khuôn phép có sẵn mà phải tự tìm tòi
với nhiều ý tưởng , hình thức và nội dung khác nhau thông qua cảm xúc trước cái đẹp của
cuộc sống .
Bố cục phải luôn luôn xuất phát từ ý đồ tư tưởng cơ bản. từ bản chất, nội dung của
cái được mô tả, chứ không phải từ cái tương tự nào đó sẳn có trong nghệ thuật.
Tuy vậy để đạt được sự hợp lý, thuận mắt và đạt hiệu quả cao trong bố cục ngưJi
học cần hiểu và nắm vững một cách chắc chắn các bước cơ bản về bố cục ( một số
nguyên tắc bố cục) để tránh được những điều không nên có, những điều cấm kỵ không
cần thiết khi thực hiện một tranh bố cục. Do vậy khi xây dựng bố cục ngưJi vẽ cần phải
biết một số vấn đề sau:
- Sáng tác phải dựa trên cái thực, ngưJi vẽ phải có vốn sống , có sự hiểu biết và có
tài liệu ghi chép (ký hoạ) từ cuộc sống .
- Nắm phương pháp xây dựng bố cục :
- Cần phân biệt sự tái tạo hình thể của tranh khác với máy ảnh .
- Bố cục phải đảm bảo sự hài hoà về tỷ lệ với khuôn khổ tranh (tính toán các
khoảng đặc, khoảng trống, mảng chính, mảng phụ, tạo sự cân xứng cho bức tranh)
- Mảng chính là mảng hình thể chủ đạo, là trọng tâm của bức tranh (nó có thể nằm
ở vị trí khac nhau trong tranh, không nhất thiết nằm ở giữa tranh ), nó được diễn tả rõ nét,
sâu sắc, là điểm nhấn của toàn bộ bức tranh.
- Mảng phụ mang tính chất hỗ trợ làm cân bằng cho mảng chính.
- Tỷ lệ mảng chính phụ phải được sắp xếp hài hoà tạo nên một bố cục cân đối.
2.2. Ý nghĩa một số dạng bố cục tranh:
Một bố cục có vẻ lộn xộn (do chủ đề bắt buộc) có thể làm cân đối lại nếu có thêm
các hình, hình học. Tuy nhiên những kết hợp chồng chéo hay đối lập của các hình hình
học (hoặc có xu hướng hình học) được dùng thưJng xuyên để diễn đạt ý tưởng của hoạ sĩ
sẽ có nhiều sức mạnh hơn nếu ta tính được đến cả giá trị tâm lý của hình .
- Bố cục hình tháp ( hay hình tam giác ) nếu đặt bằng đáy của nó sẽ tạo ra sự trang
nghiêm, sự nâng lên về tinh thần, sự cao sang vững chãi, thăng thiên, sự tán dương, đôi
khi hơi lạnh lẽo ( nếu là tam giác đều )
- Hình tam giác ngược, đầu nhọn xuống dưới hay hình thoi, trái lại làm nảy sinh
cảm giác không chắc chắn, mong manh .
- Bố cục hình vuông: thưJng được nhận thức là rắn, chắc chắn, tuy vậy nó hơi có
vẻ lạnh lùng.
- Hình chữ nhật ngang: chắc chắn , tạo cảm giác thanh bình, nghỉ ngơi, nếu không
muốn nói là quên lãng. Vì quá bị kéo dãn nó lại tạo cảm giác về sự bị đè bẹp, đổ vỡ và
không chắc chắn.
5