UỶ BAN NHÂN DÂN TỈNH QUẢNG BÌNH
TRƯỜNG CAO ĐẲNG KỸ THUẬT CÔNG NÔNG NGHIỆP QUẢNG TRỊ
GIÁO TRÌNH
MÔN HỌC: DUNG SAI LẮP GHÉP VÀ ĐO LƯỜNG KỸ THUẬT
NGHỀ: CÔNG NGHỆ Ô TÔ
TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG
(Ban hành kèm theo Quyết định số 232/QĐ –CĐCNN ngày 30 tháng 9 năm 2025
của Hiệu trưởng trường Cao đẳng kỹ thuật Công -Nông nghiệp Quảng Trị)
Quảng Bình, năm 2025
1
TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN
Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được
phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham
khảo.
Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh
doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm.
2
LỜI GIỚI THIỆU
Nội dung của giáo trình Dung sai, lắp ghép và đo lường kỹ thuật đã được
xây dựng trên cơ sở kế thừa những nội dung được giảng dạy ở các trường dạy
nghề, kết hợp với những nội dung mới nhằm đáp ứng yêu cầu nâng cao chất
lượng đào tạo phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Giáo trình được biên soạn ngắn gọn, dễ hiểu, bổ sung nhiều kiến thức mới,
đề cập những nội dung cơ bản, cốt yếu để tùy theo tính chất của các ngành nghề
đào tạo mà nhà trường tự điều chỉnh cho thích hợp và không trái với quy định
của chương trình khung đào tạo nghề.
Với mong muốn đó giáo trình được biên soạn, nội dung giáo trình bao gồm:
Chương 1: Các khái niệm về hệ thống dung sai lắp ghép
Chương 2: Hệ thống dung sai lắp ghép
Chương 3: Dụng cụ đo thông dụng trong cơ khí
Xin trân trọng cảm ơn Khoa Cơ khí và Xây dựng công trình, Trường Cao đẳng
Kỹ thuật Công nông nghiệp Quảng Bình cũng như sự giúp đỡ quý báu của đồng
nghiệp đã giúp tác giả hoàn thành giáo trình này.
Mặc dù đã rất cố gắng nhưng chắc chắn không tránh khỏi sai sót, tác giả rất
mong nhận được ý kiến đóng góp của người đọc để lần xuất bản sau giáo trình
được hoàn thiện hơn.
…………….., ngày ….. tháng ….. năm .……
Tham gia biên soạn
Chủ biên: Trần Hoàng Anh
3
MỤC LỤC
TRANG
TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN .................................................................................. 1
LỜI GIỚI THIỆU .................................................................................................. 2
MỤC LỤC ............................................................................................................. 3
CHƯƠNG 1: CÁC KHÁI NIỆM VỀ HỆ THỐNG DUNG SAI LẮP GHÉP ...... 8
1. CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ DUNG SAI LẮP GHÉP ............................................. 8
1.1. Tính đổi lẫn chức năng trong ngành cơ khí chế tạo .............................. 8
1.1.1. Bản chất của tính đổi lẫn chức năng ............................................... 8
1.1.2. Vai trò của tính đổi lẫn đối với sản xuất và sử dụng ...................... 9
1.2. Kích thước, sai lệch giới hạn, dung sai .................................................. 9
1.2.1. Kích thước ....................................................................................... 9
1.2.2. Sai lệch giới hạn (SLGH): ............................................................. 11
1.2.3. Dung sai......................................................................................... 11
1.3. Lắp ghép và các loại lắp ghép ............................................................. 13
1.3.1. Khái niệm về lắp ghép : ................................................................ 13
1.3.2. Các loại lắp ghép ........................................................................... 14
1.4. Hệ thống lắp ghép ................................................................................ 18
1.4.1. Hệ thống lỗ cơ bản ........................................................................ 18
1.4.2. Hệ thống trục cơ bản ..................................................................... 19
2. HỆ THỐNG DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRƠN ............................................... 20
2.1. Hệ thống dung sai ................................................................................ 20
2.1.1. Công thức tính trị số dung sai ....................................................... 20
2.1.2. Cấp dung sai tiêu chuẩn (cấp chính xác) ...................................... 20
2.1.3. Khoảng kích thước danh nghĩa ..................................................... 20
2.2. Hệ thống lắp ghép ................................................................................ 21
2.3. Các lắp ghép tiêu chuẩn ....................................................................... 23
3. DUNG SAI HÌNH DẠNG, VỊ TRÍ VÀ ĐỘ NHÁM BỀ MẶT .................... 26
3.1. Dung sai hình dạng và vị trí bề mặt .................................................... 26
3.1.1. Sai lệch hình dạng bề mặt trụ ........................................................ 26
3.1.2. Sai lệch hình dạng phẳng .............................................................. 29
3.1.3. Sai lệch vị trí bề mặt...................................................................... 30
3.2. NHÁM BỀ MẶT .................................................................................... 34
3.2.1. Bản chất của nhám bề mặt ............................................................ 34
3.2.2. Các chỉ tiêu đánh giá nhám bề mặt ............................................... 35
3.2.3. Ghi kích thước cho bản vẽ chi tiết ................................................ 37
Chương 2: HỆ THỐNG DUNG SAI LẮP GHÉP .............................................. 41
4
1. DUNG SAI KÍCH THƯỚC VÀ LẮP GHÉP CÁC MỐI GHÉP THÔNG DỤNG ............... 41
1.1. Dung sai lắp ghép ổ lăn ....................................................................... 41
1.1.1. Khái niệm ...................................................................................... 41
1.1.2. Dung sai lắp ghép ổ lăn : ............................................................... 42
1.1.3. Ký hiệu ổ lăn trên bản vẽ .............................................................. 44
1.2. Dung sai lắp ghép then- then hoa ........................................................ 45
1.2.1. Dung sai mối ghép then ................................................................ 45
1.2.2. Dung sai lắp ghép then hoa ........................................................... 46
1.3. Dung sai lắp ghép côn .......................................................................... 50
1.3.1. Góc côn và độ côn : ....................................................................... 50
1.3.2. Cấp chính xác ................................................................................ 50
2. CHUỖI KÍCH THƯỚC ...................................................................................... 51
2.1. Chuỗi kích thước .................................................................................. 51
2.1.1. định nghĩa ...................................................................................... 51
2.1.2. Phân loại ........................................................................................ 51
2.2. Khâu (kích thước của chuỗi) ................................................................ 51
2.3. Giải chuỗi kích thước ........................................................................... 52
Chương 3 DỤNG CỤ ĐO THÔNG DỤNG TRONG CƠ KHÍ .......................... 57
1. CƠ SỞ ĐO LƯỜNG KỸ THUẬT ......................................................................... 57
1.1. Khái niệm về đo lường kỹ thuật ........................................................... 57
1.1.1. Vị trí của công tác đo lường .......................................................... 57
1.1.2. Đơn vị đo. ...................................................................................... 58
1.2. Dụng cụ đo và phương pháp đo ........................................................... 58
1.2.1. Dụng cụ đo .................................................................................... 58
1.2.2. Phương pháp đo. ........................................................................... 59
2. CĂN MẪU ...................................................................................................... 60
2.1. Cấu tạo, công dụng và các bộ căn mẫu ............................................... 60
2.1.1. Công dụng ..................................................................................... 60
2.1.2. Cấu tạo ........................................................................................... 60
3. THƯỚC CẶP ................................................................................................... 62
3.1. Thước cặp ............................................................................................. 62
3.1.1. Công dụng ..................................................................................... 62
3.1.2. Cấu tạo : ........................................................................................ 63
3.2. Thước đo sâu đo cao : .......................................................................... 67
3.3. Cách bảo quản ..................................................................................... 68
4. PANME .......................................................................................................... 68
4.1. Nguyên lý làm việc của panme ............................................................. 68
4.2. Cách sử dụng (cách đọc trị số) ............................................................ 69