Hành trình từ “chuyên chính vô sản” đến “làm chủ tập
thể” và “Nhà nước pháp quyền Việt Nam” - 1
Trên đất nước ta, đó là một hành trình gian truân với cái giá phải trá khá đắt.
Nhưng là những bước thuận theo quy luật vận động của cuộc sống, và là sự trở lại
với tư tưởng Hồ Chí Minh. Đó cũng là hành trình của nhận thức nhằm chứng minh
thực tiễn là tiêu chuẩn của chân lý, quy luật của cuộc sống mạnh hơn những giáo
điều xơ cứng, tuy có sức trì kéo, kìm hãm nặng nề sự phát triển, nhưng không thể
ngăn chặn được sự phát triển đó. Và rồi, cái gì cần đến, cũng đã đến.
Trên đất nước ta, đó là một hành trình gian truân với cái giá phải trả khá đắt.
Nhưng là những bước thuận theo quy luật vận động của cuộc sống, và là sự trở lại
với tư tưởng Hồ Chí Minh. Đó cũng là hành trình của nhận thức nhằm chứng minh
thực tiễn là tiêu chuẩn của chân lý, quy luật của cuộc sống mạnh hơn những giáo
điều xơ cứng, tuy có sức trì kéo, kìm hãm nặng nề sự phát triển, nhưng không thể
ngăn chặn được sự phát triển đó. Và rồi, cái gì cẩn đến, cũng đã đến.
I. Về chuyên chính vô sản
Quả thật chuyên chính vô sản là khái niệm đã chi phối hoạt động của các Đảng
Cộng sản trong một thời gian rất dài nhất là khi Đảng đã nắm chính quyền. Một
khái niệm có ảnh hưởng tác động đến sinh mệnh của triệu triệu con người. Khái
niệm ấy gắn liền với giai cấp và đấu tranh giải cấp, được xem là động lực của phát
triển. Người ta từng cho rằng đây là một khái niệm then chốt trong tư duy lý luận
của học thuyết C.Mác. Tuy vậy, đã đến lúc phạt thật sự tường minh trong cách
nhận định và phân tích về khái niệm quan trọng vốn có một diễn biền khá phức
tạp. Làm sáng tỏ điều này là một nhu cẩu trực tiếp của việc đẩy tới sự nghiệp đổi
mới một cách toàn diện và triệt để.
Vì đổi mới là nhằm vứt bỏ những công thức, những giáo điều của một thời cứ ngỡ
như là "thiên kinh địa nghĩa" song đã bị cuộc sống bác bỏ hoặc vượt qua, những gì
mà qua khảo nghiệm khách quan và nghiêm khắc của thực tiễn, lý luận ấy đã tỏ rõ
sự bất cập, sai lầm hoặc thiếu hoàn chỉnh. Do vậy phái bổ sung sức sống mới,
nhằm hình thành những luận điểm mới, phạm trù mới giúp hoàn chinh một lý luận
phản ánh được thực tiễn đang vận động. Nhờ đó, làm cho lý luận gần kết được với
thực tiễn, gắn với chân lý hơn, có tác động thúc đẩy sự phát triển. Quả thật là,"vấn
đề tìm hiểu xem tư duy của con người có thé đạt tới chân lý khách quan không,
hoàn toàn không phải là một vấn đề lý luận mà một vấn đề thực tiễn. Chính trong
thực tiễn mà con người phái chứng minh chân lý, nghĩa là chứng minh tính hiện
thực và sức mạnh, tính trần tục của tư duy của mình", điều mà C.Mác đã căn dặn.
Hãy vận dụng quan điểm ấy vào việc xem xét luận điểm về "chuyên chính vô sản"
của chính ông.
1. Lần đầu tiên C.Mác dùng từ "chuyên chính vô sản" là năm 1848. Thật ra thì
"chuyên chính vô sản” xuất hiện vào quãng 1837, là cụm từ của Ba Blanqui, một
nhà cách mạng nổi tiếng của Pháp. Chuyên chính vô sản với C.Mác là một chiến
lược cách mạng. cụm từ này được nhắc lại nhiều lần hơn cả trong "Đấu tranh giai
cấp ớ Pháp", xuất bán năm l950. Bối cảnh ra đời của khái niệm này là giữa cuộc
cách mạng Tháng 2/1848 đến tháng 6/1848 thì bị phản cách mạng bóp chết. Hoạt
động cách mạng ở vào tình thế ẩn náu đợi chờ cao trào, mãi cho đến bốn năm sau
mới kết luận được rằng tình thề cách mạng đã hết, chế độ tư bản đã bước qua giai
đoạn khủng hoảng chu kỳ và lại bắt đầu giai đoạn phồn thịnh của nó. Từ đó,
C.Mác và Ph.Ăngghen suốt 20 năm tiếp theo không dùng thuật ngữ chuyên chính
vô sản nữa. Nếu xem xét thật kỹ thì, dưới ngòi bút của C.Mác kể cả trong bản
nháp, bản thảo viết tay và trong các tài liệu nội bộ không nhằm công bố ra, trong
các bức thư viết cho anh em, bè bạn hoặc thư góp ý cho đồng chí của mình hiện
còn lưu giữ được, thi tần số xuất hiện của thuật ngữ "chuyên chính vô sản” không
đến 10 lần.
Theo C.Mác, đấu tranh giai cấp tất yếu dẫn đến chuyên chính vô sản và nền
chuyên chính đó chỉ là sự quá độ tiến đến một xã hội không giai cấp. Chuyên
chính vô sản là một chiến lược gồm hai bước. Bước một là chuyển từ chuyên
chính của kẻ thù sang chuyên chính của đồng minh bao gồm giai cấp nông dân và
giai cấp trung đẳng, thuật ngữ của C.Mác trong "Nội chiến ở Pháp", làm thành
chuyên chính của đồng minh chiến lược. Khi đã làm được cuộc chuyển đổi liên
minh ấy trở thành đa số rồi, thì bước thứ hai là dùng con đường dân chủ, tự do đầu
phiếu, lập ra Chính phủ cách mạng và chế độ cách mạng. Quan điểm trên chịu ảnh
hướng khá rõ của phái tả trong cách mạng tư sản Pháp 1789. Và chiến lược đó đã
không thực hìện đuợc!
2. Lần thứ hai thuật ngữ chuyên chính vô sản được dùng là sau thất bại của Công
xã Paris. Từ tổng kết sự thất bại đó, C.Mác nêu lên nhưng bài học về vẫn để hình
thành Nhà nước kiểu mới của giai cấp vô sản, không giống với bất kỳ một hình
thức Nhà nước nào đã có trước đó, một hình thái Nhà nước báo hiệu sự tiêu vong
của Nhà nước. Nếu xem xét thật kỹ thì trong những nội dung này có mang màu
sắc ảo tưởng, vì kinh nghiệm của Công xã Paris còn quá nghèo nàn. Cần nhớ rằng,
Công xã paris chỉ tồn tại có 72 ngày (từ 18/3/1871 đến 28/5/1871). Tuy nhiên, nếu
đọc kỹ "Nội chiến ở Pháp" thì sẽ hiểu rõ chuyên chính vô sản theo quan niệm của
C.Mác, là một hình thức Nhà nước cách mạng đã không còn thuần túy là Nhà
nước nữa, mà đã nằm trong cái logic của Nhà nước dần dần tự tiêu vong.
Thật ra, đây chỉ là một tiên đoán. Mà là một tiên đoán chưa có bao nhiêu căn cứ lý
luận cũng như thực tiễn. Trong thực tiễn, thời C.Mác và Ph.Ăngghen chỉ có duy
nhất 53 ngày công xã trong một thành phố là Paris, ngoài ra không có thực tiễn
nào khác về cách mạng vô sản thắng lợi và thiết lập chuyên chính vô sản cả. Nói
nôm na thì "chưa có bột để gột nên hồ", hoặc là quá ít bột, chưa thể đủ "gột" nên
bất cứ thứ "hồ" gì! Thực tế lịch sử đã chứng minh sự phân tích của C.Mác về tình
thế khủng hoảng và cách mạng vào giữa thế kỷ XIX là không đúng. Và C.Mác đã
sớm nhận ra điều đó.
3. Khái niệm "chuyên chính vô sản" trong phong trào cộng sản và công nhân quốc
tế đã chuyển đổi và mở rộng nội dung của nó ra. Cùng với thời gian và diễn biến
rất phức tạp, việc nhận cho ra đâu là tư tưởng lý luận của chính C.Mác là điều hết
sức cần thiết vì nó tránh được những ngộ nhận sai lầm.
Với Lênin, ông từng xác định: "Lịch sử thế giới nhất định sẽ đi tới chuyên chính
vô sán, nhưng tuyệt nhiên sẽ không phải đi theo những con đường bằng phẳng,
giản đơn, thắng tắp”. Cho nên, với ông, chuyên chính vô sản là nội dung chính trị,
kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục, nâng cao dân trí, dân quyền, dân sinh, dân
chủ...cửa cả thời đại quá độ, mở rộng ra trên căn bản tư tưởng C.Mác, là đấu tranh
vừa bạo lực vừa hòa bình, vừa hành chính, vừa giáo dục, tuyên truyền...
Có nghĩa là, với V.I Lênin, nội dung của chuyên chính vô sản bao quát toàn bộ các
vấn đề của thời đại chứ không phái chỉ có đóng khung trong vấn đề Nhà nước. V.I
Lênin cho rằng Nhà nước Chuyên chính vô sản ngay từ khi mới thành lập đã là
vừa là Nhà nước, vừa không còn là Nhà nước nguyên nghĩa, đã bước ngay vào quá
trình tự tiêu vong của Nhà nước. Điều này không diễn ra trong thực tế.
Vào cuối đời, những năm 1923 và 1924, V.I Lênin nhiều lần vạch rõ những lệch
lạc, suy thoái của chính quyền Xô Viết, nhất là tệ quan liêu và tham nhũng. V.I
