OÂtoâ hieän nay ñöôïc trang bò nhieàu chuûng loaïi thieát bò ñieän vaø ñieän töû khaùc nhau. Töøng
nhoùm caùc thieát bò ñieän coù caáu taïo vaø tính naêng rieâng, phuïc vuï moät soá muïc ñích nhaát
ñònh, taïo thaønh nhöõng heä thoáng ñieän rieâng bieät trong maïch ñieän cuûa oâtoâ.
1.1 Toång quaùt veà maïng ñieän vaø caùc heä thoáng ñieän treân oâtoâ
1. Heä thoáng khôûi ñoäng (starting system): Bao goàm accu, maùy khôûi ñoäng ñieän
(starting motor), caùc relay ñieàu khieån vaø relay baûo veä khôûi ñoäng. Ñoái vôùi ñoäng cô
diesel coù trang bò theâm heä thoáng xoâng maùy (glow system).
2. Heä thoáng cung caáp ñieän (charging system): goàm accu, maùy phaùt ñieän
(alternators), boä tieát cheá ñieän (voltage regulator), caùc relay vaø ñeøn baùo naïp.
3. Heä thoáng ñaùnh löûa (Ignition system): Bao goàm caùc boä phaän chính: accu, khoùa
ñieän (ignition switch), boä chia ñieän (distributor), bieán aùp ñaùnh löûa hay bobine
(ignition coils), hoäp ñieàu khieån ñaùnh löûa (igniter), bougie (spark plugs).
4. Heä thoáng chieáu aùnh saùng vaø tín hieäu (lighting and signal system): goàm caùc ñeøn
chieáu saùng, caùc ñeøn tín hieäu, coøi, caùc coâng taéc vaø caùc relay.
5. Heä thoáng ño ñaïc vaø kieåm tra (gauging system): chuû yeáu laø caùc ñoàng hoà baùo treân
tableau vaø caùc ñeøn baùo goàm coù: ñoàng hoà toác ñoä ñoäng cô (tachometer), ñoàng hoà
ño toác ñoä xe (speedometer), ñoàng hoà ño nhieân lieäu vaø nhieät ñoä nöôùc.
6. Heä thoáng ñieàu khieån ñoäng cô (engine control system): goàm heä thoáng ñieàu khieån
xaêng, löûa, goùc phoái cam, ga töï ñoäng (cruise control). Ngoaøi ra, treân caùc ñoäng cô
diesel ngaøy nay thöôøng söû duïng heä thoáng ñieàu khieån nhieân lieäu baèng ñieän töû
(EDC – electronic diesel control hoaëc common rail injection)
7. Heä thoáng ñieàu khieån oâtoâ: bao goàm heä thoáng ñieàu khieån phanh choáng haõm ABS
(antilock brake system), hoäp soá töï ñoäng, tay laùi, goái hôi (SRS), löïc keùo (traction
control).
8. Heä thoáng ñieàu hoøa nhieät ñoä (air conditioning system): bao goàm maùy neùn
(compressor), giaøn noùng (condenser), loïc ga (dryer), van tieát löu (expansion
valve), giaøn laïnh (evaporator) vaø caùc chi tieát ñieàu khieån nhö relay, thermostat,
hoäp ñieàu khieån, coâng taéc A/C…
Chöông 1: Khaùi quaùt veà heä thoáng ñieän vaø ñieän töû oâtoâ
6
1. Ñeøn pha; 2. Relay coøi; 3. Maùy phaùt ñieän; 4. Boä ñieàu chænh ñieän; 5. Motor lau cöûa kính; 6. Bieán aùp ñaùnh löûa;
7. Boä chia ñieän; 8. Motor quaït; 9. Ñoàng hoà; 10 vaø 15. Coâng taéc ñeøn traàn töï ñoäng; 11. Coâng taéc ñeøn traàn;
12. Ñeøn traàn; 13 vaø 16. Boù daây chính; 14. Ñeøn haäu; 17. Maùy khôûi ñoäng ñieän; 18. Aéc quy; 19. Ñeøn ñôø mi; 20. Coøi.
Hình 1.1: Sô ñoà boá trí caùc thieát bò ñieän treân oâtoâ (M21 – Vonga)
Heä thoáng ñieän vaø ñieän töû treân oâtoâ hieän ñaïi - Heä thoáng ñieän ñoäng cô
7
Neáu heä thoáng naøy ñöôïc ñieàu khieån baèng maùy tính seõ coù teân goïi laø heä thoáng töï
ñoäng ñieàu hoøa khí haäu (automatic climate control).
9. Caùc heä thoáng phuï:
Heä thoáng gaït nöôùc, xòt nöôùc (wiper and washer system).
Heä thoáng ñieàu khieån cöûa (door lock control system).
Heä thoáng ñieàu khieån kính (power window system).
Heä thoáng ñieàu khieån kính chieáu haäu (mirror control).
Heä thoáng ñònh vò (navigation system)
1.2 Caùc yeâu caàu kyõ thuaät ñoái vôùi heä thoáng ñieän
1. Nhieät ñoä laøm vieäc
Tuøy theo vuøng khí haäu, thieát bò ñieän treân oâtoâ ñöôïc chia ra laøm nhieàu loaïi:
•
ÔÛ vuøng laïnh vaø cöïc laïnh (-40
o
C) nhö ôû Nga, Canada.
•
ÔÛ vuøng oân ñôùi (20
o
C) nhö ôû Nhaät Baûn, Myõ, chaâu AÂu …
•
Nhieät ñôùi (Vieät Nam, caùc nöôùc Ñoâng Nam AÙ , chaâu Phi…).
•
Loaïi ñaëc bieät thöôøng duøng cho caùc xe quaân söï (söû duïng cho taát caû moïi vuøng
khí haäu).
2. Söï rung xoùc
Caùc boä phaän ñieän treân oâtoâ phaûi chòu söï rung xoùc vôùi taàn soá töø 50 ñeán 250 Hz, chòu
ñöôïc löïc vôùi gia toác 150m/s
2
.
3. Ñieän aùp
Caùc thieát bò ñieän oâtoâ phaûi chòu ñöôïc xung ñieän aùp cao vôùi bieân ñoä leân ñeán vaøi
traêm volt.
4. Ñoä aåm
Caùc thieát bò ñieän phaûi chòu ñöôïc ñoä aåm cao thöôøng coù ôû caùc nöôùc nhieät ñôùi.
5. Ñoä beàn
Taát caû caùc heä thoáng ñieän treân oâtoâ phaûi ñöôïc hoaït ñoäng toát trong khoaûng 0,9
÷
1,25
U
ñònh möùc
(U
ñm
= 14 V hoaëc 28 V) ít nhaát trong thôøi gian baûo haønh cuûa xe.
6. Nhieãu ñieän töø
Caùc thieát bò ñieän vaø ñieän töû phaûi chòu ñöôïc nhieãu ñieän töø xuaát phaùt töø heä thoáng
ñaùnh löûa hoaëc caùc nguoàn khaùc.
1.3 Nguoàn ñieän treân oâtoâ
Nguoàn ñieän treân oâ toâ laø nguoàn ñieän moät chieàu ñöôïc cung caáp bôûi accu, neáu ñoäng cô
chöa laøm vieäc, hoaëc bôûi maùy phaùt ñieän neáu ñoäng cô ñaõ laøm vieäc. Ñeå tieát kieäm daây daãn,
thuaän tieän khi laép ñaët söûa chöõa…, treân ña soá caùc xe, ngöôøi ta söû duïng thaân söôøn xe (car
Chöông 1: Khaùi quaùt veà heä thoáng ñieän vaø ñieän töû oâtoâ
8
body) laøm daây daãn chung (single wire system). Vì vaäy, ñaàu aâm cuûa nguoàn ñieän ñöôïc noái
tröïc tieáp ra thaân xe.
1.4 Caùc loaïi phuï taûi ñieän treân oâtoâ
Caùc loaïi phuï taûi ñieän treân oâtoâ ñöôïc maéc song song vaø coù theå ñöôïc chia laøm 3 loaïi:
1. Phuï taûi laøm vieäc lieân tuïc: goàm bôm nhieân lieäu (50 ÷ 70W), heä thoáng ñaùnh löûa
(20W), kim phun (70 ÷ 100W) …
2. Phuï taûi laøm vieäc khoâng lieân tuïc: goàm caùc ñeøn pha (moãi caùi 60W), coát (moãi caùi
55W), ñeøn kích thöôùc (moãi caùi 10W), radio car (10 ÷ 15W), caùc ñeøn baùo treân
tableau (moãi caùi 2W)…
3. Phuï taûi laøm vieäc trong khoaûng thôøi gian ngaén: goàm ñeøn baùo reõ (4 x 21W + 2 x
2W), ñeøn thaéng (2 x 21W), motor ñieàu khieån kính (150W), quaït laøm maùt ñoäng cô
(200W), quaït ñieàu hoøa nhieät ñoä (2 x 80W), motor gaït nöôùc (30 ÷ 65W), coøi (25 ÷
40W), ñeøn söông muø (moãi caùi 35 ÷ 50W), coøi lui (21W), maùy khôûi ñoäng (800 ÷
3000W), moài thuoác (100W), anten (duøng motor keùo (60W)), heä thoáng xoâng maùy
(ñoäng cô diesel) (100 ÷ 150W), ly hôïp ñieän töø cuûa maùy neùn trong heä thoáng laïnh
(60W)…
Ngoaøi ra, ngöôøi ta cuõng phaân bieät phuï taûi ñieän treân oâ toâ theo coâng suaát, ñieän aùp
laøm vieäc ...
1.5 Caùc thieát bò baûo veä vaø ñieàu khieån trung gian
Caùc phuï taûi ñieän treân xe haàu heát ñeàu ñöôïc maéc qua caàu chì. Tuøy theo taûi caàu chì coù giaù
trò thay ñoåi töø 5 ÷ 30A. Daây chaûy (Fusible link) laø nhöõng caàu chì lôùn hôn 40 A ñöôïc maéc
ôû caùc maïch chính cuûa phuï taûi ñieän lôùn hoaëc chung cho caùc caàu chì cuøng nhoùm laøm vieäc
thöôøng coù giaù trò vaøo khoaûng 40 ÷120A. Ngoaøi ra, ñeå baûo veä maïch ñieän trong tröôøng hôïp
chaäp maïch, treân moät soá heä thoáng ñieän oâtoâ ngöôøi ta söû duïng boä ngaét maïch (CB – circuit
breaker) khi quaù doøng.
Treân hình 1.2 trình baøy sô ñoà hoäp caàu chì cuûa xe Honda Accord 1989.
1. Ñeán maùy phaùt.
2. Cassette, Anten.
3. Quaït giaøn laïnh (Hoaëc noùng).
4. Relay ñieàu khieån xoâng kính, ñieàu hoaø
nhieät ñoä.
5. Ñieàu khieån kính chieáu haäu, quaït laøm
maùt ñoäng cô.
6. Tableau.
7. Heä thoáng gaït, xòt nöôùc kính, ñieàu
khieån kính cöûa soå.
8. Tieát cheá ñieän theá, caûm bieán toác ñoä, heä
thoáng phun xaêng.
9.
H
eä thoáng ga töï ñoäng.
10. Heä thoáng ñaùnh löûa.
11. Heä thoáng khôûi ñoäng.
12. Heä thoáng phun xaêng.
13. Coâng taéc ly hôïp.
14. Heä thoáng phun xaêng.
15. Ñeøn chieáu saùng trong salon.
16. Hoäp ñieàu khieån quay ñeøn ñaàu.
17. Ñeøn coát traùi.
18. Ñeøn coát phaûi.
19. Ñeøn pha traùi.
20. Ñeøn pha phaûi.
21. Maùy phaùt.
Heä thoáng ñieän vaø ñieän töû treân oâtoâ hieän ñaïi - Heä thoáng ñieän ñoäng cô
9
22. Quaït laøm maùt ñoäng cô vaø giaøn noùng.
23. Xoâng kính sau.
24. Heä thoáng phun xaêng.
25. Motor quay kính sau (phaûi).
26. Motor quay kính sau (traùi).
27. Motor quay ñeøn ñaàu (phaûi).
28. Motor quay ñeøn ñaàu (traùi).
29. Quaït giaøn noùng.
30. Hoäp ñieàu khieån quaït.
31. Heä thoáng söôûi.
32. Heä thoáng khoaù cöûa.
33. Ñoàng hoà, cassette, ECU.
34. Moài thuoác, ñeøn soi saùng.
35. Heä thoáng quay ñeøn ñaàu.
36. Heä thoáng baùo reõ vaø baùo nguy.
37. Coøi ñeøn thaéng, daây an toaøn.
38. Motor quay kính tröôùc (phaûi).
39. Motor quay kính tröôùc (traùi).
40. Quaït daøn laïnh
Ñeå caùc phuï taûi ñieän laøm vieäc, maïch ñieän noái vôùi phuï taûi phaûi kín. Thoâng thöôøng phaûi coù
caùc coâng taéc ñoùng môû treân maïch. Coâng taéc trong maïch ñieän xe hôi coù nhieàu daïng:
thöôøng ñoùng (normally closed), thöôøng môû (normally open) hoaëc phoái hôïp (changeover
switch) coù theå taùc ñoäng ñeå thay ñoåi traïng thaùi ñoùng môû (ON – OFF) baèng caùch nhaán,
xoay, môû baèng chìa khoùa. Traïng thaùi cuûa coâng taéc cuõng coù theå thay ñoåi baèng caùc yeáu toá
nhö: aùp suaát, nhieät ñoä…
Trong caùc oâtoâ hieän ñaïi, ñeå taêng ñoä beàn vaø giaûm kích thöôùc cuûa coâng taéc, ngöôøi ta
thöôøng ñaáu daây qua relay. Relay coù theå ñöôïc phaân loaïi theo daïng tieáp ñieåm: thöôøng
ñoùng (NC – normally closed), thöôøng môû (NO – normally opened), hoaëc keát hôïp caû hai
loaïi - relay keùp (changeover relay).