Kỹ năng nghiên cứu hồ sơ vụ án hình sự
Trong quá trình phân tích vụ việc, nghiên cứu hồ sơ vụ án là khâu quan trọng
để đi đến những lập luận hợp pháp có lợi nhất. Có những phương pháp
nghiên cứu khác nhau cho từng loại hồ sơ tuỳ theo lĩnh vực : hồ sơ của vụ
việc hành chính, dân sự, hình sự… Tuy nhiên, điển hình và tiêu biểu nhất vẫn
là kỹ năng nghiên cứu hồ sơ vụ án hình sự
1. Khái niệm về hồ sơ vụ án hình sự:
Hồ sơ vụ án hình sự là tổng hợp các văn bản, tài liệu được các cơ quan tiến
hành tố tụng thu thập hoặc lập ra trong quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét
xử vụ án hình sự, được sắp xếp theo một trình tự nhất định phục vụ cho việc
giải quyết vụ án và lưu trữ lâu dài.
Thông thường hồ sơ vụ án hình sự được sắp xếp theo một trình tự nhất định,
theo nhóm tài liệu, lấy thời gian thu thập làm căn cứ để sắp xếp theo thứ tự
tài liệu thu thập trước để ở trên, tài liệu thu thập sau để ở dưới, cụ thể như
sau:
- Các văn bản về khởi tố vụ án, khởi tố bị can
- Các văn bản về thủ tục trong việc áp dụng, thay đổi, huỷ bỏ biện pháp ngăn
chặn
- Các tài liệu về kết quả điều tra không thuộc lời khai của những người tham
gia tố tụng
- Biên bản ghi lời khai của người tham gia tố tụng
- Tài liệu về nhân thân bị can
- Tài liệu về nhân thân người bị hại
- Các tài liệu về đình chỉ, tạm đình chỉ điều tra
- Tài liệu kết thúc điều tra
- Tài liệu về truy tố
- Tài liệu trong giai đoạn xét xử
- Các tài liệu của Toà án cấp trên khi huỷ án điều tra lại hoặc xét xử lại (nếu
có)
Việc nghiên cứu cách sắp xếp hồ sơ vụ án cho phép Luật sư nhìn nhận một
cách tổng thể các tài liệu, chứng cứ có trong hồ sơ để có phương pháp nghiên
cứu khoa học, hiệu quả và trích dẫn tài liệu, bút lục có trong hồ sơ đúng và
chính xác. Mặt khác, luật sư phải nhớ thứ tự sắp xếp hồ sơ vụ án để khi kết
thúc việc nghiên cứu hồ sơ, bàn giao lại hồ sơ cho cơ quan tiến hành tố tụng
không bị thất lạc, mất thời gian tìm lại, đồng thời học cách sắp xếp tiểu hồ sơ
của mình để tiện cho việc tra cứu, trích dẫn khi thực hiện bào chữa tại phiên
toà.
2. Khái niệm Kỹ năng nghiên cứu hồ sơ vụ án hình sự:
Nghiên cứu hồ sơ vụ án hình sự là tổng hợp các họat động của Luật sư: xem
xét, đọc, phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu, đánh giá các tài liệu, chứng
cứ có trong hồ sơ vụ án nhằm nắm vững bản chất vụ án, diễn biến của hành
vi phạm tội, qua đó xác định sự thật khách quan của vụ án. Trên cơ sở đó,
luật sư xác định những vấn đề cần trao đổi, đề xuất với cơ quan tiến hành tố
tụng cũng như chuẩn bị kế hoạch, xác định phương án bào chữa hoặc phương
án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho thân chủ Luật sư cần phải nghiên
cứu hồ sơ một cách tòan diện và đầy đủ các tài liệu, chứng cứ có trong hồ sơ
vụ án, tránh tư tưởng chủ quan chỉ nghiên cứu những tài liệu mà mình cho là
quan trọng, còn các tài liệu khác thì bỏ qua. Tuỳ theo hồ sơ vụ án cụ thể, Luật
sư có thể nghiên cứu hồ sơ theo thứ tự thời gian diễn ra, theo trình tự tố tụng
hoặc theo từng tập tài liệu liên quan đến từng người tham gia tố tụng. Yêu
cầu đặt ra là phải nghiên cứu đầy đủ, ghi chép, lập được hệ thống chứng cứ
của vụ án để làm cơ sở cho việc xây dựng kế hoạch bào chữa, đề cương bào
chữa hoặc luận cứ bảo vệ quyền lợi cho đương sự.
3.Phương pháp nghiên cứu hồ sơ:
Phương pháp nghiên cứu hồ sơ là cách thức Luật sư có thể nghiên cứu hồ sơ
vụ án theo trình tự tố tụng diễn ra theo thời gian bắt đầu từ quyết định khởi tố
vụ án rồi mới nghiên cứu các tài liệu xác định về về hành vi phạm tội của bị
can…Người bào chữa có thể nghiên cứu hồ sơ không theo trình tự tố tụng ,
phương pháp này bắt đầu từ việc nghiên cứu Cáo trạng của Viện kiểm sát tiếp
đến là Kết luận điều tra và các tài liệu khác. Nghiên cứu theo phương pháp
này cho phép nghiên cứu hồ sơ qua đó kiểm tra tính hợp pháp, tính có căn cứ
của các quyết dịnh tố tụng. Mỗi phương pháp có thế mạnh khác nhau, tuỳ
theo từng hồ sơ vụ án, tính chất phức tạp, số lượng bị can, bút lục có trong hồ
sơ của vụ án, thời gian vật chất dành cho việc nghiên cứu, vị trí tham gia tố
tụng của người được trợ giúp pháp lý, người bào chữa có thể sử dụng một
trong các phương pháp hoặc kết hợp các phương pháp nghiên cứu thích hợp
để đạt hiệu quả cao.
4. Kỹ năng nghiên cứu hồ sơ vụ án hình sự:
4.1 Kỹ năng nghiên cứu bản cáo trạng:
Luật sư nghiên cứu bản cáo trạng để hiểu nội dung của vụ án, diễn biến hành
vi phạm tội của bị can, yêu cầu giải quyết bồi thườngthiệt hại (nếu có) và
quan điểm giải quyết vụ án của Viện kiểm sát. Khi nghiên cứu bản cáo trạng,
Luật sư cần ghi chép lại đầy đủ các hành vi phạm tội của bị can; tội danh,
điều khoản của Bộ luật hình sự mà Viện kiểm sát viện dẫn để truy tố; các
chứng cứ được Viện kiểm sát dùng làm căn cứ xác định tội phạm , người
phạm tội, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, yêu cầu bồi
thường thiệt hại của người bị hại, đương sự. Thông qua nghiên cứu cáo trạng,
luật sư cần rút ra được những điểm quan trọng liên quan đến việc bào chữa,
bảo vệ.
Cùng với việc nghiên cứu cáo trạng, Luật sư cần đọc biên bản giao nhận cáo
trạng để tìm hiểu xem bị can có đồng ý với nội dung bản cáo trạng hay
không? nếu không đồng ý thì ý kiến của bị can như thế nào, bị can có đưa ra
được những chứng cứ để bác bỏ một phần hay toàn bộ nội dung quyết định
truy tố hay không? Thông thường, những bị can đồng ý với nội dung bản cáo
trạng thì ra phiên toà sẽ nhận tội, ít phản cung; những bị can không chấp nhận
nội dung bản cáo trạng thì sẽ không nhận tội và thường thay đổi lời khai.
Trường hợp bị can không đồng ý với nội dung bản cáo trạng Luật sư cần
nghiên cứu kỹ các chứng cớ để xác định sự thật của vụ án và trao đổi với họ.
4.2 Kỹ năng nghiên cứu bản kết lụân điều tra:
Luật sư nghiên cứu bản kết luận điều tra để hiểu rõvề diễn biến của tội phạm,
các chứng cứ mà cơ quan điều tra dùng để hiểu rõ về diễn biến của tội phạm ,
các chứng cứ mà Cơ quan điều tra dùng để chứng minh tội phạm và quan
điểm, ý kiến đề nghị giải quyết vụ án của Cơ quan điều tra.
Trong quá trình nghiên cứu bản kết luận điều tra, Luật sư cần so sánh, đối
chiếu, ghi lại những hành vi của bị cáo có nêu trong cáo trạng nhưng không
được đề cập trong kết luận điều tra ; những điểm mâu thuẫn giữa bản cáo
trạng và kết luận điều tra; quan điểm, ý kiến đề nghị giải quyết vụ án của cơ
quan điều tra có lợi cho người được trợ giúp pháp lý mà mình bào chữa, bảo
vệ.
4.3 Kỹ năng nghiên cứu biên bản hỏi cung bị can:
Khi nghiên cứu biên bản hỏi cung bị can, Luật sư cần làm rõ xem bị can có
nhận những hành vi nêu trong cáo trạng hay không. trường hợp bị can nhận
tội thì tìm hiểu tư tưởng, động cơ, mục đích, việc thực hiện hành vi phạm tội
và sự ăn năn, hối cải của bị can như thế nào? Trên cơ sở đó xác định các tình
tiết giảm nhẹ trách nhiệm của bị can, bị cáo như hìan cảnh phạm tội, nguyên
nhân, điều kiện phạm tội, động cơ, muc đích phạm tội, nhân thân của bị can.
Trong trường hợp bị can không nhận tội, Luật sư nghiên cứu biên bản hỏi
cung bị can để nắm được các lý lẽ, chứng cứ mà bị can đưa ra để bào chữa
cho mình.
Khi nghiên cứu các biên bản hỏi cung, Luật sư cần ghi lại theo trình tự thời
gian: các hình vi bị can nhận như trong cáo trạng (có trích dẫn bút lục); hành
vi nào cáo trạng nêu nhưng bị can không thừa nhận, các lý lẽ bị can đưa ra để
bào chữa, chứng minh cho mình không có những hành vi đó? Hành vi nào