Kỹ thuật sửa mai kiểng
Cây mai trồng để chơi kiểng, chơi bonsai thì phải luôn luôn cắt tỉa, uốn
sửa cho đẹp. Kỹ thuật sửa mai bao gồm: cắt tỉa uốn nắn, căng kéo, quấn dây
đồng, neo, cảo, đục, khoét, làm lão hóa. v.v...
Sửa rễ:
Rễ là thành phần nằm sâu dưới đất, rất cứng, giòn, khó sửa. Muốn sửa phải
moi rễ lên, lấy đá chêm, căng kéo, sắp xếp cho xòe ra bốn phía, theo kiểu chân
nôm, hoặc cho ngoằn ngoèo lồi lõm, nằm trên miệng chậu mới đẹp. Bộ rễ rất quan
trọng, góp phần làm đẹp cho cây kiểng, nhất là cây bonsai, bộ rễ phải nổi hẳn lên
trên mặt khay, chậu, dĩa.
Kiểng cổ còn để lại nhiều cây có bộ rễ kỳ lạ, uốn thành hình chân thú:
Long, Lân, Quy, Phụng trông rất đẹp mắt.
Sửa gốc
Cây mai thường là cây đơn thân, nên gốc rất to, phải sửa ngay từ lúc cây
còn nhỏ, nếu để lớn quá khó sửa. Tùy theo dáng cây, ta có thể sửa theo thế đứng,
thế nghiêng, thế nằm; bằng cách cắt gọt, đục đẽo cho lồi lõm, làm lão hóa, tăng
thêm giá trị của cây mai.
Kiểu xưa còn để lại nhiều gốc hóa long, hóa hổ vô cùng quý giá. Ngày nay
cây bonsai có gốc xù xì, lồi lõm, uốn nắn hài hòa giữa cây với chậu. Gốc còn dùng
để đánh giá tuổi của cây, càng già càng quý.
Sửa thân:
Thân là thành phần to cứng sau gốc, muốn sửa phải có nòng sắt, cảo, cây
nêm, dây kẽm, dây đồng. Trước tiên, phải để thân cây trước mặt, xoay qua xoay
lại, nghiên cứu tìm thế uốn cho đúng. Lấy nòng bằng sắt đã uốn sẵn, cặp ôm sát
vào thân cây, lấy dây kẽm buộc từ từ từng ruột một, từ gốc cây trở lên siết thật
chặt, ép cho thân cây ôm lấy nòng sắt. Lâu ngày, thân cũng sẽ cong queo theo thế
của nòng sắt.
Muốn uốn cong một đoạn thì cần cột kẽm hai đầu rồi căng xoắn dây kẽm
lại, thân cây sẽ cong nằm xuống như thế thác đổ. Còn thân nhỏ, nhánh nhỏ chỉ cần
lấy dây kẽm đủ to, quấn thưa dọc theo thân, nhánh, rồi hai tay kềm uốn vặn xoắn
theo chiều khu ốc, dây kẽm giữ lại theo hình mình đã uốn. Cây bonsai rất ngắn, rất
giòn, phải uốn từ từ, mỗi ngày một chút, lâu ngày cũng sẽ đúng theo hình ta muốn.
Thân cây bắt buộc phải đầu voi đuôi chuột, nghĩa là gốc lớn, thân cây nhỏ dần dần
lên đến ngọn mới đẹp. Gốc đẹp mà thân cây bị cưa cắt ngang đứt đoạn có thẹo to,
mất ngọn là làm mất giá trị của cây mai.
Sửa cành:
Cây mai có rất nhiều cành, cành kết hợp với thân uốn thành thế, kết hợp với
tàn lá uốn thành tay. Sửa nhánh tương đối dễ bằng cách cắt tỉa hoặc quấn dây uốn
xoắn:
Cắt tỉa là công phu nhất, muốn cho nhánh xoay về hướng nào thì cắt đọt ở
nách lá về hướng đó, ngay nách lá đó sẽ mọc một chồi non xoay về hướng ta
muốn. Cách này đẹp, nhưng phải đợi lâu mới thành nhánh đủ lớn.
Quấn dây đồng, dây kẽm: chỉ cần một dây kẽm đủ lớn, dài gấp đôi nhánh
cây để quấn cho đủ, ngày nay có dây nhôm bọc chỉ chung quanh, rất tiện vì không
ăn khuyết vô vỏ cây. Quấn dọc theo nhánh muốn uốn, theo chiều kim đồng hồ cho
đồng nhất, hai tay nắm lấy nhánh. Không nên để quá lâu ngày vì có dấu dây kẽm
ăn khuyết vào nhánh uốn, sẽ không đẹp bằng phương pháp cắt tỉa. Quấn kẽm có
lợi là nhanh và có thể uốn kéo một nhánh từ bên này qua bên kia thân cây, khi ở
mé đó thiếu tàn nhánh.
Theo kiểng cổ, uốn tàn bình thường bên nào theo bên đó gọi là tàn văn, còn
uốn tàn từ mé bên này kéo sang qua mé bên kia gọi là tàn võ. Còn nhánh lớn quá
không quấn dây kẽm bẻ được thì phải dùng nòng sắt cặp, như uốn thân cây vậy.
Tỉa lá
Cây mai trồng ngoài vườn để chơi hoa thì ít có ai tỉa lá. Cây mai trồng
trong chậu thành kiểng, thành bonsai mới tỉa lá cho thông thoáng để thấy rõ thân,
nhánh, nhất là mai bonsai phải tỉa cho thật thoáng để thấy cả gốc rễ, cành nhánh
cho đẹp. Tỉa lá chỉ cắt bỏ các lá dư thừa, các đọt non mới mọc ra dài quá, che
khuất cả mặt chính của cây.
Nhưng bất cứ cây mai trồng ở đâu, trồng theo kiểu nào, đến Tết đều phải
lảy hết lá, để kích thích ra hoa trong 3 ngày Tết.
Làm lão hóa:
Ngày xưa muốn có cây mai kiểng già phải đợi nhiều năm, ngày nay có
nhiều phương tiện như: dụng cụ đục khoét và chất hóa học để làm lão hóa cây
nhanh hơn. Muốn làm cho thân cây phù lên, thì dùng cây đập dài theo chỗ đó cho
bầm dập phù lên, hoặc dùng kim châm thật mạnh, đều chung quanh thân cây
(nhưng nên nhớ phải chừa một đường rãnh nhỏ trên vỏ, để cho cây có thể dẫn
nhựa lên nuôi cây). Cây phản ứng nứt da thành sẹo. Bôi thuốc vào, khi cây lành
sẹo, sẽ thấy chỗ đó phù lên, sần sùi có vẻ già nua.
Thuốc hóa học để làm lành sẹo cho cây kiểng thông dụng nhất là vaseline.
Nếu không mua được thuốc trên, thì có thể tự chế bằng cách nấu mỡ bò với thuốc
ký ninh vàng và thuốc trừ nấm.
Để làm bóng những chỗ lột da tạo lão hóa, thì sau khi lột vỏ một đoạn thân
hoặc một đoạn nhánh xong rồi, phải lấy giấy nhám đánh cho trơn, mới thoa thuốc
như oxy đồng hoặc acid citric hay sulfur calci, chỗ đó sẽ trở nên trắng và bóng
láng.
