Chæång X
NGAÌNH DA GAI (ECHINODERMATA)
Cå thãø âäúi xæïng toía troìn
Coï bäü xæång âaï väi phaït triãøn daûng caïc maính xæång vaì gai thoì ra bãn
ngoaìi taûo nãn bao cæïng
Hãû tuáön hoaìn phaït triãøn
Hãû tháön kinh nguyãn thuíy dæåïi låïp biãøu mä æïng våïi voìng tháön kinh
quanh miãûng vaì 5 dáy tháön kinh heûp âi âãún caïc voìng du tuïc
Thiãúu hãû baìi tiãút chuyãn hoïa
Hãû hä háúp phaït triãøn yãúu, sæû trao âäøi khê do du tuïc hay caïc cå quan
hçnh laï quanh miãûng âaím nháûn
Hãû tiãu hoïa gäöm miãûng åí màût buûng, quanh miãûng coï caïc cå quan hçnh
daûng nhæ âeìn Aristote gäöm 5 haìm, mäùi haìm coï mäüt ràng, coï ràng loï ra ngoaìi
âãø nghiãön thæïc àn, thæûc quaíng thàóng, ruäüt uäún cong vaì cuäúi cuìng laì läø háûu
män
Âæûc caïi phán tênh vaì thuû
tinh ngoaìi, træïng phaït triãøn qua
giai âoüan áúu truìng Dipleurula (âäúi
xæïng hai bãn)
Di âäüng nhåì hãû thäúng chán
äúng. Hãû thäúng naìy gäöm äúng voìng
quanh miãûng, äúng dáùn næåïc phoïng
xaû, Ampun chán äúng, äúng dáùn
næåïc truû vaì táúm saìng. Næåïc qua táúm saìng theo äúng truû vaìo äúng voìng tæì âáy
däön âãún äúng phoïng xaû vaì ampun chán äúng. Chán naìo âæåüc däön thç giaín ra,
Hçnh 10.1: Cáúu taûo trong cuía Cáöu gai, mäüt daûng
âiãøn hçnh cuía Echinodermata (theo Petrunkevitch).
Chæång 10: Ngaình Da gai...
151
nhæ giaïc baïm, chán baïm vaìo nãön âaïy khi thun laûi laìm con váût tiãún vãö phêa
træåïc .
I. Ngaình Phuû Pelmatozoa
1. Låïp huãû biãøn Crinoidea
Thán gäöm pháön giæîa laì âaìi thán vaì 5 tay, mäùi tay coï hai nhaïnh vaì trãn
âoï coï nhiãöu nhaïnh phuû. Âaìi thán do nhiãöu maính calci gheïp laûi.
Miãûng vaì háûu män cuìng nàòm åí mäüt màût
Säúng baïm vaìo nãön âaïy coï thãø cäú âënh vénh viãùn hoàüc di âäüng âæåüc,
khäng coï hãû chán äúng tháût sæû maì chè coï daûng tua äúng âãø hä háúp vaì xuïc giaïc
Sinh saín hæîu tênh, saín pháøm sinh duûc âæåüc phoïng ra ngoaìi qua gai
caïnh, thuû tinh trong mäi træåìng næåïc. Træïng phaït triãøn thaình áúu truìng
doliolaria båi läüi tæû do sau âoï baïm vaìo giaï thãø phán hoïa thaình daûng cystoid
räöi qua nhiãöu giai âoüan âãø thaình con træåíng thaình.
Nhæîng loaìi coï cuäúng säúng åí biãøn sáu, coìn nhæîng loìai khäng cuäúng
säúng ven båì, chuïng coï maìu sàõc sàûc soí vaì khaí nàng taïi sinh ráút låïn.
- Bäü Cosmatulida
- Bäü Comasteridae
Comanthus
Comantula
II. Ngaình Phuû Eleuterozoa
1. Låïp sao biãøn Asteroidea
Âáy laì daûng âiãøn hçnh cuía da gai, âäúi xæïng toía troìn
Thæåìng coï daûng 5 caïnh nhæng coï khi âãún 50 caïnh
Di chuyãøn bàòng hãû thäúng chán äúng
Hãû tuáön hoaìn: gäöm äúng voìng quanh miãûng vaì caïc nhaïnh âi âãún caïc
caïnh.
DÆÅNG TRÊ DUÎNG.2000
152
Hãû tiãu hoïa coï miãûng nàòm åí giæîa màût buûng, quanh miãûng coï mäi nhoí
vaì mãöm, khäng coï cå quan chuyãn hoïa âãø bàõt mäöi hay nghiãön thæïc àn, tiãúp
âãún laì thæûc quaíng räöi daû daìy coï daûng tuïi phçnh to cuäúi cuìng laì ruäüt thàóng vaì
cuäúi cuìng laì háûu män, mäüt vaìi loaìi khäng coï háûu män.
Àn thët: khi bàõt âæåüc con chuïng duìng tay äm láúy vaì läün daû daìy ra ngoaìi
boüc láúy con mäöi nghiãön naït vaì tiãút men âãø tiãu hoïa. Gàûp nhuyãøn thãø chuïng
duìng tay måí voí räöi àn thët
Phán tênh âæûc, caïi, thuû tinh ngoìai. Træïng thuû tinh phaït triãøn thaình áúu
truìng bipinnaria (âàûc trræng) räöi thaình Brachilaria
Khaí nàng taïi sinh ráút cao coï khi tæì mäüt tay coï thãø hçnh thaình caí mäüt
con måïi. Quaï trçnh taïi sinh diãùn ra thæåìng xuyãn vaì tæû yï nãn coï thãø coi âáy laì
hiãûn tæåüng sinh saín vä tênh .
Khäng coï hãû baìi tiãøt, quaï trçnh baìi tiãút do tãú baìo amip trong thãø xoang
âaím nháûn
+ Bäü Phanerozonia: Säúng åí biãøn cæûc sáu 900 - 6000m
+ Bäü Spinulosa: Caïc táúm xæång caûnh bãn keïm phaït triãøn vaì khäng
phán roí raìng haìng trãn, haìng dæåïi, khäng coï gai càûp. Thæåìng gàûp åí vuìng san
hä
Acanthaster
Echinaster
+ Bäü Forcipulata: Coï gai càûp. Thæåìng tháúy laì Asterina
2. Låïp âuäi ràõn (Ophiuroidea)
Cå thãø cáúu taûo gäöm pháön âéa troìn deûp vaì 5 tay daìi, maính váûn âäüng ráút
linh hoüat
Caïc gai coï cáúu taûo caïch biãût våïi âéa trung tám, xæång loìng tay khåïp
nhau nãn ráút linh hoüat, caïc táúm xæång bãn coï gai.
Chán äúng laìm nhiãûm vuû hä háúp vaì caím giaïc
Chæång 10: Ngaình Da gai...
153
Hãû tiãu hoïa thiãúu ruäüt sau, háûu män vaì tuïi gan.
Tuïi sinh duûc nàòm åí miãûng gáön
gäúc tay. Coï 5 âäi thäng ra ngoìai bàòng
khe heûp, tuïi sinh duûc voìn laìm nhiãûm
vuû hä háúp (vç coï næåïc læu thäng )
Sinh saín hæîu tênh, træïng thuû tinh
coï khi phaït triãøn trong tuïi sinh duûc âãún
con non, thæåìng thç phaït triãøn trong
næåïc qua giai âoüan Ophiopluteus (båi
läüi) räöi thaình con non chçm xuäúng âaïy.
Sinh saín vä tênh do hiãûn tæåüng
taïi sinh låïn hay tæû càõt âäi
+ Bäü Euryale (Tay phán nhaïnh):
bäü xæång khäng phaït triãøn chè coï maìng. Tay phán nhaïnh vaì váûn âäüng ráút linh
hoüat
Asteronyx
Gorgonocepphalus
+ Bäü Ophiurae (Tay khäng phán nhaïnh): bäü xæång phaït triãøn trãn âéa
vaì tay. Tay khäng phán nhaïnh, keïm linh hoüat, chè giåïi haûn trong màût phàóng
ngang.
Ophiothrix
Ophiura
Ophiocoma
3. Låïp cáöu gai (Echinoidea)
Cå thãø hçnh cáöu, hçnh âéa hay hçnh træïng, khäng coï tay.
Cæûc baïm vaìo giaï thãø laì cæûc miãûng, tæì cæûc miãûng âãún cæûc âäúi miãûng coï
10 haìng voí, 5 daîy phêa dæåïi coï läø âãø chán äúng thoì ra ngoìai, kãú âãún laì hai voí
Hçnh 10.2: Mäüt daûng âaûi diãûn cuía Ophiuroidea
Ophiothrix fragilis
(theo MacBride).
DÆÅNG TRÊ DUÎNG.2000
154
trung gian vaì cuäúi cuìng laì nhæîng táúm sinh duûc coï läø sinh duûc trãn mäùi táúm,
nhæîng táúm màõt xãúp xen keí våïi táúm sinh duûc quanh táúm saìng.
Màût ngoaìi cå thãø coï nhiãöu gai phuí kên, chè træì vuìng quanh miãûng vaì
háûu män.
Træïng thuû tinh ngoaìi vaì phaït triãøn thaình áúu truìng echinopluteus vaì
qua nhiãöu láön biãún thaïi næîa måïi tråí thaình con træåíng thaình.
Thæïc àn cuía chuïng laì taío, xaïc sinh váût, muìn baí hæîu cå vaì sinh váût nhoí
khaïc.
+ Låïp phuû cáöu gai âãöu (Regularia)
Cå thãø hçnh cáöu, háûu män åí vë trê âäúi xæïng våïi miãûng.
ÅÍ Viãût nam coï caïc hoü Cidaridae (Cidaroidea), Echinometridae,
Parasleniidae, Strongylocentrotidae, Toxopneustiidae, Temnopleuridae
(Camarodonta), Echinothuriidae (Lepidocentroida), Diadematidae
(Aulodonta)
+ Låïp phuû cáöu gai khäng âãöu (Irregularia)
Cå thãø deûp hoàûc hçnh træïng coï xu hæåïng biãún âäøi daûng âäúi xæïng hai
bãn.
Háûu män chuyãøn tæì vë trê miãûng theo âæåìng phoïng xaû ra rça ngoaìi taûo
thaình màût træåïc vaì màût sau.
Giaím båït säú tuyãún sinh duûc coìn laûi 2 - 4 âäi
ÅÍ Viãût nam coï caïc hoü Echinoneidae (Holectypoida), Clypeasteridae,
Arachnoididae, Fibulariidae, Laganidae, Scutellidae (Clypeastroida),
Spatangidae, Loveniidae, Schizasteridae, Brissidae (Spatangoida)
4. Låïp haíi sám Holothuroidea
Cå thãø daûng äúng daìi, truûc cå thãø nàòm ngang trong tæ thãú bçnh thæåìng,
âäúi xæïng hai bãn roî raìng nhæng coìn khuynh hæåïng toía troìn.