Nghệ thuật quản lý của người xưa nhìn từ “Tam Quốc Diễn
Nghĩa”
“Tam quốc diễn nghĩa” là một tác phẩm văn học đặc sắc của Trung Hoa
cổ đại. Đọc tác phẩm nổi tiếng này, chúng ta không chỉ thán phục tài
cầm quân và diệu kế của Gia Cát Lượng, Chu Du hay Tào Tháo mà còn
có dịp hiểu thêm về nghệ thuật quản lý của người xưa.
Phải biết học “nghe”
Có lẽ ít ai ngờ rằng, sở dĩ Tào Tháo đạt nhiều thành công chính là nhờ
biết “nghe”. Ông luôn nghe ý kiến của cấp dưới và nghe theo những lời
khuyên có lợi cho mình.
Còn nhớ, trong trận Quan Độ, Tào Tháo quân ít nên có ý định trở về
Hứa Xương nhưng chưa vội vã rút quân mà viết thư mời Tuân Húc cùng
bàn việc rút quân. Tuân Húc kiên quyết phản đối việc rút quân, cho rằng
rút quân trong tình thế đó chẳng khác gì thua trận, và kiến nghị Tào
Tháo giữ vững trận địa, chờ đợi thời cơ để đánh địch. Tào Tháo nhận
thấy Tuân Húc nói có lý và nghe theo, sau đó lại theo mưu kế của Hứa
Du đốt sạch quân lương của Viên Thiệu, đánh bại quân địch.
Sau chiến thắng Quan Độ, quân Viên Thiệu đã thua, song Tào Tháo
cũng cạn lương thực, cho rằng không dễ gì đánh chiếm Hà Bắc và chuẩn
bị chuyển sang hướng Nam chinh phạt Lưu Biểu. Tuân Húc lại cản
ngăn, thuyết trình cho Tào Tháo nghe cái được, cái mất. Thế là Tào
Tháo hăng hái chỉ huy quân Bắc tiến, bình định quê hương của Viên
Thiệu và 3 châu khác là Dực, U, Thanh.
Chính nhờ nghe lời cấp dưới mà Tào Tháo đã biến nguy cơ thất bại
thành chiến thắng huy hoàng.
Kiến An năm thứ 11, Tào Tháo ban bố “lệnh cầu ngôn” nổi tiếng, trong
đó nhấn mạnh: “Trị vì nhà nước, thiết lập trăm quan, phải thật sự phòng
người xu nịnh". Kinh Thi nói: “Người biết dùng người và nghe ý kiến
người khác thì không bao giờ phải hối hận”.
Trái ngược với Tào Tháo là trường hợp Viên Thiệu, vì không biết
“nghe” mà chuốc lấy thất bại.
Đời Kiến An năm thứ 4, Viên Thiệu sau khi đánh bại Công Tôn Toản,
dẫn hàng ngàn quân tiến về phía Nam công kích Hứa Xương. Nhận thấy
4 châu mà Thiệu chiếm đóng tuy đất đai phì nhiêu, lương thực sung túc
nhưng trải qua nhiều năm chinh chiến liên miên, của cải hao phí quá lớn,
mưu sĩ Điền Phong bèn hiến kế Viên Thiệu: “Nhiều năm chiến trận, dân
chúng khốn cùng, kho tàng không còn nhiều dự trữ, không nên huy động
quân đội bây giờ. Nên cho quân đến trú ở Lê Dương, đóng thêm thuyền
bè, mua sắm vũ khí, tuyển chọn quân đội tinh nhuệ, trấn giữ biên ải.
Trong 3 năm như thế, đại sự sẽ thành công”. Đấy là một chiến lược sáng
suốt, chậm mà chắc. Thế nhưng nó lại không trúng với ý đồ của Viên
Thiệu là muốn nhanh chóng hạ Tào Tháo. Viên Thiệu không chịu nghe
lời trung thần, vẫn quyết chí đánh Tào Tháo.
Lần khác, khi quân Tào Tháo ác chiến với quân Lưu Bị, mưu sĩ Điền
Phong lại khuyên: “Nay Tào Tháo đánh Lưu Bị, Hứa Xương bỏ ngỏ, nếu
thừa cơ đánh chiếm chắc chắn sẽ thắng. Đó thật là một cơ hội hiếm có.
Mong minh công xem xét”. Song, Viên Thiệu lại từ chối kiến nghị này.
Đến khi Tào Tháo đánh bại Lưu Bị trở về Quan Độ, Viên Thiệu mới
nghĩ đến việc tập kích Hứa Xương. Cho rằng dịp may đã lỡ, Điền Phong
kiến nghị: “Hãy ngồi chờ thời cơ!” Viên Thiệu không nghe lại còn tống
giam người can gián vì tội “nói nhiều”. Trong ngục, Điền Phong vẫn
viết sớ khuyên ngăn Thiệu nhưng không ăn thua gì. Rốt cuộc, trong trận
Quan Độ Viên Thiệu thua xiểng liểng.
Biết sử dụng người tài nhưng có “tật”
Người tài thường có “tật”. Vấn đề là phải nắm được đặc điểm của người
tài để vừa khai thác tài năng, sở trường, vừa tránh bỏ những khuyết tật
của họ. Về mặt này, Gia Cát Lượng là một bậc kỳ tài, khi ông dùng cả
Nguỵ Diên và Dương Nghi.
Nguỵ Diên là viên tướng dũng mãnh hơn người, có hiểu chút ít mưu
lược song tính tự phụ và không hoà nhập với mọi người. Hơn nữa, có tin
đồn rằng Nguỵ Diên “có tướng phản nghịch, tâm địa mập mờ”. Gia Cát
Lượng không hề nao lòng bởi những lời đồn đại đó, con mắt tinh đời của
ông nhận ra đây là một nhân tài và mạnh dạn trọng dụng, lần lượt đề bạt
lên tới chức Nam Trịnh Hầu. Nguỵ Diên không phụ lòng Gia Cát
Lượng, lập rất nhiều chiến công, trở thành viên tướng tài của nước Thục
sau này.
Còn Dương Nghi là người chuẩn bị quân lương, phân phối quân nhu mỗi
khi Gia Cát Lượng xuất quân. Tuy hoàn thành nhiệm vụ một cách xuất
sắc, song Dương Nghi tính tình hẹp hòi, không biết khoan dung, thường
gây mâu thuẫn với Nguỵ Diên. Gia Cát Lượng không vì thế mà bỏ Nghi.
Ông tiếc tài Nghi và sự dũng mãnh của Diên, chỉ ghét mỗi hai người bất
hoà nên thường xuyên khuyên bảo hai người phải biết thương yêu nhau.
Tào Tháo cũng là một điển hình về sự khoan hồng độ lượng và sử dụng
người tài đã từng phản mình.