1
Hướng tới một quốc gia kinh tế Biển -
TS Trương Đình Hiển
Để hướng tới một quốc gia kinh tế biển, điều cần thiết trước tiên đòi hỏi
chúng ta cần có một tư duy đầy đủ về biển. Biển là một thực thể khách quan
tồn tại ngoài ý chí của con người, biển là cái nôi và là yếu tố quyết định để
tồn tại sự sống trên trái đất. Bởi vậy ngay từ vai trò tối hậu của nó cho thấy
biển có tác dụng to lớn và toàn cục đến các hoạt động của con người, trong
đó có lĩnh vực kinh tế biển.
Từ đó, với ý nghĩa tổng quát, có thể thấy kinh tế biển là lĩnh vực kinh tế
được hình thành, tồn tại và phát triển từ tác động trực tiếp hoặc gián tiếp của
biển. Bởi vậy không chỉ các quốc gia có biển mới có nền kinh tế biển, mà
ngay các quốc gia không có biển cũng có thể hình thành các lĩnh vực kinh tế
biển của quốc gia mình bằng cách thông qua nhiều con đường tiếp cận khác
nhau như Áo, Thụy Sĩ, Slovakia thông qua sông Danube để tiếp cận biển
Đen.
Do tầm quan trọng đặc biệt của biển đến sự sống còn của các quốc gia, nên
Công ước Liên Hiệp Quốc về luật biển hiện nay cho các quốc gia không
giáp biển có quyền tiếp cận biển mà không phải trả thuế lưu thông qua quốc
gia quá cảnh, đồng thời Liên Hiệp Quốc cũng có chương trình hỗ trợ các
2
quốc gia đang phát triển không giáp biển.
Do vai trò đặc biệt và toàn cục đó, biển tác động đến các hoạt động của con
người, trong đó tác dụng trực tiếp hoặc gián tiếp đến việc hình thành các
lĩnh vực kinh tế biển trong phạm vi hẹp và phạm vi rộng như:
- Giao lưu thương mại, đầu tư, hội nhập thông qua hệ thống cảng biển. Đây
là một lĩnh vực kinh tế biển cực kỳ quan trọng trong nền kinh tế biển của
các quốc gia. Ngày nay, vị trí địa lý biển của quốc gia có tầm quan trọng đặc
biệt hơn cả tài nguyên, như: Singapore, Nhật Bản, Hà Lan… đều là những
nước nghèo về tài nguyên nhưng có nền kinh tế biển phát triển hùng mạnh
nhờ vào vị trí địa lý đặc biệt vùng biển của mình.
Thường khi nói đến giao lưu đường biển, người ta chỉ thấy ở lĩnh vực buôn
bán, trao đổi hàng hóa mà ít quan tâm đến một hệ quả vô cùng quan trọng
bởi sự giao lưu này sẽ dẫn đến hình thành các khu công nghiệp tập trung
hoặc khu kinh tế, các đặc khu kinh tế, các chuỗi đô thị và kéo theo hình
thành các lĩnh vực dịch vụ tài chính, ngân hàng… và làm biến đổi đời sống
xã hội.
Đây là phần rất quan trọng gần như cốt lõi của nền kinh tế biển của mỗi
quốc gia. Do đó nếu hệ quả hết sức quan trọng nói trên không có trong tư
duy về kinh tế biển sẽ dẫn đến một khiếm khuyết to lớn khi đưa ra chiến
lược phát triển kinh tế biển của mỗi quốc gia.
Điều được nêu ra trên đây cũng cho chúng ta thấy ngay ở miền Trung Việt
Nam, từ một vùng nghèo đói, song do vị trí địa lý là mặt tiền của tiểu vùng
sông Mekong và châu Á - Thái Bình Dương nên việc phát triển các cảng
biển nước sâu ở đây đã dẫn đến sự hình thành một trục phát triển đại công
nghiệp mà trong đó là công nghiệp năng lượng, luyện cán thép, vật liệu xây
dựng, đóng tàu, chế tạo máy công cụ, điện… Kéo theo hình thành các ngành
công nghiệp phụ trợ, công nghiệp nhẹ, và dẫn đến sự hình thành các ngành
du lịch dịch vụ, tài chính, ngân hàng.
Thật là tuyệt vời, hệ quả to lớn là dẫn đến hình thành chuỗi đô thị mới dọc
miền duyên hải và sẽ dẫn đến sự biến đổi sâu sắc của xã hội ở miền Trung.
Rõ ràng biển đã tác động và dẫn đến hình thành, phát triển toàn cục nền kinh
tế ở đây và do đó tất cả các ngành được nêu ra dưới đây phải được tư duy là
3
kinh tế biển.
- Ngành công nghiệp như khai khoáng biển mà trong đó ngành khai thác dầu
khí ngày càng trở nên quan trọng, kèm theo các ngành khai thác từ lòng đất
và nước biển.
- Ngành công nghiệp đánh bắt cá, nuôi trồng và chế biến hải sản.
- Ngành công nghiệp đóng tàu, công trình biển.
- Ngành du lịch biển đảo.
- Ngành công nghiệp quốc phòng biển.
- Ngành nông nghiệp chịu ảnh hưởng qua gió mùa mang hơi nước từ đại
dương vào đất liền và sự xâm nhập mặn vào đồng bằng cũng như mực nước
biển dâng. Điều đó cho thấy ngay cả nông nghiệp ở các khu vực đồng bằng
vẫn chịu tác động từ biển và nó có thể được xem là một phần của lĩnh vực
kinh tế biển.
Với tư duy tổng quát và đầy đủ, chúng ta còn có thể đưa ra rất nhiều lĩnh
vực kinh tế được hình thành và chịu tác dụng trực tiếp và gián tiếp từ biển
và do đó tư duy về kinh tế biển là rất rộng lớn.
Từ sự phân tích trên đây, chúng ta thấy rằng việc hình thành nền kinh tế
biển Việt Nam trên cơ sở chiến lược kinh tế biển đến năm 2020 được xác
định bởi một số ngành: hải sản, dầu khí, vận tải biển, dịch vụ đóng tàu và du
lịch biển. Sự xác định này còn nhiều khác biệt với khả năng và thực trạng
kinh tế biển hiện có ở nước ta.
Chúng ta đã bỏ qua các lĩnh vực kinh tế biển hết sức to lớn hiện đang hình
thành, tồn tại và phát triển do quá trình tác dụng của biển gây nên. Đó là sự
hình thành các khu công nghiệp, khu kinh tế, đặc khu kinh tế, dưới sự yểm
trợ của hệ thống cảng biển nước sâu kéo dài dọc miền duyên hải của đất
nước. Đặc biệt là sự hình thành và phát triển đột biến của trục đại công
nghiệp dọc duyên hải miền Trung, nó kéo theo sự hình thành các ngành
công nghiệp phụ trợ, công nghiệp chế biến, công nghiệp nhẹ, tài chính ngân
