1
TÀI LIỆU HỌC TẬP BIÊN DỊCH
BÀI 1. KHÁI NIỆM VỀ DỊCH THUẬT
1. TÍNH CHẤT CỦA DỊCH THUẬT
Phiên dịch là chiếc cầu nối giúp cho những người không nói cùng một ngôn
ngữ có thể hiểu được điều mà người khác diễn đạt. Nói cách khác, phiên dịch là
đem thông tin được diễn đạt bằng ngôn ngữ này (gọi là ngôn ngữ nguồn) diễn đạt
lại bằng ngôn ngữ khác (gọi là ngôn ngữ đích). Nhờ có phiên dịch mà hầu hết mọi
người đến từ các nước khác nhau, nói các ngôn ngữ khác nhau có thể giao lưu và
hiểu được nhau. Trong xã hội thông tin ngày nay, phiên dịch càng có vai trò quan
trọng hơn.
Phiên dịch có 2 hình thức: dịch nói và dịch viết. Dịch nói là sự chuyển đổi
giữa 2 ngôn ngữ trong việc diễn đạt cùng một thông tin; dịch viết là sự chuyển đổi
giữa 2 loại văn tự trong việc diễn đạt cùng một thông tin. Dịch nói và dịch viết
khác nhau về hình thức, nhưng tính chất thì giống nhau, quá trình phiên dịch về
cơ bản cũng giống nhau. Hai hình thức phiên dịch này có những điểm giống và
khác nhau. Một người phiên dịch đạt chuẩn về dịch nói cũng có thể đảm nhiệm
công việc về dịch viết. Đào tạo người phiên dịch nên kết hợp huấn luyện cả dịch
nói lẫn dịch viết để hai hình thức phiên dịch này bổ sung cho nhau. Người phiên
dịch nếu không có một nền tảng dịch viết vững chắc thì rất khó nâng cao kỹ năng
dịch nói. Vì vậy, khi đào tạo người phiên dịch, cần phải coi trọng việc huấn luyện
dịch viết, coi đó là bàn đạp để phát triển kỹ năng dịch nói của người phiên dịch.
Dù là dịch nói hay dịch viết, mục đích của phiên dịch vẫn là diễn đạt lại ý
tưởng của người khác bằng ngôn ngữ đích với độ chính xác tối đa, không phải là
dùng lời của người dịch để thay thế ý tưởng của người khác. Tính chất này xác
định vai trò “nói thay người khác” của người phiên dịch, chuyển tải thông tin một
cách trung thực chứ không được phép tuỳ tiện sửa đổi ý tưởng của người khác. Vì
vậy việc phiên dịch thành công hay thất bại hoàn toàn phụ thuộc vào ý tưởng thể
hiện bằng ngôn ngữ đích có chính xác với ý tưởng thể hiện bằng ngôn ngữ nguồn
hay không. Đây cũng chính là tiêu chí để đánh giá công việc dịch thuật.
2. QUÁ TRÌNH DỊCH THUẬT
Phiên dịch là một quá tình từ nắm bắt ý tưởng đên diễn đạt ý tưởng đó bằng
một ngôn ngữ khác. Lấy dịch viết làm ví dụ, khi dịch một bài văn, trước hết người
dịch phải hiểu được văn bản gốc, sau đó mới dịch qua ngôn ngữ đích. Như vậy,
rõ ràng khả năng hiểu ngôn ngữ nguồn là tiền đề, là cơ sở để diễn đạt lại bằng
ngôn ngữ đích. Chỉ có hiểu đúng mới có thể dịch đúng, còn hiểu sau chỉ có thể
2
dịch sai mà thôi. Trong việc dịch với tiếng Anh là ngôn ngữ nguồn hay ngôn ngữ
đích, bạn cần có trình độ tiếng Anh cao và kiến thức sâu rộng. Để hiểu thấu đáo
một văn bản tiến Anh, bạn cũng cần dùng đến các loại từ điển, thông qua phán
đoán dựa trên logíc của mạch văn, nhờ vậy mà hạn chế được việc hiểu sai.
Mục đích cuối cùng của việc dịch là giúp độc giả hiểu được nguyên bản. Chất
lượng của công việc dịch thuật có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng của bản
dịch. Việc hiểu đúng nguyên bản chưa thể đảm bảo có một bản dịch tốt, điều đó
còn phụ thuộc vào khả năng diễn đạt của người dịch bằng ngôn ngữ đích. Cấu trúc
ngữ pháp tiếng Anh và tiếng Việt rất khác nhau. Bạn cần phải thoát ra khỏi sự
ràng buộc về cấu trúc tiếng Anh, sử dụng cách diễn đạt quen thuộc trong tiếng
Việt để dịch. Trong trường hợp này, kỹ năng diễn đạt tiếng Việt là chìa khoá thành
công.
Trong quá trình phiên dịch, hiểu và diễn đạt là hai khâu luôn tồn tại cạnh
nhau. Hiểu chính xác văn bản gốc, sử dụng cấu trúc phù hợp trong ngôn ngữ đích
để diễn đạt lại chính xác văn bản gốc. Làm được như vậy mới có thể xem là đã
hoàn thành nhiệm vụ phiên dịch.
3. TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ BẢN DỊCH
Tiêu chí của dịch thuật là thước đo chất lượng phiên dịch. Một bản dịch tốt
là bản dịch diễn đạt văn bản gốc chính xác và tự nhiên.
Nói về tiêu chí dịch thuật, từ cuối thế kỷ XIX, dịch giả Nghiêm Phúc đã nêu
ra 3 tiêu chí là “tín – đạt – nhã”. Về sau Lỗ Tấn đề xướng 2 tiêu chí là ‘tín’ và
‘thuận’. Cho đến nay, giới dịch giả đều công nhận 2 tiêu chí là ‘trung thực’ và
‘thông suốt’. Cách gọi các tiêu chí có khác nhau qua các thời kỳ, nhưng về cơ bản
là giống nhau. ‘Tín’ hay ‘trung thực’ là yêu cầu bản dịch phải chính xác như
nguyên bản, không được tuỳ tiện sửa đổi nội dung của nguyên bản. Ở một mức
độ cao hơn, bản dịch không chỉ bảo toàn nội dung của nguyên bản mà còn phải
thể hiện đúng phong cách của nguyên bản. Còn ‘thuận’ hay ‘thông suốt’ là yêu
cầu bản dịch có cách hành văn suôn sẻ, hình thức phù hợp với cách diễn đạt thông
dụng trong ngôn ngữ đích. Nói cách khác, đọc bản dịch không có cảm giác thiếu
tự nhiên, đọc vào là biết ngay đó là văn dịch. Còn tiêu chí ‘nhã’ mà Nghiêm Phúc
nêu ra thì cho đến nay các dịch giả vẫn chưa thống nhất ý kiến, mỗi người hiểu
theo một cách khác nhau. Do đó, chúng ta không thể lấy 1 tiêu chí không được
xác định rõ ràng để đánh giá chất lượng của bản dịch. Riêng chúng tôi thì cho
rằng bản dịch chỉ cần đạt được bốn chữ ‘trung thực thông suốt’ là đạt yêu cầu.
Trung thực và thông suốt dùng làm tiêu chí đánh giá bản dịch nên là một thể
thống nhất chứ không phải hai tiêu chí riêng lẻ trong việc đánh giá bản dịch. Nghĩa
3
là một bản dịch tốt phải trung thành với nội dung và phong cách của nguyên bản,
đồng thời đọc lên phải nghe thông suốt tự nhiên. Nếu bản dịch sai với ý tưởng của
nguyên bản thì dù lối hành văn trau chuốt đến mấy cũng bằng vô dụng; ngược lại,
lối hành văn cứng nhắc, cố trung thành với nguyên bản đến mức đọc lên nghe ngô
nghê cũng không được gọi là bản dịch hay được. Do đó, bản dịch cần đạt cả hai
tiêu chí này.
4. PHƯƠNG PHÁP DỊCH THUẬT
Để bản dịch đạt được tiêu chí trung thực thông suốt, người dịch phải luôn tự
hỏi: dịch như thế nào, nghĩa là phải chọn cách dịch nào để diễn đạt chính xác ý
tưởng của nguyên bản.
Người mới làm quen với công việc dịch thuật, do những giới hạn về kiến
thức và trình độ ngôn ngữ nên thường có khuynh hướng dịch từng từ từng câu.
Nghĩa là chọn phương pháp đối chiếu dịch từng từ từng câu một. Họ lầm tưởng
làm như thế là ‘trung thành với nguyên bản’ mà không biết rằng ngoài một số ít
từ căn bản, từ vựng thuộc hai ngôn ngữ khác nhau hiếm có trường hợp đồng đẳng
hoàn toàn về ngữ nghĩa. Vì vậy phương pháp dịch đối chiếu như thế nếu không
cho ra một bản dịch ngô nghê đến buồn cười thì cũng rơi vào lối hành văn lủng
củng. Kiểu dịch cứng nhắc như thế không diễn đạt được ý tứ một cách rõ ràng,
đừng nói đến việc trung thành với nguyên bản.
Ngược lại, một số người có khuynh hướng dịch bừa, nghĩa là chưa hiểu hết
ý nhĩa của nguyên bản mà cứ phóng bút dịch bừa, khi thì đoán mò ý tưởng của
nguyên bản, khi thì lược bớt những chỗ khó hiểu, hoặc tuỳ tiện thêm mắm dặm
muối. Đây là kiểu dịch vô trách nhiệm, vi phạm nguyên tắc dịch thuật cơ bản, cần
phải tránh.
Phiên dịch đúng nghĩa là dịch ý. Eugene A. Nida, dịch giả đương đại Mỹ nói
rất hay” ‘Translation means translating meaning.’ (dịch thuật nghĩa là chuyển ý).
Phương pháp dịch bảo toàn hình thức ngôn ngữ của nguyên bản (từ ngữ, cấu trúc
câu, biện pháp tu từ …), đồng thời bản dịch diễn đạt chính xác ý tưởng của nguyên
bản, lối hành văn sáng sủa rõ ràng, phù hợp với văn phạm của ngôn ngữ đích,
phương pháp dịch này gọi là dịch trực tiếp. Phương pháp dịch trực tiếp có sự khác
biệt về bản chất với phương pháp dịch đối chiếu. Dịch trực tiếp là phương pháp
dịch thực thụ, còn dịch đối chiếu vi phạm tôn chỉ của phiên dịch là dịch ý. Phiên
dịch cốt chuyển tải được ý tưởng của nguyên bản, không phải là tái hiện nguyên
bản dưới lớp vỏ của ngôn ngữ khác.
Tuy nhiên, do sự khác biệt về đặc trưng giữa ngôn ngữ nguồn và ngôn ngữ
đích, nên đôi khi phương pháp dịch trực tiếp không thể áp dụng được. Trong
4
trường hợp đó, người dịch phải tìm cách thoát khỏi cấu trúc câu trong nguyên bản,
dùng cấu trúc câu khác trong ngôn ngữ đich để diễn đạt lại ý tưởng đó. Vì vậy,
người dịch phải hiểu thấu đáo nguyên bản, trên cơ sở đó sử dụng kỹ năng diễn đạt
ngôn ngữ đích của mình để diễn đạt lại ý tưởng của nguyên bản. Phương pháp
dịch này gọi là dịch ý. Trong dịch ý, người dịch phải hiểu bao quát ý nghĩa của cả
câu, thậm chí cả đoạn để diễn đạt lại cho chính xác, không được thêm bớt hay
thay đổi ý tưởng của nguyên bản, nếu không sẽ rơi vào lối dịch bừa như chúng tôi
đã nêu ở trên.
Thông thường, một bản dịch không thể chỉ dùng một phương pháp dịch trực
tiếp hay dịch ý. Phương pháp dịch trực tiếp rất tốt, nó bảo toàn được lối hành văn
của nguyên bản, chỉ khi nào không thể dịch trực tiếp mới chọn phương pháp dịch
ý.
5. KỸ NĂNG CẦN CÓ CỦA NGƯỜI DỊCH
Công việc dịch thuật đòi hỏi ở người dịch nhiều kỹ năng. Trước hết, đó là
trình độ ngôn ngữ (cả ngôn ngữ nguồn – tiếng Anh và ngôn ngữ đích – tiếng Việt)
phải cao. Ngoài ra người dịch phải có vốn sống phong phú, kiến thức sâu rộng.
Và một điều nữa, cũng như mọi ngành nghề khác, người dịch phải có thái độ cầu
thị, không ngừng học hỏi để trau dồi, nâng cao trình độ của mình; làm việc nghiêm
túc cẩn trọng, chỉ một thoáng lơ là bất cẩn là xảy ra sai sót, đôi khi sai một ly đi
một dặm.
Dịch Anh – Việt là hoạt động chuyển đổi cách diễn đạt giữa hai ngôn ngữ
Anh, Việt. Vif vậy, cả tiếng Anh và tiếng Việt đều quan trọng như nhau. Nếu tiếng
Anh kém sẽ ảnh hưởng đến khả năng hiểu nguyên bản (trong dịch Anh sang Việt)
và khả năng diễn đạt (trong dịch Việt sang Anh). Nếu kỹ năng diễn đạt tiếng Việt
không tốt sẽ làm giảm chất lượng bản dịch.
Một người dịch giỏi phải có kiến thức về mọi mặt. Đây là một đặc thù của
công việc dịch thuật. Ngoại trừ một số ít người dịch chỉ dịch tài liệu chuyên về
một ngành nghề nào đó, còn lại đa số những người làm công tác dịch thuật phải
tiếp xúc với các tài liệu thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau như chính trị, văn hoá,
kinh tế, khoa học kỹ thuật,… Nếu người dịch không có kiến thức sâu rộng thì sẽ
gặp rất nhiều khó khăn, chất lượng dịch cũng bị ảnh hưởng không ít. Ví dụ: khi
dịch tin tức thời sự, người dịch cần nắm vững tình hình trong nước và quốc tế;
dịch tài liệu thương mại, người dịch cần có những hiểu biết về giao dịch thương
mại và từ vựng chuyên ngành. Đương nhiên, yêu cầu người dịch hiểu biết rành rẽ
mọi mặt trong đời sống xã hội là không thực tế, đó là một yêu cầu quá cao đối với
người dịch. Nhưng chuẩn bị các từ vựng chuyên ngành, các kiến thức liên quan
5
đến tài liệu mà mình sắp dịch là việc rất nên làm đối với người dịch. Kiến thức
càng rộng thì càng có lợi cho công việc dịch thuật.
6. CÁC PHƯƠNG PHÁP DỊCH
6.1. Phương pháp dịch giải (Interpretative translation)
Vừa dịch vừa giải thích các từ, khái niệm, đặc trưng văn hoá mà không chú
trọng đến nét thẩm mỹ về phong cách hoặc ngữ nghĩa. Phương pháp này thường
được sử dụng khi ở vào thế kẹt, đặc biệt trong dịch nói, trong lúc nhất thời không
tìm được các khái niệm tương đương. Chúng ta không nên lạm dụng phương pháp
này vì như thế lời văn sẽ trở nên lạc điệu và tạo nhiều sai lầm.
6.2. Phương pháp phóng dịch (Communicative approach)
Dịch theo ý, không dịch sát từng câu, từng chữ. Người dịch có quyền rút gọn,
hợc thêm bớt câu văn, đoạn văn mà vẫn đảm bảo được ý và phong cách của
nguyên tác. Phương pháp này được sử dụng nhiều trong khi dịch văn chương báo
chí và dịch nói.
6.3. Phương pháp trực dịch (Semantic approach)
Dịch sát nghĩa không giải thích gì thêm. Chúng ta không nên áp dụng phương
pháp này cho văn chương, báo chí, vì nếu cố bám từng lời từng chữ, lời văn sẽ rất
ngây ngô, gượng gạo. Phương pháp trực dịch ngày nay được sử dụng nhiều trong
các văn bản kỹ thuật, văn bản hướng dẫn sử dụng máy móc, các hợp đồng, các
văn bản pháp lý.
7. CÁC BƯỚC TIẾN HÀNH DỊCH VIẾT
Bài dịch viết phải qua 3 phần:
1. Phân tích câu (analysis of sentences)
a. Chia câu ra thành mệnh đề. Mỗi mệnh đề phải có một động từ đã chia (finite
verb). Nhận định xem mệnh đề thuộc loại gì (noun, adjective, adverb).
b. Phân tích mệnh đề xem mỗi mệnh đề có bao nhiêu cụm từ/ nhóm từ, cụm
từ/ nhóm từ nào bổ nghĩa cho danh từ, cụm từ/ nhóm từ nào bổ nghĩa cho
động từ, …
c. So sánh cấu trúc ngữ pháp giữa hai ngôn ngữ.
d. Tra từ điển các từ mới hoặc các thành ngữ, đặc ngữ
2. Chuyển hoán (transfer)
Dịch sang ngôn ngữ khác dựa trên các phân tích cấu trúc ngôn ngữ và ngữ
nghĩa, ngữ dụng. Chú ý các cụm từ/ nhóm từ hoặc từ chủ đạo.