KiÓm to¸n nhµ n−íc
_________________________________________________________
B¸o c¸o tæng kÕt ®Ò tµi nghiªn cøu
thùc tr¹ng vµ gi¶i ph¸p hoµn thiÖn hÖ thèng
chuÈn mùc vµ quy tr×nh kiÓm to¸n
cña kiÓm to¸n nhµ n−íc
chñ nhiÖm ®Ò tµi
hµ ngäc son
Hµ Néi - 2003
Më ®Çu
BÊt kú mét lo¹i h×nh kiÓm to¸n nµo, kiÓm to¸n Nhµ n−íc, tæ chøc kiÓm
to¸n ®éc lËp hay kiÓm to¸n néi bé, qu¸ tr×nh kiÓm to¸n vµ ho¹t ®éng ph¶i dùa
trªn hÖ thèng c¸c chuÈn mùc, quy tr×nh kiÓm to¸n cô thÓ. HÖ thèng c¸c chuÈn
mùc vµ c¸c quy tr×nh cña KTNN ®−îc Tæng KTNN ban hµnh trong n¨m 1999,
®· ph¸t huy ®−îc t¸c dông rÊt tèt trong ho¹t ®éng kiÓm to¸n cña KTNN, ®·
gióp cho c¸c kiÓm to¸n viªn (KTV), c¸c ®oµn kiÓm to¸n thùc hiÖn c«ng viÖc
kiÓm to¸n mét c¸ch chuÈn mùc, ®¹t ®−îc c¸c môc tiªu ®Ò ra vµ n©ng cao chÊt
l−îng ho¹t ®éng kiÓm to¸n cña KTNN, n©ng cao nghiÖp vô kiÓm to¸n cho
KTV. Gióp cho KTNN qu¶n lý gi¸m s¸t chÆt chÏ h¬n qu¸ tr×nh thùc hiÖn kiÓm
to¸n cña c¸c KTV vµ c¸c ®oµn kiÓm to¸n.
Bªn c¹nh nh÷ng t¸c dông trªn, sau mét thêi gian thùc hiÖn hÖ thèng
chuÈn mùc vµ c¸c quy tr×nh kiÓm to¸n cña KTNN còng ®· béc lé nh÷ng vÊn
®Ò bÊt cËp c¶ vÒ lý luËn vµ thùc tiÔn. Mét sè c¸c quy ®Þnh trong chuÈn mùc vµ
c¸c quy tr×nh ®· ban hµnh kh«ng cßn phï hîp víi ®èi t−îng kiÓm to¸n cña
KTNN. MÆt kh¸c sù ph¸t triÓn cña KTNN vÒ c¬ chÕ tæ chøc, chøc n¨ng nhiÖm
vô, ph¹m vi ho¹t ®éng vµ ®èi t−îng kiÓm to¸n vµ qu¸ tr×nh ®iÒu hµnh qu¶n lý
tµi chÝnh c«ng cña Nhµ n−íc ®· cã nh÷ng thay ®æi lín, do ®ã ph¶i cã sù hoµn
thiÖn kh«ng ngõng hÖ thèng chuÈn mùc vµ quy tr×nh kiÓm to¸n cña KTNN
tho¶ m·n c¸c yªu cÇu mong muèn nãi trªn cÇn ph¶i cã mét ®Ò tµi khoa häc
c©p Bé nghiªn cøu mét c¸ch toµn diÖn nh÷ng c¬ së lý luËn vµ ph−¬ng ph¸p
luËn, lµm râ c¸c khÝa c¹nh, c¸c ®iÒu kiÖn cÇn vµ ®ñ ®Ó thùc hiÖn qu¸ tr×nh
hoµn thiÖn nµy. Môc tiªu ®Æt ra cña ®Ò tµi nh»m:
- X©y dùng nh÷ng luËn cø khoa häc lµm c¬ së cho qu¸ tr×nh hoµn thiÖn
c¸c chuÈn mùc vµ quy tr×nh cña KTNN trong giai ®o¹n tõ nay ®Õn n¨m 2020.
- Ph©n tÝch ®¸nh gi¸ vµ lµm râ nh÷ng vÊn ®Ò phï hîp vµ vÊn ®Ò ch−a
phï hîp víi yªu cÇu thùc tiÔn cña hÖ thèng c¸c chuÈn mùc vµ quy tr×nh kiÓm
to¸n cña KTNN.
1
- Nghiªn cøu c¸c chuÈn mùc, quy tr×nh vµ nh÷ng kinh nghiÖm tæ chøc
xay dùng c¸c chuÈn mùc, quy tr×nh cña INTOSAI vµ ASOSAI.
- §Þnh h−íng nh÷ng néi dung chñ yÕu vµ kiÕn nghÞ gi¶i ph¸p hoµn thiÖn
hÖ thèng chuÈn mùc vµ quy tr×nh kiÓm to¸n cña KTNN hiÖn nay.
Néi dung ®Ò tµi
Ngoµi lêi më ®Çu vµ kÕt luËn, ®Ò tµi bao gåm 3 ch−¬ng:
- Ch−¬ng 1: C¬ së lý luËn vµ ph−¬ng ph¸p hoµn thiÖn hÖ thèng
chuÈn mùc vµ quy tr×nh kiÓm to¸n cña KTNN.
- Ch−¬ng 2: Thùc tr¹ng hÖ thèng chuÈn mùc vµ quy tr×nh kiÓm to¸n
cña KTNN ViÖt Nam.
- Ch−¬ng 3: Néi dung vµ gi¶i ph¸p hoµn thiÖn hÖ thèng chuÈn mùc
vµ quy tr×nh kiÓm to¸n cña KTNN ViÖt Nam.
MÆc dï Ban chñ nhiÖm ®Ò tµi vµ c¸c céng t¸c viªn ®· cã sù nghiªn cøu
thÊu ®¸o vÒ tÝnh hÖ thèng, tÝnh khoa häc, tÝnh thùc tiÔn vµ tÝnh ph¸t triÓn ®ãi
víi viÖc x©y dùng vµ hoµn thiÖn hÖ thèng chuÈn mùc vµ c¸c quy tr×nh kiÓm
to¸n cña KTNN ViÖt Nam, song kh«ng tr¸nh khái nh÷ng h¹n chÕ. Ban chñ
nhiÖm ®Ò tµi rÊt mong sù ®ãng gãp ý kiÕn cña c¸c nhµ khoa häc chuyªn ngµnh
cïng b¹n ®äc gÇn xa.
Ban chñ nhiÖm ®Ò tµi
2
Ch−¬ng I
c¬ së lý luËn vµ ph−¬ng ph¸p luËn
hoµn thiÖn hÖ thèng chuÈn mùc kiÓm to¸n
vµ quy tr×nh kiÓm to¸n cña KiÓm to¸n Nhµ n−íc
1.1. Kh¸i niÖm vµ ph©n lo¹i chuÈn mùc kiÓm to¸n
(CMK’T) vµ quy tr×nh kiÓm to¸n cña KiÓm to¸n Nhµ n−íc
1.1.1. Kh¸i niÖm vµ ph©n lo¹i CMK’T
1.1.1.1. Kh¸i niÖm hÖ thèng CMK’T
Ngµy nay kiÓm to¸n ®−îc xem nh− lµ mét phÇn chøc n¨ng kiÓm so¸t
cña Nhµ n−íc chÝnh v× thÕ mµ ë hÇu hÕt c¸c Quèc gia trªn thÕ giíi ®Òu thiÕt
lËp mét c¬ quan KTNN.
KTNN (hay cßn gäi lµ kiÓm to¸n ChÝnh phñ) lµ c«ng viÖc do kiÓm to¸n
viªn Nhµ n−íc (KTV) thùc hiÖn ®Ó ®¸nh gi¸ vµ x¸c nhËn tÝnh ®óng ®¾n vµ hîp
ph¸p cña c¸c th«ng tin trªn B¸o c¸o tµi chÝnh, ®¸nh gi¸ tÝnh tu©n thñ, tÝnh hiÖu
lùc, tÝnh hiÖu qu¶ vµ tÝnh kinh tÕ ®èi víi c¸c c¬ quan, ®¬n vÞ, tæ chøc cã qu¶n
lý, sö dông NSNN, tµi s¶n Nhµ n−íc lµ c¸c nguån lùc Nhµ n−íc do Nhµ n−íc
qu¶n lý. Víi t− c¸ch cña ng−êi ®−a ra x¸c nhËn vµ ®¸nh gi¸, KTV cÇn ph¶i cã
nh÷ng th−íc ®o ®Ó ph©n biÖt ®óng, sai, ph©n biÖt gi÷a c¸i hîp lý vµ kh«ng hîp
lý, thùc tÕ Êy ®ßi hái ph¶i mét hÖ thèng c¸c tiªu chuÈn nghiÖp vô lµm c¬ së,
khu«n mÉu cho viÖc ®¸nh gi¸ c¸c th«ng tin tµi chÝnh mét c¸ch khoa häc vµ
kh¸ch quan, lµ kim chØ nam cho ho¹t ®éng nghÒ nghiÖp cña KTV. §ång thêi
CMK’T cßn lµ ®iÒu kiÖn cÇn thiÕt ®Ó ®¹t ®−îc sù tin t−ëng cña x· héi vµo ý
kiÕn KTV, gióp ng−êi sö dông th«ng tin hiÓu vÒ c«ng viÖc kiÓm to¸n vµ phôc
vô cho viÖc xem xÐt tr¸ch nhiÖm ph¸p lý cña KTV, vµ ®øng trªn gãc ®é ph¸t
triÓn nghÒ nghiÖp kiÓm to¸n, CMK’T cßn lµ c¬ së lý luËn ho¹t ®éng kiÓm
to¸n, lµ c¨n cø ®Ó c¸c KTV n©ng cao chÊt l−îng c«ng viÖc vµ lµ mét nh©n tè
quan träng trong viÖc thu hÑp kho¶ng c¸ch gi÷a sù mong ®îi cña ng−êi sö
dông dÞch vô mµ c¸c KTV cung cÊp, do ®ã cÇn ph¶i cã hÖ thèng CMK’T.
3
VÒ kh¸i niÖm hÖ thèng CMK’T (Audit Standards) trªn thÕ giíi còng nh−
ë n−íc ta ®· ®−îc xem xÐt nh×n nhËn d−íi nhiÒu gãc ®é kh¸c nhau vÒ kh¸i
niÖm nµy.
Theo tæ chøc quèc tÕ c¸c c¬ quan kiÓm to¸n tèi cao (INTOSAI) th×
“C¸c CMK’T cung cÊp sù h−íng dÉn tèi thiÓu cho KTV, gióp x¸c ®Þnh ®é lín
cña c¸c b−íc vµ tr×nh tù kiÓm to¸n ®−îc ¸p dông ®Ó hoµn thµnh môc tiªu kiÓm
to¸n. Chóng lµ nh÷ng tiªu chuÈn hoÆc th−íc ®o ®Ó ®¸nh gi¸ chÊt l−îng cña c¸c
kÕt qu¶ kiÓm to¸n”1. Trong khi ®ã theo tµi liÖu cña Liªn ®oµn KÕ to¸n Quèc tÕ
(IFAC) l¹i cho r»ng: “CMK’T lµ v¨n kiÖn m« t¶ c¸c nguyªn t¾c c¬ b¶n vÒ
nghiÖp vô vµ xö lý c¸c mèi quan hÖ ph¸t sinh trong qu¸ tr×nh kiÓm to¸n, c¸c
nguyªn t¾c nµy bao trïm, chi phèi tr¸ch nhiÖm nghÒ nghiÖp cña KTV" 2.
ë ViÖt Nam trong qu¸ tr×nh so¹n th¶o CMK’T, kh¸i niÖm nµy còng ®·
®−îc h×nh thµnh trªn c¬ së hai hÖ thèng tæ chøc kiÓm to¸n, KTNN cho r»ng
“HÖ thèng CMK’T Nhµ n−íc lµ tæng thÓ c¸c nguyªn t¾c c¬ b¶n, c¸c yªu cÇu,
c¸c quy ®Þnh vÒ nghiÖp vô vµ xö lý c¸c quan hÖ ph¸t sinh trong kiÓm to¸n mµ
c¸c §oµn kiÓm to¸n Nhµ n−íc vµ c¸c KTV Nhµ n−íc ph¶i tu©n thñ khi tiÕn
hµnh c¸c ho¹t ®éng kiÓm to¸n, ®ång thêi lµ c¨n cø ®Ó kiÓm tra vµ ®¸nh gi¸
chÊt l−îng kiÓm to¸n” 3. Còng t−¬ng tù nh− vËy CMK’T ban hµnh cho c¸c
C«ng ty kiÓm to¸n, KTV ®éc lËp (CPA) thùc hiÖn, kh¸i niÖm nµy ®−îc nªu ra
nh− sau: “CMK’T lµ quy ®Þnh vÒ c¸c nguyªn t¾c, thñ tôc c¬ b¶n vµ h−íng dÉn
thÓ thøc ¸p dông c¸c nguyªn t¾c vµ thñ tôc c¬ b¶n ®ã trong qu¸ tr×nh kiÓm
to¸n B¸o c¸o tµi chÝnh, CMK’T lµ c¸c quy ®Þnh lµm mùc th−íc, lµ c¬ së cho
KTV chuyªn nghiÖp vµ c«ng ty kiÓm to¸n kiÓm tra, ®¸nh gi¸ c¸c th«ng tin tµi
chÝnh mét c¸ch trung thùc, khoa häc, kh¸ch quan. CMK’T ®ång thêi lµ c¬ së
cho viÖc chØ ®¹o, gi¸m s¸t, kiÓm tra vµ ®¸nh gi¸ chÊt l−îng vµ dÞch kiÓm to¸n
lµ c¬ së cho viÖc ®µo t¹o huÊn luyÖn vµ thi tuyÓn KTV" 4 .
1 CMK’T INTOSAI – tµi liÖu dÞch KiÓm to¸n Nhµ n−íc
2 CMK’T IFAC – tµi liÖu dÞch – Bé Tµi chÝnh
3 CMK’T Nhµ n−íc
4 CMK’T do Bé Tµi chÝnh ban hµnh
4