Tr ng ĐH Mo – Đia Chât Vân đông tân kiên tao va y nghia nghiênươ
c uư
Đê tai: Vân đông tân kiên tao va y nghia nghiên c u ư
I.Khái ni m v ệ ề v n đ ng tân ki n t o (neotectonicậ ộ ế ạ
movement ) và đ c đi m. Các d u hi u nh n bi t c a ặ ể ấ ệ ậ ế ủ đ tứ
gãy tân ki n t o (neotectonic fault)ế ạ
1) Khai niêm vân đông tân kiên tao
Vân đông kiên tao la s vân đông cua vo trai đât do hoat đông cua nôi ư
l c d i tac dung vân chuyên cua dong đôi l uư ươ ư tao nên cac chuyên đông
th sinh: vân đông thăng trâm, uôn nêp, d t gay...ư ư
Vân đông tân kiên tao la giai đoan cuôi cung trong l ch s hình thànhị ử
và phát tri n c a t nhiên ể ủ ự di n ra cách đây kho ng 25 tri u năm, có c ngễ ả ệ ườ
đ m nh mộ ạ ẽ còn đ c kéo dài đ n ngày nay, giai đo n này ti p t c hoànượ ế ạ ế ụ
thi n các đi u ki n t nhiên làm cho trái đ t có di n m o và đ c đi m tệ ề ệ ự ấ ệ ạ ặ ể ự
nhiên nh ngày nay. Đ c th hi n b i m t s ho t đ ng nh d chư ượ ể ệ ở ộ ố ạ ộ ư ị
chuy n m ng ki n t o, ho t đ ng đ t g y, tách giãn,nâng h …ể ả ế ạ ạ ộ ứ ẫ ạ
2) Đăc điêm vân đông tân kiên tao
- Nâng cao đia hinh lam cho sông ngoi tre lai va hoat đong manh me h n ơ
- Đôi nui cô đ c nâng cao va m rông ươ ơ
- Hình thành các cao nguyên badan và các đ ng b ng phù sa trồ ằ ẻ
- M r ng bi n Đông, thành t o các b d u khí th m l c đ a và đ ngở ộ ể ạ ể ầ ở ề ụ ị ở ồ
b ng châu thằ ổ
- Ti n hóa c a gi i sinh v t ế ủ ớ ậ S ki n n i b t trong giai đo n Tân ki n t oự ệ ổ ậ ạ ế ạ
là s xu t hi n c a loài ng i trên Trái Đ t. Đây là đ nh cao c a s ti nự ấ ệ ủ ườ ấ ỉ ủ ự ế
hóa sinh h c trong l p v đ a lí Trái Đ t..ọ ớ ỏ ị ấ
Sv : Nguyên Trong Tr ng - ươ 1 - L p: ĐCCT-ĐKT54Bơ
Tr ng ĐH Mo – Đia Chât Vân đông tân kiên tao va y nghia nghiênươ
c uư
-Tính không đ ng đ uồ ề
-Tính nh p nhàngị
-Tính k th a v trí và đ c đi m c a ki n t o cế ừ ị ặ ể ủ ế ạ ổ
-T c đ v n đ ng trên ph m vi l n v i t c đ vài ph n 10 nghìn/ nămố ộ ậ ộ ạ ớ ớ ố ộ ầ
3) Cac dâu hiêu nhân biêt đ t gay tân kiên tao ư
Đ t gãyứ (còn g i là ọbi n vế ị, đo n t ngạ ầ ho c ặphay) là m t hi nộ ệ
t ng ượ đ a ch tị ấ liên quan t i các quá trình ki n t o trong v trái đ t. Đ tớ ế ạ ỏ ấ ứ
gãy chia làm nhi u lo i: Đ t gãy thu n, đ t gãy ngh ch, đ t gãy ngang...ề ạ ứ ậ ứ ị ứ
Thông th ng đ t gãy th ng x y ra t i n i có đi u ki n đ a ch t khôngườ ứ ườ ả ạ ơ ề ệ ị ấ
n đ nhổ ị .
Đ t gãy là các khe n t mà d c theo nó có s xê d ch có th quan sátứ ứ ọ ự ị ể
đ c c a hai cánh đ c gây ra b i s d ch tr t song song v i b m tượ ủ ượ ở ự ị ượ ớ ề ặ
c a đ t gãy, V c b n, đ t gãy là các c u trúc bi n d ng dòn, chúngủ ứ ề ơ ả ứ ấ ế ạ
th ng làm gián đo n các đá theo c ch d ch tr t m c nông ườ ạ ơ ế ị ượ ở ứ (hinh
1,2)
m c sâu h n (nhi t đ và áp su t cao) các đ t gãy chuy n d nỞ ứ ơ ệ ộ ấ ứ ể ầ
sang các đ i tr t bi n d ng d oớ ượ ế ạ ẻ
Khi đ i đ t gãy b c t ra ớ ứ ị ắ ra nó s t o nên hai bi n đ i v hình thái:ẽ ạ ế ổ ề
m t tĩnhộ và và m t đ ng.ộ ộ
* Bi n đ i tĩnhế ổ : làm thay đ i, bi n d ng vĩnh vi n v trí c a các vùngổ ế ạ ễ ị ủ
trên m t đ tặ ấ
* Bi n đ i đ ngế ổ ộ : Ch y u là các lu ng sóng ch n đ ng gây ra khi có sủ ế ồ ấ ộ ự
đ t gãy c a tr n đ ng đ t. Chúng đ c g i làứ ủ ậ ộ ấ ượ ọ Đia chân
+Luông song P: la song ep nen, chung di chuyên nhanh nhât t 1,5 – 8km/s ư
trong vo trai đât
Sv : Nguyên Trong Tr ng - ươ 2 - L p: ĐCCT-ĐKT54Bơ
Tr ng ĐH Mo – Đia Chât Vân đông tân kiên tao va y nghia nghiênươ
c uư
+ Luông song S: lam rung chuyên măt đât theo h ng thăng goc, nghia la t ươ ư
d i lênươ
•Các d u hi u nh n bi t c a ấ ệ ậ ế ủ đ t gãyứ
- Đ a hình/đ a m o ị ị ạ
- Th m th c v tả ự ậ
- D th ng đ a v t lý trên m t/trong gi ng khoanị ườ ị ậ ặ ế
- Tài li u đ a v t lý, etc.ệ ị ậ
- Quan sát tr c ti p t v t l ho c lõi khoan (đá đ t gãy)ự ế ừ ế ộ ặ ứ
* M t tr t: khi hai cánh đ t gãy d ch chuy n m t s m t đ t gãy b màiặ ượ ứ ị ể ộ ố ặ ứ ị
bóng t o thành các m t tr tạ ặ ượ
* Đ i đ t gãy (đ i d p v ) bao g m nhi u m t đ t gãy n m g n nhau,ớ ứ ớ ậ ỡ ồ ề ặ ứ ằ ầ
thông th ng phân chia các kh i đá b d p v Chi u dày c a đ i có th tườ ố ị ậ ỡ ề ủ ớ ể ừ
vài cm đ n hàng km.ế
II. M i liên quan c a v n đ ng tân ki n t o v i các ố ủ ậ ộ ế ạ ớ tai bi nế
đ a ch t ( natural hazard ): đ ng đ t, n t đ t, l núi, xói lị ấ ộ ấ ứ ấ ở ở
b sông, b bi n, n t v đê.ờ ờ ể ứ ỡ
“Tai bi n đ a ch t” là các hi n t ng t nhiên tham gia tích c c vàoế ị ấ ệ ượ ự ự
quá trình bi n đ i đ a hình b m t th ch quy n.ế ổ ị ề ặ ạ ể
Tai bi n đ a ch t là m t d ng tai bi n môi tr ng phát sinh trongế ị ấ ộ ạ ế ườ
th ch quy n. Các d ng tai bi n đ a ch t ch y u g m núi l a phun, đ ngạ ể ạ ế ị ấ ủ ế ồ ử ộ
đ t, n t đ t, lún đ t, tr t l đ t. Chúng liên quan t i các quá trình đ aấ ứ ấ ấ ượ ở ấ ớ ị
ch t x y ra bên trong lòng trái đ t. ấ ả ấ
Nguyên nhân chính là do l p v trái đ t hoàn toàn không đ ng nh tớ ỏ ấ ồ ấ
v thành ph n và chi u dày, có nh ng khu v c v trái đ t m ng manhề ầ ề ữ ự ỏ ấ ỏ
Sv : Nguyên Trong Tr ng - ươ 3 - L p: ĐCCT-ĐKT54Bơ
Tr ng ĐH Mo – Đia Chât Vân đông tân kiên tao va y nghia nghiênươ
c uư
ho c các h th ng đ t gãy chia c t v trái đ t thành nh ng kh i, m ngặ ệ ố ứ ắ ỏ ấ ữ ố ả
nh . Do v y, l p v trái đ t trong th c t luôn chuy n đ ng theo chi uỏ ậ ớ ỏ ấ ự ế ể ộ ề
đ ng cũng nh chi u ngang. ứ ư ề
V n đ ng tân ki n t o gây ra nhi u tai bi n đ a ch t do các ậ ộ ế ạ ề ế ị ấ ho tạ
đ ng nh d ch chuy n m ng ki n t o, ho t đ ng đ t g y, tách giãn,nângộ ư ị ể ả ế ạ ạ ộ ứ ẫ
h …gây ra ch n đ ng làm phá h y c u trúc đ a ch t . ạ ấ ộ ủ ấ ị ấ
Bi u hi n b i các tai bi n nh ể ệ ở ế ư đ ng đ t, n t đ t, l núi, xói l bộ ấ ứ ấ ở ở ờ
sông, b bi n, n t v đê....ờ ể ứ ỡ
1. Đông đât, n t đât ư
Trong th c t , đ ng đ t là m t hi n t ng thiên nhiên r t ph c t p,ự ế ộ ấ ộ ệ ượ ấ ứ ạ
r t khó tiên đoán đ c trong th i gian ng n h n. Nó có th x y ra khôngấ ượ ờ ắ ạ ể ả
báo tr c b t c đâu, b t c m t qu c gia nào, giàu cũng nh nghèo.ướ ở ấ ứ ấ ứ ộ ố ư
Đông đât, n t đât ư x y ra nhi u n i trong l ch s và hi n đ i. Cácả ở ề ơ ị ự ệ ạ
vùng nguy hi m đ ng đ t g n v i các đ i đ t gãy ki n t o sinh ch nể ộ ấ ắ ớ ớ ứ ế ạ ấ
phân b khá r ng rãi kh p trên trái đ t k c th m l c đ a. Đ ng đ t đãố ộ ắ ấ ể ả ề ụ ị ộ ấ
phá hu nhi u công trình, nhà c a và gây t n th t sinh m ng con ng iỷ ề ử ổ ấ ạ ườ
,gây lo l ng và nh h ng đ n cu c s ng c a dân c (ắ ả ưở ế ộ ố ủ ư Hinh 3)
Hai đai núi l a n i ti ng đ c bi t trên trái đ t là đai núi l a Ð aử ổ ế ượ ế ấ ử ị
Trung H i và đai núi l a Thái Bình D ng. S phun trào dung nham ho cả ử ươ ự ặ
s d ch chuy n c a các kh i đ t đá trong v trái đ t thông th ng x y raự ị ể ủ ố ấ ỏ ấ ườ ả
m t cách t t nh ng đôi khi cũng x y ra m t cách đ t ng t,t o nên hi nộ ừ ừ ư ả ộ ộ ộ ạ ệ
t ng đ ng đ t có m c đ phá ho i m nh. Các ho t đ ng c a con ng iượ ộ ấ ứ ộ ạ ạ ạ ộ ủ ườ
nh khai thác khoáng s n trong lòng đ t, xây d ng các h ch a n c l nư ả ấ ự ồ ứ ướ ớ
đôi khi cũng gây ra đ ng đ t kích thích và các khe n t nhân t o.ộ ấ ứ ạ
Sv : Nguyên Trong Tr ng - ươ 4 - L p: ĐCCT-ĐKT54Bơ
Tr ng ĐH Mo – Đia Chât Vân đông tân kiên tao va y nghia nghiênươ
c uư
2. L nuiơ
Tr t l đ t là m t d ng bi n đ i b m t trái đ t khác. T i đây,ượ ở ấ ộ ạ ế ổ ề ặ ấ ạ
m t kh i l ng đ t đá khác theo các b m t đ c bi t b tr ng l c kéoộ ố ượ ấ ề ặ ặ ệ ị ọ ự
tr t xu ng các đ a hình th p. B m t tr t có th là các b m t khe n tượ ố ị ấ ề ặ ượ ể ề ặ ứ
ho c các l p đ t đá có tính ch t c lý y u nh đ t sét th m n c.ặ ớ ấ ấ ơ ế ư ấ ấ ướ
Các ho t đ ng ki n t o đã làm cho đ t đá b v d p m nh t o đi uạ ộ ế ạ ấ ị ỡ ậ ạ ạ ề
ki n cho quá trình phong hóa phát tri n m nh, t o ra l p v phong hóaệ ể ạ ạ ớ ỏ
d y. Sau đó, có th m a xu ng (y u t ngo i sinh) ho c do con ng iầ ể ư ố ế ố ạ ặ ườ
(xây d ng phía trên, bên d i thì đào, khoét sâu làm tăng t i tr ng và m tự ướ ả ọ ấ
chân) gây ra xói l núiở . (Hinh 4)
3. Xoi l b sông, b biên, n t v đê ơ ơ ơ ư ơ
V n đ ng tân ki n t o ậ ộ ế ạ đ c bi t quan tr ng đ i v i các h th ngặ ệ ọ ố ớ ệ ố
sông ngòi, làm cho nhi u đo n sông “ch t đi” ho c thay đ i l u l ngề ạ ế ặ ổ ư ượ
n c cũng nh h ng c a dòng ch y xu t hi n đ t gãy d c theo đó hìnhướ ư ướ ủ ả ấ ệ ứ ọ
thành các h s t d ng lòng ch o do có s nâng, h c c b do nh h ngố ụ ạ ả ự ạ ụ ộ ả ưở
c a đ t gãy ủ ứ theo quy lu t chung c a dòng ch y.ậ ủ ả
Ho t đ ng nâng, h tân ki n t o nh h ng r t sâu s c t i s hìnhạ ộ ạ ế ạ ả ưở ấ ắ ớ ự
thành và phát tri n c a các con sông, đ c bi t là quá trình xói l và b iể ủ ặ ệ ở ồ
t .ụ Th c t đã ch ng minh s dao đ ng c a v Trái đ t đ u mangự ế ứ ự ộ ủ ỏ ấ ề
tính chu kỳ, xen gi a các pha nâng lên là các pha yên tĩnh t ng đ i. ữ ươ ố
Xói l b sông, b bi n đã và đang gây ra t n th t l n v nhà c a,ở ờ ờ ể ổ ấ ớ ề ử
ru ng v n m t đ t canh tác d n t i ph i di dân, làm xáo tr n cu c s ngộ ườ ấ ấ ẫ ớ ả ộ ộ ố
c a ng i dân nhi u n i (ủ ườ ở ề ơ Hinh 5,6)
Sv : Nguyên Trong Tr ng - ươ 5 - L p: ĐCCT-ĐKT54Bơ