VĂN HÓA AN TOÀN:
BÀI H C KINH NGHI M TAI N N
LÒ PH N NG H T NHÂN Chernobyl
Tai n n Chernobyl, tr c tiên b c 7 trên thang INES ướ [1], gây ra các h u qu nghiêm
tr ng tr c ti p trên con ng i là: h n 35 ngàn ng i ch t, trên 5 tri u ng i b b c x ế ườ ơ ườ ế ườ
các m c đ th d n đ n trong đ i h kho ng 500 tr ng h p b nh b ch c u và 6 ngàn ế ườ
tr ng h p gây t vong ung th , nh t ung th tuy n giáp tr em; Valery Legassovườ ư ư ế
t sát năm 1988 [2]. Thêm vào còn vi c di t n g p rút 116 ngàn ng i dâns nhi m x ườ
lâu dài quan tr ng trong khu v c r ng l n c a vùng lãnh th Ukraine, Belarus và Nga.
Ngu n tin k thu t chính cho bài vi t này b n Báo cáo INSAG 7 c a C quan Năng ế ơ
l ng Nguyên t Qu c t IAEA.ượ ế
Sau khi ghi l i nh ng s ki n chính c a tai n n, bài vi t này tóm t t các bài h c kinh ế
nghi m đ c bi t v y u t con ng i đ đ a t i các khái ni m v Văn hoá An toàn - bài ế ườ ư
h c quan tr ng nh t. v y thông tin chi ti t v c tính c a các li u h p th s không ế ướ
đ c th o lu n đây. H n n a, b n ch t th ng c a các c tính này đã t o ra nhi uượ ơ ướ
tranh cãi không ng ng gi a các chuyên gia trong nnh b o v b c x . Sau cùng, các s a
đ i Pháp sau v tai n n này cũng s đ c đ c p. ượ
1. Ti n trình c a tai n n h t nhânế
1.1. Đ a đi m và lò ph n ng
Nhà Máy Đi n H t Nhân (NMĐHN) Chernobyl cách Kiev (th đô c a Ukraine) 110km,
cách Chernobyl (có 12.500 n) 15 km cách Pripryat (thành ph m i - n i đ nh c c a ơ ư
các gia đình nhân viên nhà máy, 50000 ng i) 3 km. C s nhà máy bao g m b n ườ ơ
ph n ng đang ho t đ ng thu c h lò RBMK [3]. Tai n n x y ra trên m i nh t s 4,
công su t 3200 MWnhi t, b t đ u v n hành vào năm 1983.
1.2. S l c di n bi n ơ ượ ế
Sau tai n n, vi c thi t l p l i th t chính xác các hi n t ng hoá đã x y ra r t khó ế ượ
khăn, nên ph n d i đây ch ghi l i các đi u đã đ c công nh n chính th c ướ ượ :
– Ngày 25/4/1986, lúc 01:00 công su t lò b t đ u đ c gi m đ th c hi n m t th nghi m ượ
v đi n [4]. Th nghi m này ph i đ c kh i đ u v i m t công su t gi a kho ng ượ
700 và 1000 MW nhi t.
Kho ng 13:00. Công su t h m t n a t i 1600 MWnhi t, theo đúng ch ng trình th ươ
nghi m, m t trong hai nhóm tuabin phát đi n xoay chi u đ c tách r i vi c c p h i n c. ượ ơ ướ
H làm ngu i c u tr kh n c p cũng b l p , nh ng lý do l i không rõ ràng.ư
1
– 14:00, S phát đi n yêu c u Nhà máy ng ng h công su t và ti p t c cung c p đi n ế
cho m ng. v n công su t (1600 MWnhi t) nh v y trong 9 ti ng đ ng h . K t qu ư ế ế
đ nhi m đ c Xenon tr thành t i đa; đ tr hi u ng này, các « thanh » đi u khi n
đ c rút ra d n d n. Ngoài ra, các nhân viên v n hành đã ượ không ch ho t l i h làm
ngu i c u tr tâm lò: vi c v n hành kéo dài v i m t h an toàn b c ch đã không đ c ế ượ
coi là nghiêm tr ng (!).
– Kho ng 23:00 công su t đ c ti p t c gi m. ượ ế
Lúc 00:30 ngày 26/4, công su t xu ng t i 500 MWnhi t, vi c chuy n h đi u ti t ế
công su t t t đ ng qua b ng tay b tr c tr c. Công su t b s t t i 30 MWnhi t, s nhi m
đ c Xenon l i ng thêm, h i n c xu t ra r t ít. Nh ng đ th c hi n th nghi m, c n ơ ướ ư
ph i nâng công su t nhân viên khai thác đã rút ra m t s l ng l n các thanh đi u ượ
khi n - dù đi u này b c m trong các ch th v n hành .
Kho ng 01:00, công su t n đ nh 200 MW nhi t, không còn trong tr ng thái
ho t đ ng n đ nh (công su t d i 700 MWnhi t d i 30 thanh đi u khi n trong ướ ướ
tâm lò). Nhóm v n hành, không nh n th c đ c v n đ này nên quy t đ nh th c hi n ượ ế
th nghi m theo đúng k ho ch cu ch ng trình ban đ u. ế ươ
– Lúc 1:03 và lúc 1:07, hai máy b m tu n hoàn b sung đ c kh i đ ng nh d ki n trongơ ượ ư ế
ch ng trình th nghi m, do đó l u l ng n c trong tâm ng r t m nh, v t kh iươ ư ượ ướ ượ
gi i h n bình th ng đ c cho phép. công su t tâm th p h n d ki n trong vi c ườ ượ ơ ế
chu n b th nghi m nên r t khó duy trì áp su t h i n c m c n c trong bình phân ơ ướ ướ
cách trong ph m vi bình th ng. Nhân viên bèn ườ ch n tín hi u d p kh n c p liên
quan đ n các thông s này, theo đúng quy đ nh c a ch ng trình th nghi m.ế ươ
– Lúc 1:22, vì s tích t c a Xenon, nên ch còn t ng đ ng t 6 đ n 8 thanh nhúng trong ươ ươ ế
tâm (dù r ng theo qui đ nh an toàn thì đã ph i d p kh n c p khi ch n t ng đ ng ươ ươ
15 thanh nhúng trong tâm lò). Máy tính cu cho bi t thông tin này nh ng l i ế ư không
quy t đ nh t đ ng.ế S phân b c a thông l ng n tron r t b t bình th ng trong tâm ượ ơ ườ
(d c tr c theo bán kính), theo hi u ng cu s tăng thêm đ ph n ng, thông l ng ượ
th tr nên r t b t bình th ng c c b . Tuy nhiên, nhân viên v n quy t đ nh ti p t c ườ ế ế
th nghi m đ có th l p l i th nghi m n u c n thi t, h đã ế ế ch n tín hi u d p
kh n c p g n v i s ng ng nhóm tuabin phát đi n xoay chi u th hai .
Lúc 01:23:23 đóng các van đ u vào h i n c cho các tua-bin, nh ng l i không ng ng ơ ướ ư
ph n ng. Máy b m tu n hoàn c máy tuabin phát đi n xoay chi u cung c p) ch y ơ ượ
ch m l i, l u l ng gi m đi, n c nóng lên sôi b c h i. Các hi u ng chân không làm ư ượ ướ ơ
tăng đ ph n ng c a tâm lò. Công su t lò tăng lên và t o ra h i n c nhi u h n. Lò ph n ơ ướ ơ
ng r i vào tr ng thái trên t i h n. ơ
Lúc 01:23:40 đi đ n y u t quy t đ nhế ế ế : Tr ng nhóm đi u hành nh n nút d p kh nưở
c p, các thanh đi u khi n r i xu ng, nh ng hi u qu l i ng c l i v i mong đ i ơ ư ượ b i
2
ph n d i c a các thanh đó (khi đi vào tâm lò) không ch a ch t h p th n tron làm ướ ơ
tăng đ ph n ng c a tâm lò [5] !
Các tính toán cho th y r ng công su t t c th i c a ph n ng đã tăng lên 100 l n giá tr
danh đ nh trong 4 giây. Ph n ng h t nhân dây chuy n đã t d ng b i hi u ng c a đ
ph n ng âm do làm nóng nhiên li u (hi u ng Doppler) và s phân tán nhiên li u.
Các nhân viên v n hành nghe th y hai ti ng n liên ti p, l n n th hai m nh h n l n th ế ế ơ
nh t, làm tung cao 14m t m bê tông n p lò (2000t) và đ a đ n s phá h y c a các c u trúc ư ế
th ng t ng c a tòa nhà.ượ
Nhiên li u, thành ph n tâm các c c u đã b tung lên mái c a các tòa nhà k c n ơ ế
r i xu ng đ t, t o nên vi c th i v t li u phóng x qui mô l n ra môi tr ng.ơ ườ
Các m nh v c a tâm t o ra 30 đám cháy trên các mái nhà g n đó (phòng máy ph n
còn l i c a nhà lò ph n ng). Nh ng đám cháy, thông qua các ng d n cáp, cũng đe d a
ph n ng s 3.
2. X lý tai n n
2.1. Cu c chi n ch ng ho ho n ế
Đ i c u ho trong nhà máy cùng v i các đ i t Pripyat Chernobyl ph n ng r t nhanh
(14 lính c u ho trong 4 phút 250 lính trong 95 phút sau khi tai n n x y ra). T t c các
ng n l a đ u b d p t t lúc 04:50. Các nhân viên c u ho đã không đ c trang b hi u ượ
nghi m ch ng l i nhi m x b ng. 28 ng i trong s h ch t trong m y ngày sau. 2 ườ ế
ng i khác m t t m bêtông trên ch t ngay b ng đa ch n th ngườ ế ươ
(polytrauma).
N c đ c b m r t nhanh chóng vào tâm đ làm ngu i ngăn ng a cháy than graphit,ướ ượ ơ
nh ng khôngk t qu 20 gi sau, l a (do khí đ c t o nên t tác đ ng c a h i n cư ế ượ ơ ướ
trên than graphit Zirconi) l i bùng lên. K t qu m t ng n l a cao 50 m cu n v t li u ế
phóng x lên t i đ cao 1500m, và làm cho vât li u b di chuy n r t xa d dàng.
2.2. Đóng g n kín tâm b ng ch y
– M t ph n c a tâm lò s p đ . Các m nh v n t nhiên li u và than graphite tràn xu ng sàn
bê tông d i. Sàn dày 1,8 m b ăn mòn t i 1m. ướ
Đ ngăn ch n cháy tâm s phát tán ch t phóng x , 5000 t n v t li u h n h p (cát,
bo, đ t sét, đôlômit, chì) đ c th t 1800 chuy n bay tr c thăng t ngày 27/4 đ n ngày ượ ế ế
10/5. B i t m nhìn h n ch m c đ phóng x r t cao không cho phép t i g n, h đã ế
ph i th áng ch ng theo h ng c a các l th ng th m chí th ngay trên các mái nhà b c ướ
cháy.
Do s th không chính xác, tâm ch đ c l p m t ph n than graphit không ng ng ượ
cháy. Tâm l i nóng lên do công su t d không đ c t i đi, t ngày 2/5 đ n ngày 5/5 ư ượ ế
3
vi c th i s n ph m phân h ch tăng lên. M t ph n c a v t li u th xu ng tr n v i urani
thành ch t "x g n k t” tâm lò (corium) ế [6].
B t đ u t ngày 5/5, nit l ng d i áp su t cao đ c b m vào ph n ng đ làm ngu i ơ ướ ượ ơ
ch t x g n k t và n n móng. ế
T tháng 5 đ n tháng 11, m t k t c u tông 300000 t ế ế quách tang » ph n ng)
đ c xây đ cách li 4. Đ b n c a quách th p do đi u ki n khó khăn lúc xây d ng. ượ
v y, m t v bao thêm đã đ c d trù t năm 1990. Nhi u công trình cũng đ c th c hi n ượ ượ
vào năm 1995 đ h n ch n c m a th m qua. ế ướ ư
2.3. T y đ c môi tr ng nhi m x ườ
Tr c m c đ r ng l n c a công tác c n ph i gi m thi u li u nhân, Nhà n c ướ ướ
Vi t đã kêu g i m t s l ng r t l n các nhân viên, quân s ho c dân s t toàn th Liênế ượ
Xô tình nguy n làm đ i công đ làm s ch môi tr ng, kéo dài t 1986 đ n 1990. S l ng ườ ế ượ
t ng k t nh ng ng i đi « ế ườ thanh lí » này kho ng 600 ngàn ng i. H nhi m v xây ườ
d ng quách lò, t y x các c s các đ ng giao thông, l u tr ch t th i, xây d ng các ơ ườ ư
đ p n c nhà m i cách 50 km cho nhân viên c a 3 còn l i (v n còn ho t đ ng). ướ
Trong s các ng i đi « ườ thanh lí » này, 35.000 ng i đã ch t và 95.000 b n t t. ườ ế
2.4. Vi c ch m s tán dân c ơ ư
T i ngày 26/4, m c phóng x lên t i 10 mSv/h Pripyat (gi i h n b c x cho phép trên
toàn b c th cho công chúng là 1 mSv/năm), nh ng không ai bi t đ n v n ch a có ch ơ ư ế ế ư
th , thông báo nào cho dân chúng. Các nhà ch c trách ch nh n ra m c đ nghiêm tr ng vào
kho ng 22g, sau khi m t phái đoàn c a Moscow t i n i. ơ
Quy t đ nh s tán đã đ c đ a ra ban đêm và 1200 xe ca đ c s d ng cho vi c này.ế ơ ượ ư ượ
– Gi a tr a ngày 27/4, dân chúng Pripyat đ c thông báo c a đài phát thanh đ s tán, t ư ượ ơ
14g t i 17g, đ n m t qu n Ukraine cách đó kho ng 50km. H đ nh c t i đó cho t i cu i ế ư
tháng 8 tr c khi đ c chuy n đ n Kiev.ướ ượ ế
T ngày 2/5 đ n cu i tháng 8, t ng c ng 116 ngàn ng i (s ng Ukraine, Belarus ế ườ
Nga, trong vòng bán kính 30km quanh c s ) đã đ c s tán.ơ ượ ơ
2.5. Truy n thông
Đ i ngũ lãnh đ o đ a ph ng đã không n m b t đ c ngay l p t c t m quan tr ng c a ươ ượ
th m h a. Đ n 4 gi ngày 26/4, Giám đ c Nhà máy m i g i B Năng l ng, nói r ng tâm ế ượ
ph n ng có th không b h h i. Vi c hoài nghi tính ch t nghiêm tr ng c a tai n n ư
đã làm trì hoãn các quy t đ nh c n thi t.ế ế
T ng th ng Gorbachev ch đ c chính th c thông báo ngày 27/4. V i s đ ng ý c a B ượ
Chính Tr (Politburo), ông nh đ n KGB đ đ c thông tin đáng tin c y. Ngày ế ượ
14/5(!),ông m i công b trên đài truy n hình t m quan tr ng c a th m h a.
4
Sáng ngày 28/4, m c đ b t th ng c a phóng x đ c nh n th y trong NMĐHN ườ ượ
Forsmark Th y Đi n, gây ra vi c di t n ngay l p t c toàn b c s s b r phóng ơ
x bên trong. Nh ng các kh o sát ban đ u xác nh n r ng nhi m x đ n t phía đông bên ư ế
ngoài nhà máy Thu Đi n. Vào bu i chi u, Agence France-Presse thông báo s vi c này.
– Tháng 8 năm 1986, t i m t cu c h p đ c bi t c a IAEA, đ i di n Liên Xô ông Legassov
cung c p thông tin đ u tiên v tai n n. Ch y u, ông đ t i cho các l i l m v v n hành ế
khai thác nh không tuân th đi u ki n ho t đ ng d ki n vi ph m các quy t c anư ế
toàn. Giám đ c Nhà máy và K s Tr ng Phòng đi u khi n đã b k t án và ph t tù. ư ưở ế
Cu i cùng đ n năm 1991, U ban Nhà n c v An toàn H t nhân c a Liên đã công ế ướ
nh n, trong m t báo cáo, các l i trong thi t k c a Chernobyl 4, nói chung c a các ế ế
ph n ng RBMK. y ban nh n đ nh m c đ quan tr ng c a v tai n n do s «thi u ế
hi u bi c a c p lãnh đ o khoa h c v hi u ng c a chu n đ h i n c trên đ ph n ế ơ ướ
ng trong tâm lò. Các nhà v n hành khai thác lò ph n ng đã b k t án đ c tr t do. ế ượ
3. Phân tích nguyên nhân
Các nguyên nhân gây tai n n đ c phân thành ba lo i: ượ
3.1. Khuy t đi m c a thi t kế ế ế :
Thi t k cu tuy đã đ c phê chu n nh ng không tuân th tiêu chu n an toàn hi uế ế ượ ư
l c t i Liên ngay lúc xây lò, th m chí bao g m m t s đ c tính nguy hi m, thí
d :
* S b t n đ nh r t cao c a tâm lò m c công su t th p do h s chân không d ng r t ươ
l n c a n c làm ngu i ướ [7].
* Th i gian r i quá dài c a các thanh đi u khi n; h n n a đo n n i dài c a các thanh làm ơ ơ
tăng đ ph n ng c a tâm lò vào lúc b t đ u r i. ơ
* Ít t đ ng hóa các đ ng tác đ b o v mà l i cho nhi u kh năng c ch . ế
* Thi u nhà che ch n lò có hi u qu . ế [8]
3.2. V n hành sai l m :
* Trong ngày đ u tiên: Đã v n hành quá lâu v i công su t th p h n 700 MW nhi t tr ng ơ
thái công su t ph n ng ho t đ ng không n đ nh. C n l u ý r ng tr ng thái này ư
không đ c ch đ nh trong các ph ng th c v n hành.ượ ươ
* Vi ph m các ch th an toàn:
- Các thanh đi u khi n th r i vào tâm lò có t ng đ ng d i 30 thanh r t nhi u. ơ ươ ươ ướ
- Ngăn d p kh n c p do báo đ ng m c n c th p, hay do báo đ ng áp su t h i ướ ơ
n c trong bình phân cách.ướ
- Ngăn n p n c c u tr kh n c p. ướ
3.3. Thi u n hoá An toàn trên ph ng di n H t nhân c c p qu c giaế ươ
l n đ a ph ng, ươ đ c th hi n trong các s ki n sau đâyượ :
5