MỤC LỤC
Trang phụ bìa
Lời cam đoan
Mục lục
Danh mục các bảng
MỞ ĐẦU .................................................................................................................... 1
1. Lý do lựa chọn đề tài ........................................................................................... 1
2. Lịch sử vấn đề ..................................................................................................... 2
3. Mục đích nghiên cứu ......................................................................................... 22
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ..................................................................... 23
5. Phương pháp nghiên cứu ................................................................................... 23
6. Đóng góp của luận án ........................................................................................ 24
7. Cấu trúc luận án ................................................................................................. 25
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU ĐỐI TƯỢNG ........................................................... 26
1.1. Ý thức nghệ thuật và sự vận động của ý thức nghệ thuật............................... 26
1.1.1. Khái niệm ý thức nghệ thuật .................................................................... 26
1.1.2. Những phương diện biểu hiện của ý thức nghệ thuật .............................. 31
1.1.2.1. Ý thức về chức năng nghệ thuật của văn học ................................... 31
1.1.2.2. Ý thức về chất liệu nghệ thuật của văn học ...................................... 32
1.1.2.3. Ý thức về cấu trúc nghệ thuật của văn học ....................................... 33
1.1.3. Sự vận động của ý thức nghệ thuật và sự vận động của văn học ............ 33
1.2. Các tác nhân của sự vận động ý thức nghệ thuật
trong văn học thế kỷ XVIII – XIX ................................................................. 37
1.2.1. Bối cảnh lịch sử – xã hội ......................................................................... 37
1.2.2. Bối cảnh văn hoá ..................................................................................... 40
1.2.3. Bối cảnh tư tưởng .................................................................................... 49
1.2.4. Sự ảnh hưởng của văn học Trung Quốc .................................................. 58
1.3. Tính khả thủ và triển vọng của việc nghiên cứu đối tượng ............................ 63
1.3.1. Tính khả thủ ............................................................................................. 63
1.3.2. Triển vọng ................................................................................................ 63
Tiểu kết chương 1 .............................................................................................. 64
CHƯƠNG 2. SỰ VẬN ĐỘNG TRONG Ý THỨC
VỀ CHỨC NĂNG NGHỆ THUẬT CỦA VĂN HỌC .......................................... 66
2.1. Sự vận động trong ý thức về mối quan hệ giữa văn học và hiện thực ........... 66
2.1.1. Ý thức về “đạo” và “tình” ........................................................................ 66
2.1.1.1. Ý thức về “đạo” ................................................................................. 66
2.1.1.2. Ý thức về “tình” ................................................................................ 69
2.1.2. Ý thức về “thực” và “hư” ........................................................................ 74
2.1.2.1. Ý thức về “thực” ............................................................................... 74
2.1.2.2. Ý thức về “hư” .................................................................................. 78
2.2. Sự vận động trong ý thức về mối quan hệ giữa tác giả, tác phẩm
và người đọc ................................................................................................... 84
2.2.1. Ý thức về cái tôi cá tính trong quá trình sáng tác .................................... 84
2.2.2. Ý thức về cách đọc “hướng tình” trong quá trình tiếp nhận .................... 95
2.3. Sự vận động trong ý thức về các chức năng nghệ thuật ............................... 104
2.3.1. Chức năng “tải đạo” ............................................................................... 104
2.3.2. Chức năng “ngôn tình” .......................................................................... 110
Tiểu kết chương 2 ............................................................................................ 122
CHƯƠNG 3. SỰ VẬN ĐỘNG VỀ CHẤT LIỆU VÀ CẤU TRÚC NGHỆ THUẬT
TRONG THỰC TIỄN SÁNG TÁC VĂN HỌC ................................................. 124
3.1. Sự biến đổi về ngôn ngữ nghệ thuật ............................................................. 124
3.1.1. Sự biến đổi trong cấu trúc song thể ngữ ................................................ 124
3.1.2. Từ ngôn ngữ cao nhã đến ngôn ngữ có tính thế tục .............................. 129
3.2. Sự biến đổi về hình tượng nghệ thuật .......................................................... 134
3.2.1. Hình tượng nghệ thuật với tính “duy tình” ............................................ 134
3.2.2. Hình tượng nghệ thuật với tính “duy mỹ” ............................................. 142
3.2.3. Hình tượng nghệ thuật với tính “dị biệt” ............................................... 149
3.3. Sự biến đổi về thể loại .................................................................................. 153
3.3.1. Sự biến đổi của hệ thống thể loại ........................................................... 153
3.3.2. Hiện tượng phá vỡ quy phạm thể loại ................................................... 160
3.3.2.1. Chủ thể phát ngôn trong những vai mới ......................................... 160
3.3.2.2. Sự mở rộng và biến đổi của kết cấu trần thuật................................ 170
Tiểu kết chương 3 ............................................................................................ 179
KẾT LUẬN ............................................................................................................ 181
NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .............................................................................. 187
TÀI LIỆU THAM KHẢO .................................................................................... 188
PHỤ LỤC
DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 2.1. Truyện thơ Việt Nam và tiểu thuyết Trung Hoa ...................................... 98
Bảng 3.1. Hệ thống thể loại ..................................................................................... 154
Bảng 3.2. Đào hoa mộng ký .................................................................................... 177
1
MỞ ĐẦU
1. Lý do lựa chọn đề tài
1.1. Từ đầu thế kỷ XVIII đến cuối thế kỷ XIX, văn học trung đại Việt Nam
ghi nhận sự xuất hiện của nhiều hiện tượng đặc biệt. Trên phương diện sáng tác,
văn học dân tộc đã đạt đến trình độ cổ điển với thành tựu ở nhiều thể loại từ thơ,
phú, ngâm khúc, truyện thơ đến hát nói,v.v. Nhiều tác giả như Nguyễn Du, Hồ
Xuân Hương, Cao Bá Quát, Nguyễn Công Trứ,... bộc lộ cá tính sáng tạo độc đáo.
Trên phương diện lý luận phê bình, những bàn luận, tranh luận về văn chương phản
ánh sự va chạm, giằng co giữa ý thức sáng tác, ý thức tiếp nhận cũ và mới. Các bài
tựa, bạt của Lê Quý Đôn, Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Chú, Ngô Thế Lân, Cao Bá
Quát,v.v., thư từ qua lại giữa các tác giả như Thư gửi Trần Đức Anh (Nguyễn Văn
Siêu), Thư gửi Ngô Huy Phan (Nguyễn Văn Siêu), Thư gửi bạn bàn về văn thơ
(Nguyễn Miên Trinh), Thư gửi Trọng Cung bàn về từ khúc (Nguyễn Miên Trinh)...,
ý kiến khen – chê xung quanh Truyện Kiều, tất cả đều cho thấy văn học đang vận
động. Từ thế kỷ XV – XVII chuyển sang thế kỷ XVIII – XIX, cái mới phi chính
thống chiếm lĩnh đời sống văn học. Mọi mặt của văn học biến đổi một cách sâu sắc.
Điều đó đặt ra câu hỏi về sự vận động của ý thức nghệ thuật ở bề sâu văn học, đồng
thời chứng tỏ rằng ý thức nghệ thuật là một vấn đề có tầm quan trọng đối với việc
nghiên cứu tiến trình vận động của văn học.
1.2. Xác định ý thức nghệ thuật của một giai đoạn văn học là vấn đề hết sức
khó giải quyết. Với văn học trung đại Việt Nam nói chung, văn học giai đoạn hậu
kỳ trung đại (thế kỷ XVIII – XIX) nói riêng, độ khó lại càng gia tăng vì tác giả thời
kỳ này ít chú trọng đến việc xây dựng một hệ thống lý luận chặt chẽ theo kiểu
phương Tây. Mối liên hệ giữa lý luận phê bình và thực tiễn sáng tác có lúc rất mờ
nhạt, gây khó khăn cho việc khảo sát. Tuy nhiên, nếu vượt qua khó khăn, chúng ta
có thể chạm đến những vấn đề liên quan đến bản chất và quy luật vận động của văn
học giai đoạn. Chính vì thế, đây là hướng tiếp cận được giới nghiên cứu quan tâm từ
lâu và cho đến nay, cũng chưa phải là đã cũ. Đối với một giai đoạn văn học phức
