
Vệtinh viễn thông
Chúng ta sẽcùng tìm hiểu vềvệtinh viễn thông và quá trình phát triển
của loại vệtinh này.
Thông tin vô tuyến trước khi có vệtinh
Cho đến giữa thếkỷXX, cách truyền thông tin đi xa hiệnđại nhất là thông tin
vô tuyếnđiện, nói nhưvậyđể phân biệt với thông tin hữu tuyến mà chủyếu là hệ
thống đường dây điện thoại. Sóng vô tuyếnđiện thường nói lúc bấy giờthực chất
là sóng điện từcó tần sốcỡkilohertz đến megahertz, tức là có bước sóng
vào cỡkilomet đến centimet (v là vận tốc truyền sóng điện từ, trong chân
không v = C = 300.000 km/s và bằng tốcđộ ánh sáng, trong không khí v nhỏhơn C
một ít). Từnơi phát, qua ăng ten phát, sóng điện từ được truyềnđi trong không
gian mang theo thông tin được ghi trên đó. Nơi thu nhận thông tin có ăng ten thu,
thu được sóng điện từ, giải mã để đọcđược thông tin ghi trên đó. Trướcđây, kỹ
thuật sốchưa phát triển, việc ghi thông tin trên sóng điện từthường được thực
hiện bằng cách thay đổi biên độ của sóng điện từ(AM-amplitude modulation - biến
điệu biên độ) hoặc là làm thay đổi tần sốcủa sóng điện từ(FM-frequency
modulation - biếnđiệu tần số).

Ban đầu, thông tin truyềnđi chủyếu là tiếng nói, âm thanh, và sóng điện từ
thường dùng là sóng dài (bước sóng hàng chụcđến hàng trăm mét), thông tin
được ghi theo kiểu AM. Ưuđiểm của việc dùng sóng dài là dễphát, dễthu, sóng tuy
đi thẳng nhưng khi gặp tầng điện ly bịphản xạmạnh. Nhờ đó, nơi thu ởkhá xa nơi
phát vẫn thu nhậnđược thông tin. Tuy nhiên, việc truyền sóng dài điđược xa hay
gần phụthuộc rất nhiều vào thời tiết, thông tin ghi theo kiểu AM hay bịnhiễu bởi
các nguồn phát ngẫu nhiên thông thường nhưsấm chớp, tia lửađiện, máy móc
khởiđộng… Nhưng quan trọng hơn cảlà sóng dài, tức là có tần sốthấp, mà sóng có
tần sốcàng thấp thì càng mang được ít thông tin. Xu hướng chung là chuyển sang
dùng sóng điện từtần sốcao và kỹthuật số, vừa truyềnđược nhiều thông tin, vừa
cho chất lượng thông tin tốt hơn.
Tuy nhiên, sóng càng ngắn càng có tí
nh
đi thẳng mạnh, trên đường đi nếu gặp vật cả
n
dễbịphản xạhoặc bịhấp thụhết, nghĩa l
à
sóng đi thẳng bịyếuđi rất nhiều. Vì vậy,
để
truyền thông tin bằng sóng ngắn, giữaăng ten phát và ăng ten thu phải không có
vật gì cản trở. Chính vì thế, ta thường thấy cộtăng ten củađài phát thanh không
cao lắm mà ởxa vẫn thu được tiếng nói, âm nhạc… còn các cộtăng ten truyền hình
thì rất cao nhưng phạm vi mà tivi bắtđược hình không rộng lắm, dưới vài chục
kilomet, chưa kểlà ăng ten thu của tivi phải mắc lên đầu cây tre cao vút. Tương tự,
ta thấyđể truyền sóng viba (sóng ngắn) đi xa phải dùng nhiều cộtđể tiếp sóng và
truyền sóng. Việc truyền thông tin đi xa đã thay đổi hẳn từkhi có vệtinh.
Vệtinh viễn thông

Để mang được nhiều thông tin, sóng điện từsửdụng để truyền tin phải
có bước sóng rất ngắn, tức là tần sốthật cao. Sóng này có tính chấtđi thẳng, nên
nếu nơi phát cách nơi thu (ví dụhàng ngàn kilomet) thì ăng ten phát trên mặtđất
dù có rất cao, nơi thu cũng không nhậnđược thông tin. Đấy là chưa kểsóng điện từ
tần sốcao đi trong khí quyển cũng bịsuy yếu nhiều so vớiđi trong chân không. Vì
vậy, ta thấy trên mặtđất muốn thu được sóng ngắn phát đi từmột vịtrí ởxa phải
có các cột vi ba tiếp sóng, cột nọcách cột kia khoảng 40 km, ởmỗi cột có một bộ
lặp lại (repeater), tức là thu nhận tín hiệu từcột trướcđó, tăng cường tín hiệu rồi
phát lại cho cột tiếp theo. Nhưng nếuởtrên cao có vệtinh địa tĩnh (cách mặtđất
cỡ36.000 km, bay vòng quanh Trái đất với vận tốc góc nhưTrái đất nên vệtinh
đứng yên so với mặtđất) thì có thểphát sóng điện từlên thẳng vệtinh, vệtinh thu
sóng điện từ, tăng cường cho mạnh lên rồi phát lại theo hướng đi tới máy thu, máy
thu nhậnđược tín hiệu từmáy phát chỉqua một trung gian là vệtinh. Đường đi của
sóng điện từtuy dài, lên xuống theo hai cạnh hình tam giác (mỗi cạnh dài hơn
36.000 km) nhưng thực sự đoạnđi trong khí quyển khá ngắn (cỡ200 km), còn lại
là đi trong chân không nên tổn hao ít hơn nhiều so vớiđi gần mặtđất.
Quá trình phát triển của vệtinh viễn thông
Ý tưởng phóng vệtinh lên cao, nhất là vệtinh
địa tĩnh để làm trạm tiếp chuyển sóng điện từphục
vụviễn thông đã có từlâu nhưng không thực hiện
được vì chưa có cách phóng vệtinh. Khi Liên Xô
phóng được Sputnik 1 (năm 1957), cuộc chạyđua
lên vũtrụgiữa Mỹvà Liên Xô rất ráo riết, phần lớn là để đẩy mạnh hoạtđộng viễn
thông và quân sự. Riêng vềviễn thông, đã xuất hiện lĩnh vực công nghệvệtinh viễn
thông thương mại, có thểtóm tắt nhưsau:
Giai đoạn mở đầu

Năm 1957, Liên Xô phóng vệtinh nhân tạođầu tiên (Sputnik 1) mang theo
máy phát vô tuyến tần số20.005 và 40.002 MHz. Ởdưới mặtđất nghe rất rõ tiếng
bip bip trên vệtinh phát xuống.
Năm 1958, Mỹphóng vệtinh trong dựán Score có băng ghi âm từvệtinh
phát xuống mặtđất lời chúc mừng của Tổng thống MỹEishenhower vào dịp giáng
sinh.
Năm 1960, Mỹphóng vệtinh Echo, rồi vệtinh Courier 1B là vệtinh đầu tiên
có máy lặp lại (đó là máy nhận tín hiệu từTrái đất gửi lên, tăng cường rồi phát lại
tín hiệuđó vềTrái đất).
Năm 1962, các hãng viễn thông Mỹ, Anh, Pháp hợp tác phóng vệtinh Telstar
quay quanh Trái đất theo quỹ đạo ellip, một vòng hết 2 giờ37 phút, nghiêng với
mặt xích đạo 450.
Năm 1963, Mỹphóng vệtinh Syncom 2 (phóng Syncom 1 bịhỏng) quay
quanh Trái đất một vòng hết một ngày với tốcđộ không đổi nhưng theo hướng Bắc
Nam, ởdưới mặtđất phải có thiết bị đặc biệt mới theo dõi được.
Phát triển vệtinh viễn thông địa tĩnh và địađồng bộ
Đến giữa những năm 60 thì trình độ phóng vệtinh đã phát triển cao, việc
phóng vệtinh từmặtđất lên đếnđộ cao cỡ36.000 km là độ cao của vệtinh địa tĩnh
đã được thực hiện tương đối dễ. Người ta thấy dùng vệtinh địa tĩnh rất thuận lợi
vì nó đứng yên trên cao so với mặtđất, nhưng vì vệtinh địa tĩnh phải bay theo
vòng tròn từxích đạo nhìn thẳng lên, nếu dùng vào mụcđích viễn thông chỉthích

hợp cho những vùng không xa quá so với xích đạo, vùng đấtđai ởphương Bắc như
Nga, Bắc Mỹlà không thuận lợi (sóng điện từphảiđi rất xiên, đoạnđường xuyên
qua lớp khí quyển dài). Đối với khu vựcởphía Bắc, người ta có xu hướng dùng vệ
tinh địađồng bộGEO (Geosynchronous Earth Orbit) ở độ cao khoảng 36.000 km,
bay một vòng quanh Trái đất cũng vừađúng một ngày đêm (24 giờ) nhưng mặt
của vòng tròn bay không trùng với mặt xích đạo mà là tuỳý hoặc trùng với một
mặt kinh tuyến.
Cuối năm 1964, Mỹphóng vệtinh Syncom 3 ởquỹ đạo theo kinh tuyến
đông 1800 (kinh tuyến theo đường múi giờquốc tế). Vệtinh này đã dùng làm trạm
tiếp sóng cho chương trình truyền hình trực tiếp Thếvận hội mùa đông 1964 ở
Tokyo, lầnđầu tiên qua truyền hình, người Mỹtrực tiếpđược xem các cuộc thi đấu
ởNhật Bản, tín hiệu truyền hình trực tiếp nhờvệtinh qua Thái Bình Dương.
Tháng 4.1965, vệtinh Intelsat I được phóng lên, có tên là Early Bird (người
báo tin sớm). Đó là vệtinh viễn thông địa tĩnh đầu tiên truyền sóng qua Đại Tây
Dương.
Để phục vụcho vùng Bắc Mỹcó các vệtinh địa tĩnh Anik A1 (phóng 1972),
Westar I (phóng 1974), Satcom I (phóng 1975).
Vệtinh gần mặtđất và các loại vệtinh khác
Bên cạnh các vệtinh viễn thông địa tĩnh, địađồng bộphóng lên khá tốn kém,
có những loại vệtinh tầm thấp hơn gọi là LEO, tức là vệtinh quỹ đạo thấp gần Trái
đất (Low Earth Orbit), quay quanh Trái đất một vòng hếtđộ 90 phút nhưng ở độ
cao cỡ400 km. Vì bay thấp nên dưới mặtđất chỉmột vùng bán kính cỡ1.000 km
mới “thấy” được vệtinh ởphía trên. Hơn nữa loại vệtinh này thay đổi vịtrí so với
mặtđất rất nhanh, nên phải có nhiều vệtinh cùng bay mớiđảm bảođược một nơi

