Dinh dưỡng trẻ em
1
DINH DƯỠNG CỦA TRẺ EM DƯỚI 1 TUỔI VÀ TRÊN 1 TUỔI
MỤC TIÊU
1. Nêu được tầm quan trọng của việc nuôi con bằng sữa mẹ, đặc điểm
của sữa non, phương pháp cho trẻ bú mẹ, một số biến cố khi cho con bú và
nuôi con khi không có sữa mẹ.
2. Trình bày được các nguyên tắc cho trẻ ăn dặm và hướng dẫn được
cách nuôi dưỡng trẻ < 1 tuổi và > 1 tuổi.
3. Nêu lên được vai trò, nguồn cung cấp và nhu cầu hàng ngày của các
chất đạm, béo, đường.
4. Tính được nhu cầu năng lượng và nước hàng ngày theo lứa tuổi và cân
nặng của trẻ.
5. Nêu được nhu cầu hàng ngày của một số chất khoáng và vitamin.
NỘI DUNG
1. Nuôi con bằng sữa mẹ
1.1. Tầm quan trọng nuôi con bằng sữa mẹ
Trong những năm gần đây, tỷ lệ các bà mẹ cho con bú tăng lên rõ rệt.
Cho đến nay mọi người phải thừa nhận sữa mẹ là thức ăn tốt nhất cho trẻ < 1
tuổi, không có thức ăn nào có thể thay thế được. Nhiều công trình nghiên cứu
đã chứng tỏ nuôi con bằng sữa mẹ tốt hơn hẳn và rẽ hơn nhiều so với nuôi
nhân tạo bằng sữa bò.
Dinh dưỡng trẻ em
2
Ở nước ta, nuôi con bằng sữa mẹ là phong tục tập quán cổ truyền, đa số
các bà mẹ rất muốn nuôi con bằng sữa của mình, vì thực tế đã mang lại rất
nhiều lợi ích cho bà mẹ và đứa trẻ nhất là trong hoàn cảnh kinh tế hiện nay.
Sữa mẹ được bài tiết vài ngày đầu sau đẻ gọi là sữa non. Sữa non sánh
đặc, màu vàng nhạt.
Sữa non có nhiều năng lượng, protein và Vitamin A, đồng thời có nhiều
chất kháng khuẩn tăng cường cho trẻ.
Sữa no có tác dụng sổ nhẹ gíp cho việc tống phân su nhanh, ngăn chặn
vàng da.
Sữa non tiết ra tuy ít, nhưng chất lượng cao, thoả mãn nhu cầu của trẻ
mới đẻ. Sau giai đoạn sữa non sữa mẹ chuyển tiếp thành sữa ổn định.
Sinh lý sự bài tiết sữa: Sữa mẹ tiết theo cơ chế phản xạ. Khi trẻ bú xung
động cảm giác từ núm vú lên não tác động lên tuyến yên để sản xuất
Prolactin và Oxytocin
Prolactin là nội tiết tố của thuỳ trước tuyến yên có tác dụng kích thích
tế bào tiết sữa. Phản xạ này gọi là phản xạ tạo sữa. Prolactin thường sản xuất
nhiều vào đêm và làm cho bà mẹ thư giãn và buồn ngủ. Vì vậy nên cho trẻ bú
vào buổi tối. Ngoài ra Prolactin còn có tác dụng cản sự rụng trứng làm cho bà
mẹ chậm có thay.
Oxytocin là nội tiết tố của thùy sau tuyến yên có tác dụng là co các cơ
xung quanh tuyến sữa để đẩy sữa từ các nang sữa theo ống dẫn sữa đấn các
xoang sữa. Phản xạ này gọi là phản xạ phun sữa. Oxytocin có tác dụng co hồi
tử cung, cầm máu cho các bà mẹ sau đẻ. Phản xạ Oxytocin dễ bị ảnh hưởng
bởi các ý nghĩ và cảm giác của bà mẹ. Nếu bà mẹ thấy hài lòng, thương yêu
Dinh dưỡng trẻ em
3
trẻ và tin tưởng sữa của mình là tốt thì sẽ hổ trợ cho phản xạ này. Nếu bà mẹ
lo lắng hoặc nghi ngờ mình không đủ sữa thì sự hoạt động của phản xạ này bị
ức chế.
Một số yếu tố ảnh hưởng đến sự bài tiết sữa:
- Ăn uống.
- Lao động hợp lý.
- Tinh thần thoải mái.
- Hạn chế dùng thuốc
- Sinh đẻ có kế hoạch.
1.2. Sữa non
1.2.1. Đặc điểm dinh dưỡng của sữa non
Sữa non có từ tháng tư của bào thai và tiếp tục 6 ngày đầu sau đẻ. Sữa
có màu vàng nhạt, đặc, có nhiều protein, ít lactose và chất béo.Nhờ có sữa
non giàu năng lượng giúp trẻ chống được đói rét trong những ngày đầu sau
sanh.
Giá trị của sữa giảm dần và cố định từ ngày 7 trở đi.
Sữa non giàu viatmin A gấp mười lần sữa vĩnh viễn, được dự trữ ở gan
để giúp trẻ tăng trưởng và lên cân nhanh.
Ngoài ra, sữa non chứa ít calcium và phosphor so với sữa vĩnh viễn phù
hợp với sự hoạt động chưa tốt của thận trong những ngày đầu.
1.2.2. Đặc điểm chống nhiễm khuẩn của sữa non
Các chất diệt khuẩn gồm có:
- Lactoferin hạn chế việc sử dụng sắt của vi khuẩn và vì vậy hạn
chế chúng phát triển .
Dinh dưỡng trẻ em
4
- IgA kháng thể chống khuẩn tại chổ.
- Lysozym.
- Tế bào bạch cầu, trên 4000/ mm3
- Yếu tố bifidus giúp phát triển lacto-bifidus và hạn chế phát triển
E.Coli ở ruột các chất diệt khuẩn trên giảm đi rất nhanh từ giờ thứ hai sau
sanh.
1.2.3. Các lợi ích khi cho con bú sữa non sớm 1/ 2 giờ đầu sau sanh
- Con bú sớm, mẹ lên dần sữa non, nhờ có chất prolactin của tuyến yên
ở não mẹ tiết ra, sau động tác bú của con, hai vú mẹ sẽ căng sữa 5-6 giờ chứ
không đợi đến 24 – 48 giờ.
- Dạ con của mẹ co sớm, làm giảm mất máu sau đẻ nhờ chất ocytocine,
các nang tuyến vú co lại và đưa sữa ra ngoài tránh được abcès vú và mất sữa.
1.3. Sữa vĩnh viễn
Từ tuần thứ ba, sữa mẹ ổn định về số lượng và chất lượng.
1.3.1. Số lượng sữa
Mẹ khỏe mạnh, ăn uống không kiêng cữ, tinh thần thoải mái, có thể tiết
từ 750–850 ml sữa trong 24 giờ nếu trẻ chỉ bú 6 –7 lần, tăng đến 2000 –3 000
ml nếu trẻ bú 12–15 lần.
Số lượng sữa phụ thuộc vào sự hoạt động của tuyến vú và động tác bú
của trẻ. Nếu thiếu sữa, trẻ chỉ ngủ 1 –2 giờ khóc đòi bú, và mẹ có thể tăng
dần số bú lên 10 –15 lần và ăn uống đầy đủ theo nhu cầu phụ nữ cho con bú
đẻ bảo đảm đủ lượng sữa cho con bú.
Một số yếu tố làm giảm lượng sữa trong ngày:
Dinh dưỡng trẻ em
5
- Cho con bú chậm sau đẻ 2–3 ngày, sẽ hạn chế sự hoạt động của tuyến
vú bởi vì không có chất prolactin.
- Mẹ bị bệnh: suy tim, lao, thiếu máu, suy dinh dưỡng.
- Mẹ quá trẻ: dưới 18 tuổi, tuyến vú chưa trưởng thành, kém tiết sữa.
- Mẹ không tăng cân đầy đủ khi mang thai (trung bình 12 kg)
- Mẹ dùng thuốc ức chế tuyến sữa: aspirin, kháng sinh, chống dị ứng...
- Lao động nặng.
- Mẹ buồn phiền, lo âu, suy nghĩ sẽ hạn chế não tiết ra prolactin.
- Khoảng cách cho con bú quá dài, trên 3 giờ, làm cho 2 vú căng tức
sữa và ngừng hoạt động. Nếu mẹ đi làm xa nhà không thể cho trẻ bú giữa
giờ, nên vắt sữa bỏ đi 3 giờ một lần, trẻ bú còn thừa cũng vắt sữa bỏ.
- Lượng sữa giảm dần theo thời gian:
+ Năm đầu: 1200 ml/ngày.
+ Năm thứ hai: 500 ml/ngày.
+ Năm thứ ba: 200 ml/ngày.
1.3.2. Chất lượng sữa
Trong sữa có khoảng 200 chất chia làm 7 nhóm: chất đạm, chất Nitơ,
Vitamine, bạch cầu, glucide, chất béo, chất khoáng và các chất vi lượng. Có 2
nguồn cung cấp sữa mẹ: huyết tương và các tế bào nang tuyến vú tổng hợp,
trừ Vitamin, chất khoáng hoàn toàn phụ thuộc vào huyết tương và chấ độ ăn
của bà mẹ.
Một số chất độc có thể từ máu mẹ vào sữa gây độc cho con: thuốc trừ
sâu, rượu, thuốc lá, hơi chì, chloramphenicol, nitrofurantoin, tetraciline,
