Khái lược lịch sử hình thành tư tưởng xã hội học trước năm 1838: Bài giảng và các trường phái ban đầu

Häc viÖn c hÝnh trÞ què c g ia hå c hÝ minh

Bµi 1

Kh¸i lîc lÞc h s ö h×nh thµnh t të ng c ña X∙ hé i häc tr íc n¨m 1838 vµ s ù xuÊt hiÖn c ña mé t s è trê ng ph¸i t të ng X∙ hé i häc ban ®Çu

GS ,TS Ng uyÔn ®×nh tÊn ViÖn trëng viÖn x· héi häc & t©m lý l·nh ®¹o, qu¶n lý

Hµ Né i 2006

A. Mô c ®Ýc h, yªu c Çu: - Cung c Êp c ho ng ê i häc nh÷ng nÐt kh¸i lîc vÒ s ù h×nh thµnh t të ng x∙ hé i häc tríc n¨m 1838 th«ng qua mé t s è c ¸c nhµ t të ng tiªu biÓu thê i kú c æ ®¹i ,g iai ®o ¹n thÕ kû XVIII XIX vµ s ù xuÊt hiÖn c ña mé t s è trê ng ph¸i t tuë ng x∙ hé i häc ban ®Çu

B. Né i dung I. Nh÷ng t tuë ng x∙ hé i häc th« s ¬ thê i kú c æ ®¹i II. Nh÷ng t tuë ng x∙ hé i häc thÕ kû XVIII XIX III. S ù xuÊt hiÖn c ña mé t s è trê ng ph¸i t tuë ng x∙ hé i häc

- Trªn c ¬ s ë ®ã g ió p ng ê i häc tiÕp tô c t×m hiÓu, ng hiªn c ø u s ©u s ¾c h¬n n÷a c ¸c lý thuyÕt x∙ hé i häc c ò ng nh b¶n th©n kho a häc x∙ hé i häc

ban ®Çu

1. T të ng x∙ hé i häc c ña Khæ ng Tö (551478 tr CN) “Co nfuc ius ”, “Co nfuc ianis m” Lµ mé t nhµ t tuë ng , mé t nhµ c hÝnh trÞ, triÕt häc , ®¹o ®ø c , nhµ g i¸o dô c , Khæ ng Tö c ò ng ®a vµo tro ng lý thuyÕt c ña m×nh nh÷ng t tuë ng x∙ hé i häc . S è ng tro ng thê i Xu©n Thu (®ãi ng hÌo nhiÔu nh¬ng , lo ¹n l¹c ) Khæ ng Tö c hñ tr¬ng "§ø c trÞ", nhÊn m¹nh ®Õn "Nh©n, LÔ, Ng hÜa, TrÝ, TÝn" vµ Khæ ng Tö tËp trung mäi nç lùc vµo viÖc g i¸o hãa x∙ hé i ®Ó thiÕt lËp trËt tù, t¹o ra th¸i b×nh, thÞnh trÞ, æ n ®Þnh x∙ hé i...

I. Nh÷ng t tuë ng x∙ hé i häc th« s ¬ thê i kú c æ ®¹i - TriÕt häc xuÊt hiÖn rÊt s ím vµ bao qu¸t mäi tri thø c kho a häc vÒ tù nhiªn x∙ hé i, tro ng ®ã bao hµm c ¶ x∙ hé i häc . Nh÷ng t tuë ng x∙ hé i häc ban ®Çu c ò ng bÞ ho µ tré n tro ng kho a häc triÕt häc . Tuy nhiªn c ßn th« s ¬, mé c m¹c vµ t¶n m¹n

T të ng c ña «ng rÊt g Çn víi nh÷ng t të ng c ña thuyÕt c hø c n¨ng híng tíi viÖc tæ c hø c mé t x∙ hé i trËt tù, æ n ®Þnh, c ©n b»ng , ®ång c ¶m x∙ hé i s au nµy, thuyÕt "c hÝnh danh ®Þnh phËn" c ña «ng lµ mé t mÉu mùc c ña s ù ph©n tÝc h vÒ s ù phô thué c c ña vai trß vµo vÞ thÕ... Nh÷ng ph©n tÝc h vÒ ng ê i tiÓu nh©n, qu©n tö , lµ nh÷ng ph©n tÝc h c ã s ø c thuyÕt phô c vÒ s ù ph©n tÇng the o uy tÝn, quyÒn lùc Tro ng häc thuyÕt c ña «ng c ò ng bµn ®Õn s ù bÊt b×nh ®¼ng x∙ hé i; s ù ph©n c hia x∙ hé i ra thµnh c ¸c g iai c Êp, tÇng líp, ng hÒ ng hiÖp... c ã uy tÝn, thu nhËp, tµi s ¶n kh¸c nhau; nhÊn m¹nh nhiÒu ®Õn g i¸o dô c , c o i g i¸o dô c lµ mé t nh©n tè quan träng c ña qu¸ tr×nh x∙ hé i hãa...; s ù ph©n tÝc h vÒ g ia ®×nh bao hµm nhiÒu t të ng x∙ hé i häc …, mµ nay c ã thÓ kÕ thõ a, g ¹n läc

2. T të ng x∙ hé i häc c ña Hµn Phi Tö (280233 tríc CN) ¤ng s inh ra tro ng Thê i ChiÕn Què c lo ¹n l¹c h¬n thê i Xu©n Thu, s o ng kinh tÕ ®å ®ång , ®å s ¾t, ®å g è m, ng hÒ dÖt vµ nhué m ph¸t triÓn..., pho ng kiÕn tËp quyÒn. Hµn Phi Tö ®∙ c hñ tr¬ng "Ph¸p trÞ“ thay c ho “§ø c trÞ”, nhÊn m¹nh tíi t të ng vÞ lîi ®îc hiÓu nh lµ t të ng vÒ "c o n ng ê i kinh tÕ" c ña lý thuyÕt t s ¶n s au nµy, më ré ng t të ng vÞ lîi ®Õn viÖc xe m xÐt c ¸c mè i quan hÖ g ia ®×nh vµ x∙ hé i. T të ng ®Êu tranh s inh tån, kh¸ g Çn g ò i víi thuyÕt tiÕn hãa x∙ hé i c ña S pe nc e r, Mo rg an, Tylo r, Kidd, g i¶i thÝc h ng uyªn nh©n c ña s ù ng hÌo khæ lµ do d©n s è t¨ng lªn qu¸ nhanh, vît tríc s ù ph¸t triÓn c ña s ¶n xuÊt. Bµn vÒ quyÒn lùc , kho ¶ng c ¸c h vµ ®Þa vÞ g i÷a nhµ c ai trÞ vµ kÎ bÞ trÞ, g i÷a nhµ vua vµ "bÇy t«i", Vua vµ kÎ "th¶o d©n".g i÷a ng ø ê i qu©n tö vµ kÎ tiÓu nh©n , thuËt dïng ng ê i, dïng tµi n¨ng c ña ng ê i kh¸c vµo viÖc c ai trÞ, ®Æt quyÒn thÕ, ®Þa vÞ lªn trªn tµi, ®ø c vµ c hñ tr¬ng tËp trung c ¶ lËp ph¸p, hµnh ph¸p, t ph¸p vµo mé t «ng vua, s ö dô ng ph¸p luËt ®Ó c ai trÞ

3. T të ng x∙ hé i häc c ña Plato (428348 tríc CN)

Nh÷ng ng hiªn c ø u triÕt häc vÒ c hÝnh trÞ, ®¹o ®ø c , t©m lý häc vµ g i¸o dô c häc c ña «ng lµ nh÷ng mÇm mè ng t të ng c ho lý thuyÕt x∙ hé i häc hiÖn ®¹i. Nh©n c ¸c h c o n ng ê i, Plato c ho r»ng , nã c ã c Êu tró c g åm ba bé phËn mµ t©m lý häc hiÖn ®¹i g äi lµ thµnh phÇn trÝ tuÖ, t×nh c ¶m vµ s inh lý. Plato c o i mô c tiªu c ña s ù d¹y dç vµ huÊn luyÖn trÝ tuÖ lµ ®Ó c hÕ ng ù hai thµnh phÇn kia, «ng xe m xÐt c Êu tró c c ña x∙ hé i g åm c ã ba tÇng líp c hÝnh lµ: (1) nhãm ng ê i lµm ng hÒ thñ c «ng , n«ng d©n, n«ng n«, n« lÖ c ã c Êu tró c nh©n c ¸c h nÆng vÒ phÇn s inh lý, ®¶m nhËn c hø c n¨ng lao ®é ng , phô c dÞc h vµ c ung c Êp s ¶n phÈm… c ho x∙ hé i (2) nhãm ng ê i lÝnh g åm nh÷ng ng ê i vè n c ã lßng qu¶ c ¶m vµ v× vËy ph¶i phô c vô tro ng lùc lîng qu©n ®é i (3) nhãm ng ê i c ã trÝ tuÖ lµm l∙nh ®¹o , c hØ huy.

T¬ng ø ng víi c Êu tró c ®ã lµ thang bËc vÞ thÕ x∙ hé i tõ thÊp nhÊt (n« lÖ, n«ng n«, thî...) ®Õn binh lÝnh vµ ®Õn tÇng líp c ao nhÊt lµ g iíi thîng lu. Gi¸o dô c , b¶o ®¶m c hø c n¨ng duy tr× trËt tù c ña x∙ hé i. Mé t x∙ hé i tè t lµ mé t x∙ hé i c ã trËt tù trªn díi, ®îc l∙nh ®¹o bë i mé t nhãm ng ê i tè t, c ã hiÓu biÕt vµ kh«ng bÞ tham nhò ng . X∙ hé i kh«ng c hØ c Çn tíi g i¸o dô c mµ c ßn c Çn tíi luËt ph¸p vµ ®¹o ®ø c . Co i g ia ®×nh lµ tÕ bµo c ña x∙ hé i

H¹n c hÕ: mang nÆng yÕu tè t©m lý luËn do xuÊt ph¸t tõ c Êu tró c nh©n c ¸c h (xe m nhÑ yÕu tè ng o ¹i c ¶nh vµ quan hÖ x∙ hé i) Cã nh÷ng mÇm mè ng c ña lý thuyÕt vÒ s ù ph©n tÇng x∙ hé i (c o i träng yÕu tè n¨ng lùc c ¸ nh©n), thiÕt c hÕ g i¸o dô c (nhÊn m¹nh tÝnh mô c tiªu vµ s ù ph©n hãa), c hÝnh trÞ (vai trß c ña "g iíi tinh ho a")

4.T të ng x∙ hé i häc c ña Aris to tle (384322 tríc CN)

(S ù kh¸c biÖt vÒ ph¬ng ph¸p luËn c ña Ais to tle vµ Plato n)

Plato n ®Ò c ao vai trß t duy lý luËn kh¸i niÖm Ais to tle c o i ph¬ng ph¸p quan s ¸t lµ c «ng c ô ®¾c lùc ®Ó ph¸t hiÖn ra tri thø c vµ dù b¸o s ù diÔn biÕn c ña s ù vËt, hiÖn tîng xung quanh, g ãp phÇn më ré ng kh¸i niÖm "c hø ng minh" c ña to ¸n häc s ang c ¸c lÜnh vùc kho a häc g åm y häc , t©m lý häc ... Ais to tle c o i quan hÖ dßng hä lµ mè i quan hÖ x∙ hé i c ¬ b¶n, «ng c o i m©u thuÉn vÒ lîi Ýc h g i÷a kÎ g iµu vµ ng ê i ng hÌo lµ tÊt yÕu vµ ®Ó duy tr× s ù æ n ®Þnh tro ng x∙ hé i th× c ¸c h tè t nhÊt lµ lµm s ao c ho tÇng líp trung g ian (c ßn g äi lµ trung lu) ng µy mé t ®«ng ®¶o ®Ó lµm c ©n b»ng lùc lîng g i÷a hä, «ng c ò ng ®a ra ý të ng vÒ vai trß c ña Trê ng §¹i häc tæ ng hîp th«ng qua ph¬ng ph¸p quan s ¸t, th¶o luËn vµ phª ph¸n

1. T të ng x∙ hé i häc c ña Mo nte s quie u (16891755) Lµ mé t ®¹i biÓu næ i bËt c ña thê i ®¹i ¸nh s ¸ng Ph¸p, ¤ng ®îc c o i lµ mé t tro ng nh÷ng ng ê i ®Æt nÒn mãng x©y dùng kho a häc x∙ hé i hiÖn ®¹i. (1) Quan niÖm vÒ thiÕt c hÕ: The o «ng , c ¸c thiÕt c hÕ x∙ hé i g åm thiÕt c hÕ g i¸o dô c , h«n nh©n, c hÝnh trÞ... phô thué c lÉn nhau, liªn quan mËt thiÕt, t¬ng t¸c c hÆt c hÏ víi nhau t¹o thµnh mé t hÖ thè ng phø c t¹p lµ x∙ hé i. C¸c thiÕt c hÕ x∙ hé i lµ c ¸c mÆt, c ¸c khÝa c ¹nh kh¸c nhau c ña ®ê i s è ng c o n ng ê i. (2) Quan niÖm vÒ mè i liªn hÖ g i÷a c ¸c thµnh tè x∙ hé i: c ¸c x∙ hé i c ã thÓ kh¸c nhau vÒ mø c ®é g ¾n bã c ña c ¸c thµnh phÇn x∙ hé i (s ù g ¾n bã ®ã phô thué c vµo tÝnh c hÊt phø c t¹p c ña c ¬ c Êu kinh tÕ, c hÝnh trÞ vµ ph©n c «ng lao ®é ng x∙ hé i).

II. Nh÷ng t të ng x∙ hé i häc thÕ kû XVIII XIX

Mo nte s quie u vµ Durkhe im ng ê i tiªn pho ng tro ng viÖc x¸c ®Þnh ®è i tîng vµ ph¬ng ph¸p x∙ hé i häc .

Kho a häc x∙ hé i c ã nhiÖm vô miªu t¶ vµ ph©n lo ¹i c ¸c s ù kiÖn thùc mµ nã ng hiªn c ø u.

CÇn ph¶i s ö dô ng ph¬ng ph¸p quan s ¸t tro ng viÖc t×m hiÓu hiÖn thùc x∙ hé i.

VÒ ph¬ng ph¸p luËn g i¶i ng hÜa vµ g i¶i thÝc h nh÷ng g × quan s ¸t ®îc , t×m hiÓu ng uån g è c vµ hÖ qu¶ c ña thiÕt c hÕ x∙ hé i vµ c ¸c dù kiÖn luËt ph¸p, t«n g i¸o .. Quan niÖm vÒ tÝnh c hÊt x∙ hé i, vÒ mè i liªn hÖ g i÷a c ¸c nh©n tè x∙ hé i, vÒ ph¬ng ph¸p luËn ng hiªn c ø u kho a häc …, ®îc Durkhe im ph¸t triÓn thµnh thuyÕt c hø c n¨ng , kh¸i niÖm “§o µn kÕt x∙ hé i” s au nµy.

2. T të ng x∙ hé i häc c ña Je an Jac que s Ro us s e au (17121778) Ro us s e au lµ mé t nhµ triÕt häc x∙ hé i c ña thê i ®¹i ¸nh s ¸ng Ph¸p næ i tiÕng víi c uè n s ¸c h “Bµn vÒ khÕ íc x∙ hé i". T të ng c ã m ©u thuÉn: Mé t m Æt «ng c ho r»ng c o n ng ê i vÒ ng uån g è c kh«ng ph¶i lµ mé t thùc thÓ x∙ hé i vµ c ¸i x∙ hé i vÒ c ¬ b¶n lµ xa l¹ ®è i víi c o n ng ê i. MÆt kh¸c , «ng l¹i quan niÖm x∙ hé i kiÓu míi nh lµ mé t khÕ íc x∙ hé i (nay c ßn g äi lµ hîp ®ång x∙ hé i c o ntrac t) kh«ng ph¶i do Nhµ níc thiÕt lËp b»ng c ¸c h khuÊt phô c c ¸c thµnh viªn mµ do c ¸c c ¸ nh©n tù do vµ b×nh ®¼ng t¹o dùng nªn. Tro ng x∙ hé i míi "s ù bÊt c «ng vËt lý" g åm c ¶ s ù bÊt c «ng vÒ tµi s ¶n lµ ®iÒu kh«ng tr¸nh khái vµ s ù ph©n c hia g iai c Êp c ã ¶nh hë ng tíi to µn bé ®ê i s è ng c o n ng ê i. Nhµ níc c hØ c an thiÖp g i¶i quyÕt s ù bÊt c «ng ®ã, khi nã g ©y ng uy hiÓm c ho s ù b×nh ®¼ng ®¹o ®ø c c ña c ¸c c «ng d©n. X∙ hé i ®îc x©y dùng trªn nÒn t¶ng c ¸c m©u thuÉn ®è i kh¸ng khã tr¸nh khái vµ khã c ã thÓ g i¶i quyÕt ®îc (bë i v×, c ã s ù m©u thuÉn kh«ng thÓ dung hßa g i÷a x∙ hé i vµ tù nhiªn).

3. T të ng x∙ hé i häc c ña Adam S mith (17231790)

Lµ mé t nhµ kinh tÕ häc ng ê i Anh, t¸c g i¶ c uè n s ¸c h “Bµn v Ò b ¶n c hÊt v µ ng uån g è c p h¸t s inh c ña c ¶i c ña c ¸c d ©n té c ” xuÊt b¶n n¨m 1776, lµ c ha ®Î c ña m«n Kinh tÕ häc c æ ®iÓn, c ã ¶nh hë ng vµ c «ng lao to lín ®è i víi kinh tÕ häc , x∙ hé i häc vµ x∙ hé i häc kinh tÕ. Quan niÖm c ña Adam S mith vÒ hµnh vi c ña c o n ng ê i. Co i nh÷ng ph¸n xÐt c ña c ¸ nh©n vÒ c ¸c h ø ng xö tro ng nh÷ng t×nh huè ng mµ hä quan s ¸t vµ h×nh dung ®îc ®∙ t¹o thµnh nh÷ng quy t¾c c hung ®iÒu c hØnh hµnh ®é ng . C¸c quy t¾c c hung ®ã thay ®æ i the o thê i g ian vµ bè i c ¶nh kinh tÕ x∙ hé i Tõ c ¸c quy t¾c ®ã ®∙ t¹o dùng nªn trËt tù x∙ hé i. TiÕp c Ën x∙ hé i tõ g ãc ®é hµnh vi c ¸ nh©n c ña Adam S mith thÓ hiÖn râ tro ng quan niÖm vÒ c o n ng ê i kinh tÕ vµ c ¸c qu¸ tr×nh kinh tÕ.

* Cuè n "Cña c ¶i c ña c ¸c d ©n té c " ®a ra c ¸i nh×n míi mÎ tõ g ãc ®é kinh tÕ häc ®è i víi c ¸c vÊn ®Ò x∙ hé i vµ hµnh ®é ng x∙ hé i. S ¶n xuÊt vµ th¬ng m¹i ®∙ t¹o ra trËt tù vµ s ù qu¶n lý x∙ hé i. C¸c quy luËt c ña thÞ trê ng lµ quy luËt tæ c hø c x∙ hé i. Thùc c hÊt hµnh ®é ng c ña c o n ng ê i lµ hµnh ®é ng kinh tÕ v× lîi nhuËn. §é ng c ¬ c ña c ¸c nhµ s ¶n xuÊt lµ nh÷ng mè i lîi c ña hä.

T të ng vÒ trao ®æ i hµng ho ¸ ®Ó kiÕm lê i trªn thÞ trê ng ChØ ra ®îc ng uån g è c c ña g i¸ trÞ hµng hãa (lµ s è thê i g ian lao ®é ng x∙ hé i c Çn thiÕt ®Ó t¹o ra hµng hãa) vµ ph©n biÖt g i¸ trÞ s ö dô ng vµ g i¸ trÞ trao ®æ i c ña hµng hãa (nhng kh«ng v¹c h ra ®îc ng uån g è c c ña lîi nhuËn. Nãi vÒ ph©n c «ng lao ®é ng vµ c huyªn m«n ho ¸ lao ®é ng S ù tha hãa c o n ng ê i tro ng lao ®é ng T tuë ng vÒ nhµ níc ph¶i më ré ng g i¸o dô c vµ tÝc h c ùc , c hñ ®é ng tæ c hø c l¹i c ¸c ho ¹t ®é ng x∙ hé i

4. T të ng x∙ hé i häc c ña S aint S imo n (17601825) Nhµ t të ng x∙ hé i ng ê i Ph¸p, S aint S imo n c ã ¶nh hë ng trùc tiÕp tíi lý thuyÕt x∙ hé i häc c ña A.Co mte Nãi tíi kh¸i niÖm "S inh lý häc x∙ hé i" (S o c ial Phys io lo g y), qu¸ tr×nh biÕn ®æ i lÞc h s ö c ña x∙ hé i. Ph©n tÝc h vÒ khÝa c ¹nh g iai c Êp x∙ hé i, ph©n tÇng x∙ hé i vµ mè i quan hÖ g i÷a hÖ t të ng vµ c ¸c h tæ c hø c x∙ hé i. c o i x∙ hé i nh lµ mé t lo ¹i c ¬ thÓ s inh häc vËn ®é ng biÕn ®æ i the o quy luËt c ña tù nhiªn, c o i c ¸c "g iai ®o ¹n khñng ho ¶ng " c ña x∙ hé i c «ng ng hiÖp lµ kÕt qu¶ c ña nh÷ng m©u thuÉn vµ ®è i kh¸ng x∙ hé i. S ù tiÕn bé x∙ hé i ®îc xe m nh lµ kÕt qu¶ c ña s ù c ¶i tiÕn vµ t¨ng n¨ng s uÊt lao ®é ng Quan niÖm vÒ mé t x∙ hé i ba g iai c Êp: Thø nhÊt lµ c ¸c nhµ kho a häc , v¨n hãa, ng hÖ thuËt vµ nh÷ng ng ê i c ã t të ng tiÕn bé . Thø hai lµ c ¸c c hñ s ë h÷u tµi s ¶n, c ¸c nhµ t b¶n, c ¸c nhµ s ¶n xuÊt c «ng ng hiÖp Thø b a g åm tÊt c ¶ nh÷ng ng ê i c ßn l¹i.

C¬ c Êu g iai c Êp x∙ hé i bao g åm (1) nhãm ng ê i c ã c ña (2) nhãm ng ê i kh«ng c ã c ña (m©u thuÉn x∙ hé i diÔn ra c hñ yÕu tro ng quan hÖ g i÷a hai nhãm ng ê i nµy).

VÒ ng uyªn nh©n c ña c ¸c h m¹ng x∙ hé i + Co i x∙ hé i c ò do c o n ng ê i l∙nh ®¹o c ßn x∙ hé i míi ® îc l∙nh ®¹o b»ng c ¸c ng uyªn lý vµ quy luËt. §Ò c ao tri thø c , t tuë ng vÒ c ¸c thñ lÜnh tinh thÇn vµ c ¸c thñ lÜnh t¹m thê i (c ¸c nhµ c «ng ng hiÖp) + Durkhe im c ho r»ng , c ã thÓ t×m thÊy ë S aint S imo n mäi ý të ng , mäi kh¸i niÖm vµ thËm c hÝ c ¶ ®Ò c ¬ng c ña triÕt häc thùc c hø ng mµ s au nµy Co mte ®∙ hÖ thè ng l¹i.

5. T të ng x∙ hé i häc c ña Charle s Darwin (18091882)

Kh«ng Ýt c ¸c quan niÖm vÒ c ¬ c Êu vµ s ù biÕn ®æ i tro ng x∙ hé i häc b¾t ng uån tõ nhµ s inh vËt häc ng ê i Anh tªn lµ Charle s Darwin. Häc thuyÕt vÒ s ù tiÕn hãa s inh häc the o quy luËt c hän läc tù nhiªn S ù c ¹nh tranh g i÷a c ¸c c ¸ thÓ hay g i÷a c ¸c quÇn thÓ s inh häc víi nhau ®îc Darwin c o i lµ nh©n tè c ¬ b¶n vµ quan träng ®è i víi s ù h×nh thµnh c ¸c ®Æc ®iÓm c Çn thiÕt c ña c ¸ thÓ vµ lo µi.

III. S ù xuÊt hiÖn c ña mé t s è trê ng ph¸i t të ng x∙ hé i häc ban ®Çu

thùc c hø ng h÷u c ¬ buæ i ®Çu

1. Chñ ng hÜa (Po s itivis m) X∙ hé i häc ra ®ê i g ¾n liÒn víi tªn tuæ i c ña Aug us te Co me (17981857). ¤ng tæ c ña x∙ hé i häc vµ lµ ng ê i c ã c «ng t¸c h x∙ hé i häc ra khái triÕt häc , lµ mé t tro ng nh÷ng ng ê i ®∙ s ¸ng lËp ra c hñ ng hÜa thùc c hø ng . Ng ê i ®Çu tiªn ®∙ s ö dô ng thuËt ng ÷ x∙ hé i häc (n¨m 1838).

§Æc ®iÓm ®é c ®¸o c ña s ù ph¸t triÓn lÞc h s ö c ña x∙ hé i häc lµ ë c hç , c ïng víi viÖc tÝc h luü vµ kh¸i qu¸t hãa kinh ng hiÖm, nã ra ®ê i trªn c ¬ s ë "t¸c h” tri thø c x∙ hé i häc ra khái mé t s è bé m«n kho a häc kh¸c .

Bè i c ¶nh c ña c h©u ¢u thÕ kû XIX:

NhiÒu thµnh tùu kho a häc kü thuËt võ a ®îc ph¸t minh,

Ng hÞc h

Nh÷ng tiÕn bé tro ng s ¶n xuÊt c «ng ng hiÖp, ®« thÞ ho ¸ vµ nh÷ng ®æ i míi tro ng ph¬ng ph¸p c «ng ng hÖ, ng hiªn c ø u kho a häc lý

Hµng lo ¹t biÕn ®æ i kh¸c tro ng lÜnh vùc kinh tÕ, x∙ hé i, t të ng ...

Quan ®iÓm triÕt häc t biÖn c ña Hª g he n vÉn g i÷ vÞ trÝ thè ng trÞ

Aug us te Co mte ®∙ c hñ tr¬ng t¸c h nh÷ng tri thø c x∙ hé i häc ra khái hÖ thè ng triÕt häc t biÖn truyÒn thè ng , s ¸ng t¹o ra mé t ng µnh kho a häc míi mµ ló c ®Çu «ng g äi lµ "vËt lý häc x∙ hé i". ¸p dô ng c ¸c kiÕn thø c c hÝnh x¸c c ña kho a häc tù nhiªn §Æt s ù ng hiªn c ø u tro ng mè i rµng bué c c ña nã ®è i víi s ù g i¶i thÝc h tæ ng thÓ. Cè g ¾ng x©y dùng c hÝnh x¸c nh÷ng ng uyªn lý ph¬ng ph¸p luËn vµ dù b¸o lý thuyÕt. Mäi nhËn thø c ph¶i dùa trªn thùc ng hiÖm ho Æc s ö dô ng c ø liÖu c hÆt c hÏ. T«n träng c ¸c s ù kiÖn, §Ò c ao c ¸c tri thø c thùc c hø ng §a ra nh÷ng t të ng "biÕt dù ®o ¸n vµ kiÓm s o ¸t". §îc s uy t«n nh "«ng tæ " ®Çu tiªn s ¸ng lËp ra bé m«n kho a häc x∙ hé i häc . * Han c hÕ: + Häc thuyÕt vÒ s ù ph¸t triÓn c ña thÕ g iíi víi ba g iai ®o ¹n + Chñ yÕu c hØ nhÊn m¹nh s ù tiÕn hãa, ®Õn nh÷ng vai trß c ña nh÷ng nhãm x∙ hé i u tó , nh÷ng nhµ khai s ¸ng … 20

2. Chñ ng hÜa c hø c n¨ng s ¬ kú (func tio nalis m)

S au Aug us te Co mte lµ Emile Durkhe im (18581917), «ng c ò ng lµ mé t nhµ x∙ hé i häc ng ê i Ph¸p. §îc mÖnh danh lµ "«ng tæ " thø hai c ña x∙ hé i häc , lµ mé t tro ng nh÷ng ng ê i ®∙ s ¸ng lËp ra c hñ ng hÜa c hø c n¨ng s ¬ kú. Ng ê i ®∙ c ã c «ng t¸c h x∙ hé i häc ra khái t©m lý häc x∙ hé i, Th«ng qua s ù t¬ng t¸c g i÷a c ¸c c ¸ nh©n lµm n¶y S inh nh÷ng thué c tÝnh míi Nh÷ng "s ù kiÖn x∙ hé i", nh÷ng t×nh c ¶m tËp thÓ, nh÷ng tËp tô c , nh÷ng thiÕt c hÕ què c g ia. ¤ng nãi ®Õn hai kh¸i niÖm “kÕt ®o µn c ¬ g iíi”, “kÕt ®o µn h÷u c ¬”. S au nµy quan niÖm c ña nhµ x∙ hé i häc B.Mallino ws ki (g è c ng ê i Ba Lan) vµ Bro wn (ng ê i Anh) tiÕp tô c ph¸t triÓn. - §îc ph¸t triÓn h¬n n÷a tro ng c ¸c nhµ nh©n c hñng häc - S umne r ®∙ xe m x∙ hé i nh lµ mé t qu¸ tr×nh c ã tÝnh c hø c n¨ng

3. ThuyÕt Darwin x∙ hé i vµ tiÕn ho ¸ luËn (Darwinis m)

ThuyÕt Darwin x∙ hé i l¹i ®îc ra ®ê i trªn c ¬ s ë nh÷ng g îi ý vÒ mÆt ph¬ng ph¸p luËn c ña lý thuyÕt tiÕn hãa Darwin tro ng s inh häc . §¹i biÓu thuyÕt nµy buæ i ®Çu lµ S pe nc e r, Kidd, H.Mo rg an, Tylo r,... Dïng phÐp ng o ¹i s uy t¬ng tù g i÷a x∙ hé i lo µi ng ê i vµ c ¬ thÓ s inh häc mµ ®a vµo lý thuyÕt x∙ hé i häc nh÷ng kh¸i niÖm nh di truyÒn biÕn dÞ, c hän läc tù nhiªn vµ kÕ thõ a, c o i c ¸c nh©n tè tiÕn hãa lµ kÕt qu¶ c ña s ù tiÕn bé to µn x∙ hé i tõ thê i ®¹i m«ng mué i ®Õn v¨n minh th«ng qua s ù c hän läc tù nhiªn. Co i ®Êu tranh s inh tån vµ c hän läc tù nhiªn lµ nh÷ng quy luËt kh«ng bÞ g iíi h¹n tro ng lÜnh vùc c ña thÕ g iíi s inh vËt mµ c ßn ®îc më ré ng tro ng lÜnh vùc ho ¹t ®é ng c ña c o n ng ê i.

tµi liÖu tham kh¶o

1. I.U.§av®è p, Tõ ®iÓn x∙ hé i häc p h¬ng T©y hiÖn ®¹i, Nxb ChÝnh trÞ V¨n hãa M¸txc ¬va, 1988. 2. LÞc h s ö x∙ hé i häc lý thuy Õt, Nxb Kho a häc M¸txc ¬va, 1995 (tiÕng Ng a). 3. LÞc h s ö x∙ hé i häc t s ¶n thÕ kû 19 ®Çu thÕ kû 20 M¸txc ¬va, 1979 (tiÕng Ng a). 4. Ng uyÔn HiÕn Lª, Hµn Phi Tö , Nxb V¨n hãa t të ng , Hµ Né i, 1994. 5. Ng uyÔn HiÕn Lª, Khæ ng Tö , Nxb V¨n hãa t të ng , Hµ Né i, 1991. 6. TrÇn Träng Kim, Nho g i¸o , Nxb Thµnh phè Hå ChÝ Minh, 1992. 7. F.Braude l, T×m hiÓu c ¸c nÒn v ¨n m inh, Nxb KHXH, Hµ Né i, 1992. 8. Ph¹m TÊt Do ng Lª Ng äc Hïng (c hñ biªn), X∙ hé i häc , Nxb §¹i häc Què c g ia Hµ Né i, 1997. 9. Ng uyÔn §×nh TÊn, X∙ hé i häc , Nxb Lý luËn c hÝnh trÞ, Hµ Né i, 2005.

1 . Tr×nh bµy t të ng x∙ hé i häc c ña Khæ ng Tö vµ Hµn Phi Tö . 2. Tr×nh bµy t të ng x∙ hé i häc c ña Plato n vµ Ais to tle . 3. Tr×nh bµy t të ng x∙ hé i häc c ña Mo nte s quie u. 4. Tr×nh bµy t të ng x∙ hé i häc c ña Ro us s e au. 5. Tr×nh bµy t të ng x∙ hé i häc c ña Adam S mit. 6. Tr×nh bµy t të ng x∙ hé i häc c ña S ain S imo n. 7. Tr×nh bµy t të ng x∙ hé i häc c ña Charle s Darwin. 8. Tr×nh bµy t të ng x∙ hé i häc c ña c hñ ng hÜa thùc c hø ng h÷u c ¬ buæ i ®Çu. 9. Tr×nh bµy t të ng x∙ hé i häc c ña c hñ ng hÜa c hø c n¨ng s ¬ kú. 10. Tr×nh bµy t të ng x∙ hé i häc c ña thuyÕt Darwin x∙ hé i vµ tiÕn hãa luËn.

C©u hái «n tËp

Bµi 2 Mé t s è lý thuyÕt x∙ hé i häc c ¬ b¶n tro ng lÞc h s ö §Æc ®iÓm vµ ®Þa vÞ c ña x∙ hé i häc tro ng x∙ hé i hiÖn ®¹i

A. Mô c ®Ýc h yªu c Çu Cung c Êp c ho ng ê i häc nh÷ng nÐt kh¸i qu¸t vÒ tÝnh ®a d¹ng kh«ng thuÇn nhÊt tro ng s ù ph¸t triÓn lÞc h s ö c ña x∙ hé i häc vµ nh÷ng lý thuyÕt x∙ hé i häc c ¬ b¶n g iai ®o ¹n (tõ 1838 ®Õn nay). ChØ ra ®Þa vÞ c ña x∙ hé i häc tro ng x∙ hé i hiÖn ®¹i vµ xu híng ph¸t triÓn c ña nã. Trªn c ¬ s ë ®ã mµ n©ng c ao mé t bíc s ù nhËn thø c vÒ x∙ hé i häc c ò ng nh ®Æt ra c ho m×nh nh÷ng c ¬ s ë c Çn thiÕt c ho s ù ®Þnh híng ng hiªn c ø u vÒ s au.

B.Né i dung I. TÝnh ®a d¹ng kh«ng thuÇn nhÊt tro ng s ù ph¸t triÓn lÞc h s ö c ña x∙ hé i häc II. Mé t s è lý thuyÕt x∙ hé i häc c ¬ b¶n tro ng lÞc h s ö III. §Þa vÞ c ña x∙ hé i häc tro ng x∙ hé i hiÖn ®¹i vµ nh÷ng híng quan t©m c hñ yÕu hiÖn nay

I. TÝnh ®a d¹ng kh«ng thuÇn nhÊt tro ng s ù ph¸t triÓn lÞc h s ö c ña x∙ hé i häc

X∙ hé i häc kh«ng c ã mé t kiÓu ph¸t triÓn duy nhÊt hay mé t quan ®iÓm x∙ hé i häc duy nhÊt. To nny Bilto n, "x∙ hé i häc lµ kho a häc bao g åm c ¸c lý thuyÕt c ¹nh tranh víi nhau vÒ s ù x¸c ®Þnh vµ lý g i¶i ®ê i s è ng x∙ hé i“ S ù pho ng phó ®a d¹ng c ña c ¸c quan niÖm, quan ®iÓm c ña x∙ hé i häc Mé t s è nh÷ng kh¸c biÖt "c Æp" tro ng lÞc h s ö x∙ hé i häc nh s au: Thø nhÊt, nÕu xe m xÐt the o nh¸t c ¾t khu vùc vµ truyÒn thè ng v¨n hãa lÞc h s ö xuÊt hiÖn hai dßng truyÒn thè ng x∙ hé i häc kh¸c nhau: + x∙ hé i häc c h©u ¢u bÞ ¶nh hë ng m¹nh mÏ bë i triÕt häc x∙ hé i + x∙ hé i häc Mü ng ay tõ ®Çu ®∙ g ¾n c hÆt víi lý thuyÕt vÒ hµnh vi c o n ng ê i.

Khuy nh híng thø nhÊt xuÊt p h¸t tõ c ¸ nh©n ®Ó ng hiª n c ø u x∙ hé i. Khuy nh híng thø hai xuÊt p h¸t tõ x∙ hé i ®Ó ®i ®Õn ng hiª n c ø u c ¸ nh©n, ®îc c hia lµm hai nh¸nh. Thuy Õt lÞc h s ö v µ c Êu tró c do Karl Max lµ ®¹i biÓu. Thuy Õt hÖ thè ng , ®¹i biÓu lµ Tallc o tt Pars o n vµ Luhmann. Nhãm lý thuyÕt trung g ian g åm 2 lý thuyÕt: thuyÕt c hø c n¨ng vµ thuyÕt t¬ng t¸c . Thø b a, nÕu the o nh¸t c ¾t v Ò q uy m « c ña ®è i tîng ng hiª n c ø u c hó ng ta c ã (nhãm x∙ hé i häc v Ü m « v µ nhãm x∙ hé i häc v i m «).

Thø hai, nÕu the o nh¸t c ¾t ;®iÓm xuÊt ph¸t vµ híng ng hiªn c ø u, c hó ng ta c ã hai dßng truyÒn thè ng x∙ hé i häc kh¸c nhau.

* Nh÷ng nhµ x∙ hé i häc vÜ m« s ö dô ng c ¸c kh¸i niÖm x∙ hé i v¨n hãa, c ¸c thiÕt c hÕ x∙ hé i, c ¸c hÖ thè ng x∙ hé i, c ¸c c Êu tró c x∙ hé i, c ¸c qu¸ tr×nh x∙ hé i ré ng lín. * Nh÷ng nhµ x∙ hé i häc vi m« lµm viÖc víi nh÷ng kh¸i niÖm hµnh vi x∙ hé i Híng tiÕp c Ën thø nhÊt c o i x∙ hé i häc lµ kho a häc vÒ tÝnh c hØnh thÓ x∙ hé i, c ¸c h kia, c o i x∙ hé i häc lµ kho a häc vÒ c ¸c qu¸ tr×nh x∙ hé i hãa phæ biÕn vµ hµnh vi c o n ng ê i. + C¸c h tiÕp c Ën thø nhÊt g ¾n víi kho a häc triÕt häc , d©n s è , kinh tÕ c hÝnh trÞ. + C¸c h tiÕp c Ën thø hai g ¾n víi kho a t©m lý x∙ hé i. Mé t s è biÕn thÓ: Nh÷ng nhµ x∙ hé i häc c Êu tró c (S truc tural the o ris ts )

* Lý thuyÕt hµnh ®é ng x∙ hé i (S o c ial Ac tio n The o ris ts )

Tro ng c ¸c nhµ x∙ hé i häc c Êu tró c c ò ng c ã s ù ph©n t¸c h thµnh c ¸c nhµ lý thuyÕt ®ång c ¶m c Êu tró c (S truc tural Co ns e ns us The o ris ts ); c ¸c nhµ lý thuyÕt xung ®é t c Êu tró c (S truc tural Co nflic t the o ris ts ) Thø t, nÕu the o nh¸t c ¾t vÒ hÖ thè ng c hÝnh trÞ x∙ hé i tríc ®©y ta c ã khuynh híng x∙ hé i häc M¸c xÝt, nh÷ng ng ê i ®i the o ho Æc ¶nh hë ng bë i c ¸c quan niÖm x∙ hé i häc c ña M¸c vµ khuynh híng x∙ hé i häc ph¬ng T©y. X∙ hé i häc ph¬ng T©y c hó träng nhiÒu vµo viÖc duy tr× c ¸c nh©n tè æ n ®Þnh vµ trËt tù c ña x∙ hé i, s ù tiÕn hãa tuÇn tù vµ c ã th¸i ®é dÞ ø ng víi nh÷ng biÕn ®æ i c ¸c h m¹ng tro ng x∙ hé i.

T të ng dung hßa ®è i víi c ¸c vÊn ®Ò x∙ hé i, ®«i khi biÓu hiÖn t të ng b¶o thñ C¸c nhµ x∙ hé i häc M¸c xÝt truyÒn thè ng nhÊn m¹nh vµo viÖc g i¶i quyÕt c ¸c xung ®é t x∙ hé i b»ng c ¸c h m¹ng Thø n¨m , c ò ng c Çn ph¶i nãi thªm vÒ s ù kh¸c biÖt g i÷a c ¸c nhµ x∙ hé i häc Liªn X«, c ¸c níc §«ng ¢u (c ò ) tríc ®©y vµ c ¸c nhµ x∙ hé i häc ph¬ng T©y (t b¶n c hñ ng hÜa nãi c hung ). X∙ hé i häc ph¬ng T©y ph¸t triÓn m¹nh h¬n, pho ng phó h¬n, më ré ng s ang c ¶ lÜnh vùc x∙ hé i häc c huyªn biÖt, ø ng dô ng , thùc ng hiÖm X∙ hé i häc Liªn X«, c ¸c níc §«ng ¢u nÆng ®i vµo ng hiªn c ø u lý thuyÕt, nh÷ng vÊn ®Ò lý luËn c ¬ b¶n, c h a c ã nh÷ng ng hiªn c ø u thÝc h ®¸ng s ang lÜnh vùc x∙ hé i häc c huyªn biÖt, ø ng dô ng vµ thùc ng hiÖm

1. ThuyÕt hµnh vi (The o ry o f Be havio us )

II. Mé t s è lý thuyÕt x∙ hé i häc c ¬ b¶n tro ng lÞc h s ö

§¹i biÓu c ho lý thuyÕt nµy lµ 2 nhµ x∙ hé i häc ng ê i Mü: Ho mans (1181910) vµ Mo re no (18921974). TÊt c ¶ hay phÇn lín c ¸c hµnh vi c ña c o n ng ê i ®Òu ® îc g i¶i thÝc h the o m« h×nh kÝc h thÝc h vµ ph¶n ø ng . Co i hµnh vi lµ nh÷ng ph¶n ø ng the o t×nh huè ng , c ø c ho mé t t¸c ®é ng hay mé t kÝc h thÝc h vµo mé t c ¸ thÓ nµo ®ã th× s Ï nhËn mé t ph¶n ø ng nhÊt ®Þnh, nh÷ng ph¶n ø ng nµy ®é c lËp víi ®é ng c ¬ c hñ quan c ña c o n ng ê i.

* ThuyÕt hé p ®e n: ng ê i ta s Ï c ã nh÷ng ph¶n ø ng g iè ng nhau tríc nh÷ng kÝc h thÝc h g iè ng nhau mÆc dï ®é ng c ¬ tro ng hä lµ kh¸c nhau. ThuyÕt hé p ®e n (Blac k Bo x).

Chó ng ta lu«n ®o ®îc , nhËn biÕt ®îc c ¸c ph¶n ø ng khi c hó ng ta biÕt ®îc c h¾c c h¾n tÝnh c hÊt vµ mø c ®é c ña c ¸c kÝc h thÝc h. H¹n c hÕ c ña thuyÕt hé p ®e n: c hØ quan t©m ®Õn c ¸i c ô thÓ, c hØ nhÊn m¹nh nhiÒu ®Õn c o n ng ê i tù nhiªn, s inh vËt h¬n lµ c o n ng ê i x∙ hé i, lo ¹i trõ khái c o n ng ê i c ¸i riªng biÖt, c ¸i ®é c ®¸o , ®Æc thï. ThuyÕt hé p ®e n c ò ng c ã nh÷ng ý ng hÜa nhÊt ®Þnh. §Æc biÖt lµ tro ng ng hiªn c ø u thùc ng hiÖm, ®o c ¸c ph¶n ø ng c ña c ¸c binh s Ü khi bÞ tÊn c «ng

S (KÝc h thÝc h) R (Ph¶n ø ng )

§¹i biÓu c ña thuyÕt nµy lµ Co le man (nhµ t©m lý häc ng ê i Mü). Tro ng hé p ®e n c ßn c ã mé t c ¬ c hÕ nhÊt ®Þnh diÔn ra ë tro ng ®ã vµ nã g iè ng nhau ë mäi c o n ng ê i. C¬ c hÕ ®ã c ña hé p ®e n lµ "s ù lùa c hän hîp lý" "Ratio nal Cho ic e ". LuËn ®iÓm thø nhÊt: tro ng mé t lo ¹t c ¸c t¸c nh©n kÝc h thÝc h kh¸c nhau t¸c ®é ng vµo c o n ng ê i, ng ê i ta c hØ ph¶n ø ng l¹i víi nh÷ng kÝc h thÝc h nµo ®ã c ã ý ng hÜa trùc tiÕp tíi lîi Ýc h vµ s ù b¶o tån c ho c o n ng ê i, nã khíc tõ hay lo ¹i bá phÇn lín c ¸c kÝc h thÝc h kh¸c tõ bªn ng o µi vµo c ¬ thÓ hä. LuËn ®iÓm thø hai c ña thuyÕt biÕn c ¸c h lµ luËn ®iÓm vÒ c ¸i quyÕt ®Þnh hîp lý dùa trªn c ¬ s ë lîi Ýc h c ã tÝnh mô c ®Ýc h c ña c o n ng ê i. Tuy c ã nhiÒu h¹n c hÕ, ph¬ng ph¸p s ù lùa c hän hîp lý ®∙ ®îc s ö dô ng ré ng r∙i tro ng ng hiªn c ø u thÞ trê ng , tro ng qu©n s ù, tro ng c hÝnh trÞ vµ kinh tÕ.

* ThuyÕt biÕn c ¸c h (The o ry o f Inflac tive )

Tãm l¹i: thuyÕt hµnh vi lµ thuyÕt c ho r»ng s ù ph¸t triÓn hµnh vi c ña c o n ng ê i phô thué c vµo c ¸c kÝc h thÝc h. Co n ng ê i ®ãng vai trß lµ mé t c ¬ quan. Hµnh vi c ña c o n ng ê i kh«ng phô thué c vµo ®é ng c ¬ t×nh c ¶m c ña hä. §iÒu ró t ra lµ, nÕu muè n t×m ra quy luËt th× ph¶i g ¹t bá mäi ®é ng c ¬ c hñ quan, v× ®é ng c ¬ c hñ quan th× kh«ng c ã tÝnh quy luËt. Tro ng thùc tÕ c hó ng ta kh«ng thÓ kh¶o s ¸t c ¸c t×nh c ¶m mé t c ¸c h c hÝnh x¸c . LuËn ®iÓm thø hai c ña thuyÕt hµnh vi, ng ê i ta c ã thÓ t×m ra c ¬ c hÕ tro ng hé p ®e n vµ c ¬ c hÕ nµy bÞ quy ®Þnh bë i lîi Ýc h. §©y lµ thuyÕt vÒ "hµnh vi hîp lý". S ù lùa c hän hîp lý c ã ng hÜa lµ c o n ng ê i c hØ lùa c hän nh÷ng t¸c ®é ng nµo lµ hîp lý víi c ¬ thÓ vµ lo ¹i bá nh÷ng t¸c ®é ng kh«ng c ã lîi. §è i víi ph¬ng ph¸p nµy th× hµnh vi kh«ng c hØ lµ ph¬ng tiÖn ®Ó thu thËp th«ng tin mµ qua hái ®¸p, ng ê i ta c ã thÓ t×m hiÓu ®îc th¸i ®é , niÒm tin, nhu c Çu, ®é ng c ¬, hÖ thè ng g i¸ trÞ c ña tõ ng c ¸ nh©n.

2. ThuyÕt hµnh ®é ng ThuyÕt hµnh ®é ng g ¾n víi tªn tuæ i c ña nhµ x∙ hé i häc ng ê i §ø c . Max We be r (18641920). Nh÷ng ph¹m trï c ¬ b¶n tro ng x∙ hé i häc c ña We be r lµ: hµnh ®é ng x∙ hé i, "s ù hiÓu biÕt diÔn g i¶i", "ve rs te he n"... The o «ng , x∙ hé i häc lµ kho a häc vÒ c ¸c hµnh ®é ng x∙ hé i, ng hiªn c ø u c ¸ nh©n c ò ng c Çn ph¶i ng hiªn c ø u t×nh c ¶m, ®é ng c ¬ c ña hä. Ph¹m trï "hiÓu" "ve rs te he n" hay s ù hiÓu biÕt diÔn g i¶i" c ã ng hÜa lµ c ¸c nhµ ng hiªn c ø u ph¶i c ã tr¸c h nhiÖm g i¶i thÝc h vÒ c ¸c hµnh ®é ng c ña c hñ thÓ. (1) Mé t s è hµnh ®é ng c ña c o n ng ê i ®îc thó c ®Èy lµ do c ¶m xó c . (2) Hµnh ®é ng mang tÝnh truyÒn thè ng (nh÷ng hµnh ®é ng do thãi que n. (3) Hµnh ®é ng hîp lý g i¸ trÞ, c ßn g äi lµ hµnh ®é ng duy lý g i¸ trÞ (4) Hµnh ®é ng duy lý c «ng c ô , c ßn g äi lµ hµnh ®é ng hîp lý c «ng c ô .

Hµnh ®é ng the o mô c ®Ýc h c hØ n¶y s inh kh¸ ®Çy ®ñ tro ng x∙ hé i hiÖn ®¹i. Co n ng ê i ph¶i s uy ng hÜ hµnh ®é ng the o mô c ®Ýc h nµo vµ the o nh÷ng ph¬ng tiÖn nµo ®Ó ®¹t nh÷ng mô c ®Ýc h. Bè n mÉu h×nh trªn ®©y c ña hµnh ®é ng kh«ng tån t¹i ®é c lËp ho µn to µn víi nhau mµ c ã s ù t¸c ®é ng vµ th©m nhËp vµo nhau,¶nh hë ng qua lai nhau ,®ßi hái nhµ ng hiªn c ø u ph¶i xe m xÐt mé t c ¸c h thËn träng tØ mØ ,c hØ ra ®îc ®é ng c ¬ nµo lµ c hñ yÒu ,c hi phè i c hÝnh ®Õn hµnh ®é ng ….

lµ "g i¶i ng hÜa

luËn c ña We be r

. -Ph¬ng ph¸p luËn" (Inte pre tative ). §ã lµ viÖc ph©n tÝc h mé t c ¸c h kh¸c h quan, hÖ thè ng vÒ t×nh huè ng lÞc h s ö c ô thÓ c ña hµnh ®é ng x∙ hé i ®Ó miªu t¶, th«ng hiÓu vµ lý g i¶i ®é ng c ¬, ý ng hÜa c ña c ¸c hµnh ®é ng x∙ hé i mµ c ¸c c ¸ nh©n, nhãm x∙ hé i thùc hiÖn -Tõ ®©yWEBER §a ra ph¬ng ph¸p ;DEEP INTERVIEW Vµ NARATIV tø c lµ ph¬ng ph¸p pháng vÊn kÓ c huyÖn

* thuyÕt t¬ng t¸c biÓu trng : §¹i biÓu lµ nhµ x∙ hé i häc ng ê i Mü: Ge o g e H.Me ad (1863 1931).

S ù kh¸c biÖt g i÷a Me ad vµ We be r

Me ad We be r

XuÊt ph¸t tõ c hç , tõ ng c ¸ nh©n ®∙ trë thµnh m×nh nh thÕ nµo th«ng qua s ù t¬ng t¸c hµnh ®é ng víi ng ê i kh¸c -XuÊt ph¸t tõ nh÷ng ®é ng c ¬ c ña tõ ng c ¸ nh©n riªng biÖt ®Ó ®i ®Õn s ù t×m hiÓu ý ng hÜa hµnh ®é ng c ña ng ê i ta

§Æt vÊn ®Ò lµ c ã nh÷ng c ¸ nh©n ®∙ ph¸t triÓn råi

Xe m xÐt tõ ng c o n ng ê i ®∙ trë thµnh nh÷ng nh©n c ¸c h ph¸t triÓn nh thÕ nµo

Kh¸i niÖm trung t©m c ña Me ad lµ s ù t¬ng t¸c (t¸c ®é ng qua l¹i). §iÓm xuÊt ph¸t c ña «ng lµ c ¸c c ¸ nh©n ®i ®Õn hµnh ®é ng c ña m×nh ®ang lµm th«ng qua s ù t¬ng t¸c c ña m×nh víi ng ê i kh¸c nh thÕ nµo . ThuyÕt hµnh ®é ng ë ®©y lµ mé t ho ¹t ®é ng g iao tiÕp c ã ý ng hÜa ng hiªn c ø u vÒ t¬ng t¸c ph¹m vi nhá, s ù ph¸t triÓn nh©n c ¸c h vµ hµnh vi s ai lÖc h. ThuyÕt t¬ng t¸c tîng trng ®i tíi c hç , nhÊn m¹nh tÝnh ®a d¹ng c ña c ¸c vai trß x∙ hé i vµ c ¸c nÒn v¨n hãa nhá Né i dung c ¬ b¶n c ña thuyÕt t¬ng t¸c biÓu trng : lý trÝ vµ c ¸i t«i kh«ng ph¶i lµ c ¸i vè n c ã bÈm s inh tro ng c o n ng ê i mµ h×nh thµnh bë i kinh ng hiÖm vµ ®îc t¹o nªn tro ng c ¸c qu¸ tr×nh x∙ hé i tø c lµ tro ng qu¸ tr×nh t¬ng t¸c víi ng ê i kh¸c . Co n ng ê i c hØ c ã thÓ hiÓu ®îc m×nh, ®Æc tÝnh x∙ hé i c ña m×nh hay biÕt m×nh lµ ai th«ng qua nh÷ng ®¸p ø ng c ña ng ê i kh¸c . §Æc tÝnh c ña mç i c ¸ nh©n ®îc h×nh thµnh th«ng qua s ù t ¬ng t¸c c ña c hó ng ta víi nh÷ng ng ê i kh¸c . S ù t¬ng t¸c nµy lµ t¬ng t¸c "mÆt ®è i mÆt" trùc tiÕp.

T duy diÔn ra qua nh÷ng ký hiÖu häc ®îc biÓu ®¹t c hñ yÕu th«ng qua hÖ thè ng ng «n ng ÷, c hÝnh s ù g iao tiÕp th«ng qua ng «n ng ÷ ®∙ th«ng b¸o c ho ng ê i ta nh÷ng th«ng tin nhÊt ®Þnh. Me ad ®∙ t×m ra s ù t¬ng tù s o ng trïng g i÷a ng «n ng ÷ vµ x∙ hé i.

Ng «n ng ÷ Ng «n ng ÷ bao g åm 2 líp: Líp trªn lµ líp ©m, ph¸t ©m -Líp díi lµ líp ng ÷ ph¸p

HÖ thè ng c ¸c quy t¾c ®ã lµ kh¸c nhau tro ng c ¸c x∙ hé i kh¸c nhau, c ò ng g iè ng nh s ù c huyÓn c ¸c quy t¾c ng ÷ ph¸p g i÷a c ¸c ng «n ng ÷. S ù kh¸c nhau ë tro ng mé t x∙ hé i. Tro ng c ¸c tÇng líp x∙ hé i kh¸c nhau c ò ng c ã ng «n ng ÷ kh¸c nhau.

X∙ hé i Hµnh ®é ng x∙ hé i ®îc thùc hiÖn the o 2 líp: Líp trªn lµ mé t lo ¹t c ¸c kh¶ n¨ng vµ ho ¹t ®é ng kh¸c nhau c ã thÓ s o s ¸nh víi líp ph¸t ©m. Líp díi lµ mé t hÖ thè ng c ¸c ng uyªn t¾c ho ¹t ®é ng c ¬ b¶n (c ã thÓ s o s ¸nh víi c ¸c quy t¾c ng ÷ ph¸p).

3. ThuyÕt hÖ thè ng (The o ry o f S ys te m) Lý thuyÕt hÖ thè ng xuÊt ph¸t tõ Mü, c ßn lý thuyÕt c Êu tró c lÞc h s ö l¹i c ã ng uån g è c tõ c h©u ¢u.

a) Thuy Õt hÖ thè ng c ña Talc o tt Pars o ns §¹i biÓu næ i tiÕng nhÊt c ña thuyÕt nµy lµ nhµ x∙ hé i häc ng ê i Mü Talc o tt Pars o ns (19021979), d¹y häc ë trê ng Tæ ng hîp Harvard Lý thuyÕt hÖ thè ng c hia lµm 2 phÇn: lý thuyÕt hÖ thè ng më ré ng vµ lý thuyÕt hÖ thè ng c huyªn biÖt. The o Pars o ns , lý thuyÕt nµy c ã thÓ s Ï lµ lý thuyÕt liªn ng µnh. Tro ng c uè n "HÖ thè ng x∙ hé i" (1951), bÊt kú hÖ thè ng nµo (mé t x∙ hé i, mé t thÓ c hÕ, mé t nhãm nhá...) ®Òu c ã nh÷ng nÐt næ i bËt c hung vµ nh»m ho ¹t ®é ng thµnh c «ng nh mé t hÖ thè ng . Nh÷ng ®iÒu kiÖn tiªn quyÕt nhÊt ®Þnh ph¶i ®îc thùc hiÖn. §ã lµ the o thø tù tÇm quan träng t¨ng dÇn: (a) s ù thÝc h ng hi, (b) ®¹t ®îc mô c tiªu, (c ) s ù thè ng nhÊt, s ù tÝc h hîp, (d) duy tr× kiÓu mÉu. 40

Bè n khÝa c ¹nh nµy c ã quan hÖ t¬ng t¸c víi nhau nh»m ®¶m b¶o æ n ®Þnh vµ trËt tù c ho hÖ thè ng x∙ hé i. Qu¸ tr×nh nµy c ò ng dÉn ®Õn s ù biÕn ®æ i s o ng nã lµ s ù biÕn ®æ i tro ng tr¹ng th¸i th¨ng b»ng , c huyÓn tõ mé t tr¹ng th¸i x∙ hé i æ n ®Þnh nµy s ang mé t tr¹ng th¸i x∙ hé i æ n ®Þnh kh¸c th«ng qua hai qu¸ tr×nh c ã liªn quan víi nhau: 1) Ph©n ho ¸ (diffre ntiatio n) vµ 2) TÝc h hîp (Inte g ratio n). NhÊn m¹nh ®Õn vÊn ®Ò "trËt tù x∙ hé i", c Çn ph¶i g i¶i quyÕt ë hai mø c ®é . Mé t lµ, s ù phô c tïng c ña mäi c hñ thÓ ®è i víi x∙ hé i (bë i s ù ®iÒu c hØnh vµ s ù kiÓm s o ¸t x∙ hé i). Hai lµ, c Çn c ã nh÷ng c ¬ c hÕ thÝc h ng hi ®Ó g ió p nã c ã ®îc tr¹ng th¸i th¨ng b»ng . Xe m xÐt x∙ hé i nh mé t tæ ng thÓ c ã c ¸c quan hÖ vµ c Êu tró c bªn tro ng .

Tro ng thÕ g iíi mµ c hó ng ta ®ang s è ng c ã mé t s è lîng lín c ¸c x∙ hé i. C¸c x∙ hé i nµy ®îc g iíi h¹n m×nh vµ t¸c h biÖt víi c ¸c x∙ hé i kh¸c . Chó ng ph©n biÖt víi nhau, tån t¹i bªn c ¹nh nhau, B¶n th©n mç i x∙ hé i ®ã l¹i bao hµm tro ng m×nh nh÷ng x∙ hé i c o n. C¸c hÖ thè ng x∙ hé i nµy ph¶i thÝc h ng hi víi nhau. Ph¶i xe m xÐt ®ê ng ranh g iíi g i÷a c ¸c hÖ thè ng c o n ®ã r¹c h rßi nh thÕ nµo vµ c ¸c hÖ thè ng c o n ®ã ¨n khíp víi nhau nh thÕ nµo . §ê ng ranh g iíi lµ c Çn thiÕt s o ng kh«ng nªn qu¸ r¹c h rßi mµ ph¶i t¹o ra nh÷ng ®iÒu kiÖn thuËn lîi ®Ó g i÷a c hó ng c ã s ù t¬ng t¸c qua l¹i lÉn nhau.

* Lý thuyÕt hÖ thè ng ré ng :

CÇn ph¶i c ã mé t ®ê ng ranh g iíi ®Ó ng ¨n c ¶n mé t x∙ hé i nµo ®ã khái bÞ tan r∙. S o ng kh«ng nªn kÎ ra mé t ®ê ng ranh g iíi qu¸ r¹c h rßi, qu¸ c ø ng nh¾c . §a ra kh¸i niÖm "thÝc h ng hi" vµ kh¸i niÖm "c ©n b»ng ". Mé t hÖ thè ng x∙ hé i nµo ®ã s Ï tån t¹i l©u bÒn nÕu nã duy tr× ®îc s ù c ©n b¨ng g i÷a c ¸c hÖ thè ng c o n bªn tro ng vµ thÝc h ng hi ®îc víi m«i trê ng xung quanh.

Khi ®Ò c Ëp ®Õn hÖ thè ng c o n bªn tro ng : + Ph¶i duy tr× tro ng mé t tr¹ng th¸i c ©n b»ng . + Ph¶i dÔ c ¬ ®é ng t¹o ra c ho mé t s ù ph¸t triÓn c hung . Nã c Çn s ù tæ c hø c vµ kiÓm s o ¸t, s o ng kh«ng nªn tæ c hø c vµ kiÓm s o ¸t qu¸ ng Æt ng hÌo nÕu kh«ng nã s Ï kh«ng thÝc h ø ng ®îc víi c ¸i míi. Mé t x∙ hé i ®è i víi bªn ng o µi c ò ng nh ®è i víi bªn tro ng ®Òu c Çn ph¶i c ã s ù c ©n b»ng .

* Lý thuyÕt hÖ thè ng hÑp.

The o Pars o ns khi xe m xÐt mé t hÖ thè ng lín, c Çn t×m hiÓu xe m nã c ã bao nhiªu hÖ thè ng c o n c ¬ b¶n. CÇn ph¶i ph©n biÖt nh÷ng hÖ thè ng c o n c hø c n¨ng vµ hÖ thè ng c o n vËt c hÊt. HÖ thè ng c o n v Ët c hÊt lµ hÖ thè ng c o n tù nhiªn hÖ thè ng c o n s ¬ c Êp c ã ng ay tõ ®Çu. HÖ thè ng c o n c hø c n¨ng : lµ nh÷ng tæ c hø c lËp ra ®Ó g i¶i quyÕt nh÷ng mô c ®Ýc h nhÊt ®Þnh (nh ®¶ng ph¸i, tæ c hø c c hÝnh trÞ, c ¬ quan hµnh c hÝnh). CÇn ph¶i c hØ ra ®îc tÝnh hîp mô c ®Ýc h c ña c ña mç i hÖ thè ng vµ hÖ thè ng c o n nµo lµ tuyÖt ®è i c Çn thiÕt c ho hÖ thè ng x∙ hé i tæ ng thÓ..

Tro ng x∙ hé i c ã 5 hÖ thè ng c o n c ¬ b¶n:

HÖ thè ng kinh tÕ HÖ thè ng p h¸p luËt HÖ thè ng c hÝnh trÞ (c hÝnh trÞ ph¶i lµ mé t hÖ thè ng c o n ®é c lËp, nã c Çn c hØ ra nh÷ng ®iÒu kiÖn "khung " c ho viÖc thùc hiÖn c ¸c mô c tiªu ®Ò ra). HÖ thè ng g ia ®×nh nhµ trê ng HÖ thè ng v¨n hãa

N¨m hÖ thè ng c o n nãi trªn tån t¹i t¬ng ®è i ®é c lËp víi nhau s o ng l¹i c ã nhiÒu c hç tiÕp g i¸p víi nhau. Tuy nhiªn c hó ng kh«ng trïng khÝt lªn nhau, nÕu kh«ng nã s Ï lµ mé t x∙ hé i s iªu tÝc h hîp.

Lu ý : c hÝnh trÞ kh«ng nªn qu¸ l¹m dô ng tro ng viÖc kiÓm tra luËt ph¸p, c ò ng nh t«n g i¸o kh«ng nªn qu¸ l¹m dô ng c an thiÖp vµo c hÝnh trÞ, c o i c ¬ c hÕ kinh tÕ thÞ trê ng lµ tè t nhÊt. Co i c ¸c hÖ thè ng nµy lµ c ¸c mÉu h×nh c ¬ b¶n c ña x∙ hé i. Lµ nh÷ng bé "khung " c hung ®Ó c hô p vµo xe m xÐt c ¸c x∙ hé i c ô thÓ. Cã thÓ vËn dô ng vµo viÖc xe m xÐt c ¸c x∙ hé i kh¸c nhau víi hai ng uyªn t¾c c ¬ b¶n: mé t lµ, c ¸c hÖ thè ng ®ã kh«ng ®îc tuyÖt ®è i khÐp kÝn: hai lµ, c ¸c hÖ thè ng ®ã ph¶i c ©n b»ng , ®Ó kh¾c phô c s ù c ¨ng th¼ng né i t¹i.

b . Thuy Õt hÖ thè ng c ña Luhm ann.

Lµ g i¸o s ng ê i §ø c , ng ê i ®∙ tiÕp thu vµ ®∙ ph¸t triÓn thuyÕt hÖ thè ng c ña Pars o ns . Co i thÕ g iíi lµ c ¸i mang tÝnh "phø c hîp tæ ng hîp ng Éu nhiªn". ThÕ g iíi lu«n tån t¹i rÊt nhiÒu nh÷ng yÕu tè ng Éu nhiªn. Co n ng ê i vÒ thùc c hÊt lµ kh«ng thÓ thÝc h ng hi vµ thÝc h hîp ®îc víi tÊt c ¶ c ¸c tÝnh ®a d¹ng c ña thÕ g iíi Luhmann ®a ra kh¸i niÖm "g i¶m s ù thÝc h hîp c ¸i p hø c hîp ". NÕu s o s ¸nh lý thuyÕt nµy víi lý thuyÕt c ña Pars o ns vÒ hÖ thè ng th× ®ã lµ mé t s ù bæ s ung

§è i víi Pars o ns th× c ©u hái ®Æt ra lµ c ã nh÷ng c hø c n¨ng nµo tro ng hÖ thè ng , c ßn Luhmann th× ng îc l¹i, mé t hÖ thè ng th× thùc hiÖn nh÷ng c hø c n¨ng nµo (®ã lµ c hø c n¨ng t¸i t¹o ra c ¸i trËt tù tro ng c ¸i v« trËt tù" "g i¶m bít s ù thÝc h hîp víi c ¸i phø c hîp". (Luhmann lµ luËt g ia). Mé t tro ng nh÷ng c hø c n¨ng quan träng c ña hÖ thè ng ph¸p luËt lµ, ph©n biÖt ®îc nh÷ng ®iÒu c ¬ b¶n víi nh÷ng ®iÒu kh«ng c ¬ b¶n, (VÝ dô : c ã mé t s ù xung ®é t vÒ hîp ®ång thuª nhµ) The o Luhmann c ¸c nhµ kho a häc c ò ng ph¶i thùc hiÖn ng uyªn t¾c nµy. Ph¶i x©y dùng c ¸c m« h×nh lý thuyÕt, mç i m« h×nh lý thuyÕt ®ã ph¶i lµm bËt lªn c ¸i c ¬ b¶n. The o «ng , lý thuyÕt hÖ thè ng lµ mé t lý thuyÕt quan träng c ã thÓ vËn dô ng c ho mäi lÜnh vùc ng hiªn c ø u kho a häc .

ThuyÕt hÖ thè ng ThuyÕt hµnh ®é ng x∙ hé i

Tro ng thuyÕt hÖ thè ng , kh«ng nãi ®Õn c o n ng ê i hµnh ®é ng mµ c o i hÖ thè ng lµ mé t trËt tù mµ ng ê i ta t¸c ®é ng lÉn nhau the o ®ßi hái c hung c ña hÖ thè ng

Nh÷ng nhµ hµnh ®é ng x∙ hé i l¹i ®i tõ c ¸ nh©n ®Ó hiÓu x∙ hé i, hä quan t©m ®Õn nh÷ng khÝa c ¹nh c ¸ nh©n c ña s ù t¸c ®é ng qua l¹i tro ng x∙ hé i vµ xe m c ¸c khÝa c ¹nh nµy ho ¹t ®é ng nh thÕ nµo . ThuyÕt hµnh ®é ng ®i tõ nh÷ng c o n ng ê i hµnh ®é ng ®Õn hÖ thè ng , hä c o i c ¸c c ¸ nh©n nh nh÷ng c hñ thÓ s ¸ng t¹o tÝc h c ùc c ña x∙ hé i, r»ng c o n ng ê i kh«ng c hØ khu«n the o c ¸c c huÈn mùc x∙ hé i, thÝc h ng hi, thÝc h ø ng víi s ù biÕn ®æ i x∙ hé i…, mµ c ßn lµm biÕn ®æ i x∙ hé i.

C. Quan hÖ g i÷a thuy Õt hÖ thè ng v µ thuy Õt hµnh ®é ng :

4. ThuyÕt lÞc h s ö vµ c Êu tró c ThuyÕt nµy xuÊt ph¸t tõ c h©u ¢u. §¹i biÓu c ña nã lµ nhµ x∙ hé i häc ng ê i §ø c Karl Marx (18181883). Karl Marx lµ ng ê i ®∙ c ã c «ng kh¸m ph¸ ra quan niÖm duy vËt vÒ lÞc h s ö tø c lµ tÝnh kh¸c h quan c ña c ¸c quy luËt vµ qu¸ tr×nh ph¸t triÓn c ña x∙ hé i (tÝnh thø nhÊt c ña tån t¹i x∙ hé i vµ tÝnh thø hai c ña ý thø c x∙ hé i. B»ng c ¸c h v¹c h ra quan niÖm vÒ h×nh th¸i kinh tÕ x∙ hé i mµ quan ®iÓm c è t lâi c ña nã lµ s ù quyÕt ®Þnh c ña kinh tÕ, c ña s ¶n xuÊt ®è i víi s ù ph¸t triÓn c ña h×nh th¸i c hÝnh trÞ t t ë ng nãi c hung ). ChØ ra c ho c hó ng ta mé t bé khung , mé t bé dµn vÒ x∙ hé i c ô thÓ (tro ng ®ã c ã c Êu tró c , thiÕt c hÕ x∙ hé i, mè i quan hÖ nh©n qu¶ g i÷a c ¬ s ë h¹ tÇng vµ kiÕn tró c thîng tÇng , lùc lîng s ¶n xuÊt vµ quan hÖ s ¶n xuÊt. Mè i quan hÖ nh©n qu¶ g i÷a ph¬ng thø c s ¶n xuÊt víi c ¸c h×nh th¸i t të ng nãi c hung ). Cung c Êp mé t nÒn t¶ng ®Ó ph©n tÝc h vµ g i¶i thÝc h c ¸c c Êu tró c x∙ hé i tro ng lÞc h s ö , nã c ho c hó ng ta c h×a khãa ®Ó hiÓu ® îc nh÷ng ng uyªn nh©n vµ ®é ng lùc nµo ®∙ thó c ®Èy s ù ph¸t triÓn vµ thay thÕ nhau c ña c ¸c h×nh th¸i kinh tÕ x∙ hé i.

NhÊn m¹nh ®Õn vai trß the n c hè t c ña quyÒn lùc c hÝnh trÞ vµ quyÒn lùc kinh tÕ, c o i c Êu tró c x∙ hé i míi mé t c Êu tró c tiÕn bé s Ï c ã kh¶ n¨ng kh¾c phô c ®îc nh÷ng s ai s ãt vµ khuyÕt tËt c ña c hñ ng hÜa t b¶n. Khi ph©n tÝc h vÒ vÊn ®Ò ph©n tÇng x∙ hé i, MARX c hñ yÕu nhÊn m¹nh ®Õn s ù kh¸c nhau vÒ vÊn ®Ò s ë h÷u ®è i víi c ¸c t liÖu s ¶n xuÊt tro ng x∙ hé i, «ng c o i s ù kh¸c biÖt vÒ mè i lîi kinh tÕ, quyÒn lùc c hÝnh trÞ vµ uy tÝn c ña x∙ hé i, tÊt th¶y ®Òu b¾t ng uån tõ c Êu tró c g iai c Êp. Tro ng x∙ hé i c ã g iai c Êp, mç i x∙ hé i ®Òu bao hµm tro ng nã s ù bãc lé t g iai c Êp trªn c ¬ s ë s ù c hiÕm h÷u kh¸c nhau vÒ t liÖu s ¶n xuÊt, c h×a khãa ®Ó t×m hiÓu mé t x∙ hé i nhÊt ®Þnh lµ s ù ph©n tÝc h mé t c ¸c h c hÝnh x¸c ph¬ng thø c s ¶n xuÊt nµo c hiÕm ®Þa vÞ thè ng trÞ, trªn c ¬ s ë c ña s ù ph©n tÝc h nh÷ng m« h×nh c ¬ b¶n c ña nh÷ng quan hÖ x∙ hé i vµ c hÝnh trÞ mµ c ã thÓ ®¸nh g i¸ nh÷ng xung ®é t vµ nh÷ng tiÒm n¨ng thay ®æ i nµo ®ã c ña x∙ hé i.

5. ThuyÕt c hø c n¨ng (Func tio nis m) §¹i biÓu tríc hÕt c ña lý thuyÕt nµy lµ Emile Durkhe im (18581917). ¤ng lµ ng ê i ®∙ c ã c «ng s ¸ng lËp ra mé t tro ng nh÷ng c hi nh¸nh ®Çu tiªn c ña x∙ hé i häc vµ ®∙ ®Æt nÒn mãng c ho c hñ ng hÜa c hø c n¨ng s ¬ kú). C¸c kh¸i niÖm c ¬ b¶n tro ng x∙ hé i häc Durkhe im lµ s ù kiÖn x∙ hé i, ®o µn kÕt x∙ hé i, ®o µn kÕt c ¬ häc v µ ®o µn kÕt h÷u c ¬, c hø c n¨ng , c ¬ c Êu... Co i c ¸c s ù kiÖn x∙ hé i (s o c ial fac ts c ßn g äi lµ c ¸c b»ng c hø ng x∙ hé i) nh lµ c ¸c s ù vËt. Hai ®Æc trng quan träng nhÊt c ña s ù kiÖn x∙ hé i. + Mé t lµ, tÝnh kh¸c h quan (tÝnh ng o ¹i vi) c ña s ù kiÖn x∙ hé i thÓ hiÖn ë c hç c ¸c s ù kiÖn x∙ hé i tån t¹i ®é c lËp, kh«ng phô thué c vµo ý thø c c ña c ¸ nh©n. + Hai lµ, s ù kiÖn x∙ hé i c ã kh¶ n¨ng c ìng c hÕ, kiÓm s o ¸t vµ b¾t bué c ®è i víi hµnh vi, ho ¹t ®é ng c ña c ¸ nh©n.

Mç i mé t yÕu tè , mé t thµnh phÇn, mé t bé phËn c Êu thµnh c ña x∙ hé i ®Òu thùc hiÖn nh÷ng c hø c n¨ng , vµ tháa m∙n nh÷ng nhu c Çu nhÊt ®Þnh c ña hÖ thè ng x∙ hé i. Thay ®æ i mé t yÕu tè hay mé t bé phËn nµo ®ã s Ï kÐo the o s ù thay ®æ i ë c ¸c bé phËn, c ¸c yÕu tè kh¸c vµ lµm biÕn ®æ i c ¶ hÖ thè ng . {B.Mallino ws ki (ng ê i g è c Ba Lan), Bro wn (ng ê i Anh), William G.S umne r, Talc o tt, Pars o ns (ng ê i Mü)...} Tãm t¾t lý thuyÕt c hø c n¨ng : Mäi x∙ hé i tõ b¶n c hÊt né i t¹i c ña nã lu«n c ã xu híng tiÕn tíi s ù hµi hßa vµ tù ®iÒu c hØnh, t¬ng tù nh nh÷ng c ¬ thÓ s inh häc , g iè ng nh c ¬ thÓ c o n ng ê i lµ mé t thÓ thè ng nhÊt, mµ c ¸c bé phËn riªng ph¶i phô c tïng nh÷ng nhu c Çu c hung < c ô thÓ> c ña c ¶ hÖ thè ng . X∙ hé i lµ mé t hÖ thè ng c ¸c thiÕt c hÕ phô thué c lÉn nhau vµ tham g ia t¹o nªn s ù bÒn v÷ng c ña tæ ng thÓ.

§Ó g i¶i thÝc h s ù tån t¹i mé t thiÕt c hÕ nhÊt ®Þnh, c hó ng ta kh«ng nªn t×m hiÓu mô c ®Ýc h c ña c ¸c c ¸ nh©n mµ ph¶i t×m hiÓu hÖ thè ng x∙ hé i nh mé t tæ ng thÓ, ®ßi hái nh÷ng nhu c Çu c ña nã ®îc tháa m∙n nh thÕ nµo ? vµ c hø c n¨ng ø ng dô ng c ña x∙ hé i häc tríc hÕt lµ nh»m t¸c ®é ng ®Ó t¹o ra s ù æ n ®Þnh x∙ hé i, c hÊn c hØnh x∙ hé i s ao c ho phï hîp víi b¶n c hÊt bªn tro ng c ña nã. Co i c o n ng ê i dê ng nh c hØ lµ nh÷ng c ¸i m¸y hµnh ®é ng the o nh÷ng vai trß mµ x∙ hé i ®∙ ®Þnh tríc .

ThuyÕt c hø c n¨ng c hØ nhÊn m¹nh ®Õn tÝnh v÷ng c h¾c c ña c ¸c thiÕt c hÕ vµ c ¸c c Êu tró c x∙ hé i S ù phô c tïng c ña c ¸c c ¸ nh©n ®è i víi c ¸c c huÈn mùc , nhu c Çu c ña hÖ thè ng x∙ hé i Kh«ng ®Õm xØa ®Õn nh÷ng vai trß lµm thay ®æ i ho µn c ¶nh c ña c ¸c c hñ thÓ. Nã kh«ng ®¸nh g i¸ hÕt nh÷ng xung ®é t x∙ hé i vµ vai trß c ña c ¸c h m¹ng x∙ hé i Chñ tr¬ng thó c ®Èy x∙ hé i b»ng c o n ®ê ng tiÕn hãa. Kh«ng Ýt nh÷ng ng ê i c hø c n¨ng c ã t të ng b¶o thñ, s î biÕn ®æ i.

NhËn xÐt c hung :

Mç i lý thuyÕt ®Òu c ã nh÷ng ®iÓm m¹nh nhÊt ®Þnh s o ng l¹i kh«ng tr¸nh khái mé t s è mÆt h¹n c hÕ. CÇn ph¶i c ã mé t s ù ng hiªn c ø u vµ kÕ thõ a mé t c ¸c h thËn träng , c ã c hän läc c ¸c u ®iÓm c ña tõ ng lý thuyÕt, g ¹t bá nh÷ng h¹n c hÕ kh«ng thÝc h hîp

Tæ ng hîp tÊt c ¶ nh÷ng phÇn tÝc h c ùc c ã thÓ t¬ng thÝc h c ho nhau. Tõ ®ã t¹o ra mé t bé c «ng c ô thÕ g iíi quan vµ c ¸c ph¬ng ph¸p ng hiªn c ø u hiÖn thùc c ã hiÖu qu¶, hç trî c ho nh÷ng kinh ng hiÖm ®∙ ®îc tÝc h luü c ña mç i nhµ ng hiªn c ø u.

* §Þa vÞ xña x∙ hé i häc tro ng x∙ hé i hiÖn ®¹i H¬n mé t thÕ kû rìi kÓ tõ khi x∙ hé i häc ra ®ê i c ho ®Õn nay, x∙ hé i häc ®∙ lµm ®îc rÊt nhiÒu viÖc , ®¹t ®îc nh÷ng bíc tiÕn ®¸ng kÓ vµ ®∙ tù kh¼ng ®Þnh m×nh nh mé t ng µnh kho a häc ®é c lËp vµ c ã uy tÝn. Trê ng líp ®µo t¹o vÒ x∙ hé i häc ®∙ ®îc quan t©m ®Çu t nhiÒu h¬n vµ t¨ng lªn mé t c ¸c h ®¸ng kÓ X∙ hé i häc ®∙ xuÊt hiÖn ë c ¶ tro ng c ¸c trê ng phæ th«ng , c ¸c nhµ x∙ hé i häc ng µy c µng ®îc thõ a nhËn vµ ®îc c ¸c tæ c hø c c hÝnh phñ mê i tham g ia t vÊn tro ng c ¸c c h¬ng tr×nh ng hiªn c ø u ho ¹c h ®Þnh c ¸c c hÝnh s ¸c h. Uy tÝn mé t s è nhµ x∙ hé i häc ®ang ®îc t¨ng lªn ë nhiÒu què c g ia. Cho ®Õn nay x∙ hé i häc ®∙ trë thµnh mé t ng µnh kho a häc c ã vÞ trÝ quan träng næ i bËt ë tro ng nhiÒu níc trªn thÕ g iíi vµ trë thµnh ng µnh kho a häc mò i nhän ë nhiÒu níc . 56

X∙ hé i häc ®∙ ®ãng vai trß c hñ ®¹o tro ng v¨n hãa trÝ tuÖ hiÖn ®¹i vµ c hiÕm vÞ trÝ träng t©m tro ng kho a häc x∙ hé i (Anto ny Gidde ns .A Gi¸o s trê ng §¹i häc tæ ng hîp Cambridg e ) ë Mü hiÖn nay ®∙ c ã hµng c hô c t¹p c hÝ x∙ hé i häc : 607 trê ng c ã ®µo t¹o c huyªn ng µnh x∙ hé i häc , hµng n¨m c ã hµng ng h×n c ¸c c huyªn g ia c ¸c lo ¹i vÒ x∙ hé i häc ®îc ®µo t¹o t¹i ®©y. C¸c c huyªn g ia x∙ hé i häc lµm viÖc s «i ®é ng tro ng c ô c ®iÒu tra d©n s è , c ô c ng ©n s ¸c h, c ¸c viÖn s ø c kháe , c ¸c ban kh¸c nhau c ña Bé Gi¸o dô c vµ phó c lîi, phñ Tæ ng thè ng , n¬i hä ®∙ c ã nh÷ng ®ãng g ãp vµo c ¸c c hÝnh s ¸c h. ë NhËt hiÖn nay c ã kho ¶ng 240 c ¬ s ë ®µo t¹o x∙ hé i häc . C¸c ng µnh x∙ hé i häc ph¸t triÓn m¹nh mÏ h¬n c ¶ lµ x∙ hé i häc c «ng ng hiÖp, x∙ hé i häc g i¸o dô c , ng hiªn c ø u d luËn x∙ hé i, g iao tiÕp ®¹i c hó ng .

XHH §îc ph¸t triÓn m¹nh mÏ ë Ph¸p, §ø c , Anh, Cana®a, Aus trailia, Ne w Ze aland, Ng a, S ing apo re , Philippinne , India, Indo ne s ia, Pakis tan…. C«ng c hó ng ®¸nh g i¸ bé m«n nµy ng µy c µng c ao , c ¸c ChÝnh phñ vµ c ¸c tæ c hø c phi c hÝnh phñ (bao g åm c ¸c nhµ do anh ng hiÖp) ng µy c µng c hó träng hç trî vÒ mÆt tµi c hÝnh c ho c ¸c tæ c hø c x∙ hé i c ò ng nh mo ng muè n nhËn ®îc ë hä s ù t vÊn ho Æc hîp t¸c vµo c ¸c c «ng tr×nh ng hiªn c ø u thùc tiÔn nh»m t¨ng c ê ng h¬n n÷a hiÖu qu¶ qu¶n lý s ¶n xuÊt kinh do anh. C«ng c hó ng tro ng x∙ hé i ng µy c µng thõ a nhËn nhiÒu h¬n, phô c vô tè t h¬n vÊn ®Ò an ninh vµ an to µn x∙ hé i, kh¾c phô c nh÷ng thiªn tai bÖnh dÞc h, ®ãi khæ , tÖ n¹n x∙ hé i, c ò ng nh hµng lo ¹t c ¸c vÊn ®Ò x∙ hé i kh¸c .

Võ a më ré ng quy m«, võ a ®Þnh híng vµo viÖc h¹n hÑp quy m« (tËp trung c ho nh÷ng ng hiªn c ø u c huyªn s ©u) Võ a ®a d¹ng ho ¸ võ a nhÊt thÓ ho ¸ Võ a ph¸t triÓn the o c hiÒu s ©u, võ a ph¸t triÓn the o c hiÒu ré ng Võ a ph¶i më híng quan t©m ng hiªn c ø u vµo c hÝnh nh÷ng vÊn ®Ò c ¬ b¶n c ã tÝnh c hÊt lý thuyÕt, võ a ph¶i më ré ng vµ c huyªn s ©u kh«ng ng õ ng híng ng hiªn c ø u vµo c ¸c qu¸ tr×nh thùc ng hiÖm vµ ø ng dô ng . Võ a ®Èy m¹nh (c hó träng , n©ng c ao , ho µn thiÖn x∙ hé i häc ®¹i c ¬ng ), võ a ph¶i ®Èy m¹nh, ®µo s ©u, më ré ng c ¸c lÜnh vùc x∙ hé i häc c huyªn biÖt

Võ a ph¶i ho µn thiÖn h¬n n÷a nh÷ng ph¬ng ph¸p ®∙ c ã, kh¾c phô c tè i ®a nh÷ng s ai s ãt hay lè i ng hiªn c ø u nÆng vÒ s ö dô ng c ¸c phiÕu an kÐt s o ng l¹i kh«ng c hó träng ®Õn viÖc c hän mÉu ®¹i diÖn, võ a ph¶i n¾m b¾t vµ lµm c hñ ®îc c ¸c ph¬ng tiÖn kü thuËt hiÖn ®¹i nh s ö dô ng m¸y vi tÝnh, c ¸c ph¬ng ph¸p thè ng kª to ¸n, m« h×nh to ¸n häc vÒ hµnh vi x∙ hé i. Tõ ®©y mµ t¨ng c ê ng h¬n n÷a tÝnh c hÝnh x¸c vµ g i¸ trÞ kho a häc c ña c ¸c kÕt luËn c ò ng nh hiÖu qu¶ vÒ c ¸c kh¶ n¨ng ø ng dô ng c ña nã tro ng x∙ hé i.

1. C¸c t¸c p hÈm kinh ®iÓn c ña Karl Marx. 2. To nny Bilto n, NhËp m «n x∙ hé i häc , Nxb KHXH, Hµ Né i, 1993. 3. X∙ hé i häc v µ thê i ®¹i, tËp I, II, III, IV, V, Nxb ViÖn Th«ng tin KHXH, Hµ Né i, 1990199119921994. 4. Jo ac him Matthe r, Mé t s è v Ên ®Ò lý luËn v µ p h¬ng p h¸p ng hiª n c ø u c o n ng ê i v µ x∙ hé i, Ch¬ng tr×nh KHCN c Êp Nhµ níc KX.07, Hµ Né i, 1994. 5. S we ls e r, Nh÷ng c ¬ s ë lý luËn c ña häc thuy Õt x∙ hé i häc , Ne w Yo rk, 1967. 6. I.An Ro be rts o ns . S o c io lo g y third e ditio n 1987. 7. Tõ ®iÓn x∙ hé i häc p h¬ng T©y hiÖn ®¹i, Nxb ChÝnh trÞ, M¸txc ¬va, 1988. Chñ biªn: I.U.§av®è p. 8. LÞc h s ö x∙ hé i häc lý thuy Õt, Nxb Kho a häc M¸txc ¬va, 1995, tiÕng Ng a. 9. LÞc h s ö x∙ hé i häc t s ¶n thÕ kû 19 ®Çu thÕ kû 20, M¸txc ¬va, 1979 (tiÕng Ng a).

Danh mô c tµi liÖu tham kh¶o

10. X∙ hé i häc Ng a thÕ kû 19 v µ ®Çu thÕ kû 20, Nxb Tæ ng hîp, M¸txc ¬va,, 1993, tiÕng Ng a. 11. S o c io lo g y S e ve nth Editio n, 1998, Ro dne y S tark, tiÕng Anh. 12. S o c io lo g y. Tho mas .J.S ullivan, 1989, tiÕng Anh. 13. Je an Claude Pas s e ro n, Lý luËn x∙ hé i häc , Nxb thÕ g iíi, Hµ Né i, 2002. 14. Giinte r Endruwe it (c hñ biªn), C¸c lý thuy Õt x∙ hé i häc hiÖn ®¹i, Nxb ThÕ g iíi, 1999. 15. E.A.Capito no v, X∙ hé i häc thÕ kû XX, LÞc h s ö v µ c «ng ng hÖ, Nxb §¹i häc què c g ia Hµ Né i, 2000. 16. Bïi Quang Dò ng , NhËp m «n lÞc h s ö x∙ hé i häc , Nxb KHXH, Hµ Né i, 2004. 17. Lª Ng äc Hïng , LÞc h s ö v µ lý thuy Õt x∙ hé i häc , Nxb §¹i häc Què c g ia Hµ Né i, 2002. 18. Ng uyÔn §×nh TÊn, X∙ hé i häc , Nxb Lý luËn c hÝnh trÞ, Hµ Né i 2005.

1. TÝnh ®a d¹ng kh«ng thuÇn nhÊt tro ng s ù ph¸t triÓn lÞc h s ö c ña x∙ hé i häc . 2. Tr×nh bµy thuyÕt hµnh vi, ph©n biÖt thuyÕt hµnh vi vµ thuyÕt hµnh ®é ng . Nªu mÆt u vµ h¹n c hÕ c ña mç i thuyÕt. 3. Ph©n biÖt thuyÕt hµnh ®é ng c ña Max We be r víi thuyÕt t ¬ng t¸c biÓu trng c ña Ge o g e . H.Me ad. 4. Tr×nh bµy thuyÕt hÖ thè ng hÑp vµ ré ng c ña Pas o ns . Ph©n biÖt thuyÕt hÖ thè ng c ña Pas o ns víi thuyÕt hÖ thè ng c ña Luhman. 5. Tr×nh bµy thuyÕt lÞc h s ö vµ c Êu tró c c ña Karl Marx. 6. §iÓm kh¸c nhau tro ng x∙ hé i häc c ña Karl Marx vµ Max We be r. 7. Tr×nh bµy thuyÕt c hø c n¨ng . V× s ao nãi thuyÕt hÖ thè ng c ña Pas o ns lµ lý thuyÕt c hø c n¨ng ®îc tr×nh bµy mé t c ¸c h c ã hÖ thè ng nhÊt. 8. §Þa vÞ c ña x∙ hé i häc tro ng x∙ hé i hiÖn t¹i vµ nh÷ng híng quan t©m c hñ yÕu hiÖn nay.

C©u hái «n tËp