BỘ CÔNG THƯƠNG
TRƯỜNG CAO ĐẲNG CÔNG NGHIỆP & XÂY DỰNG

BÀI GIẢNG MÔN HỌC
NGUYÊN LÝ CƠ BẢN
CỦA CHỦ NGHĨA MÁC-LÊNIN
Dùng cho hệ Liên thông Cao đẳng
(Lưu hành nội bộ)
Người biên soạn: Lại Thị Thúy Nga
Uông Bí, năm 2010
- 1 -
Ch¬ng më ®Çu
NhËp m«n nh÷ng nguyªn lý c¬ b¶n cña
chñ nghÜa m¸c - lªnin
I. Kh¸i lîc vÒ chñ nghÜa m¸c - lªnin
1. Chñ nghÜa M¸c - Lªnin vµ ba bé phËn cÊu thµnh
Chñ nghÜa M¸c - Lªnin "lµ thèng quan ®iÓm häc thuyÕt" khoa häc
cña C.M¸c[1], Ph.¡ngghen[2] ph¸t triÓn cña V.I. Lªnin[3]; ®îc h×nh
thµnh vµ ph¸t triÓn trªn c¬ së kÕ thõa nh÷ng gi¸ trÞ t tëng nh©n lo¹i vµ tæng kÕt
thùc tiÔn thêi ®¹i; thÕ giíi quan, ph¬ng ph¸p luËn phæ biÕn cña nhËn thøc
khoa häc vµ thùc tiÔn c¸ch m¹ng; lµ khoa häc vÒ sù nghiÖp gi¶i phãng giai cÊp v«
s¶n, gi¶i phãng nh©n d©n lao ®éng khái chÕ ®é ¸p bøc, bãc lét tiÕn tíi gi¶i
phãng con ngêi.
Víi nghÜa nh vËy, néi dung cña chñ nghÜa M¸c - Lªnin bao qu¸t c¸c lÜnh
vùc tri thøc hÕt søc réng lín víi nhiÒu gi¸ tkhoa häc thùc tiÔn. ThÕ nhng,
nÕu nghiªn cøu chñ nghÜa M¸c - Lªnin víi t c¸ch khoa häc vÒ nghiÖp gi¶i
phãng giai cÊp s¶n, gi¶i phãng nh©n d©n lao ®éng khái chÕ ®é ¸p bøc, bãc lét
tiÕn tíi gi¶i phãng con ngêi th× thÓ thÊy néi dung cña chñ nghÜa M¸c -
Lªnin ®îc cÊu thµnh ba phËn luËn b¶n, mèi quan thèng nhÊt
biÖn chøng víi nhau, ®ã TriÕt häc M¸c - Lªnin, Kinh chÝnh trÞ M¸c - Lªnin
vµ Chñ nghÜa x· héi khoa häc.
TriÕt c c - Lªnin phËn luËn nghn u nh÷ng quy luËt vËn
®éng, ph¸t triÓn chung nhÊt cña nhiªn, héi t duy; x©y dùng t giíi quan
ph¬ng pp ln chung nt a nhËn thøc khoa häc vµ thùc tiÔn c¸ch m¹ng.
Trªn thÕ giíi quan vµ ph¬ng ph¸p luËn triÕt häc, Kinh chÝnh trÞ
M¸c - Lªnin nghiªn cøu nh÷ng quy luËt kinh tÕ cña x· héi, ®Æc biÖt lµ nh÷ng quy
luËt kinh cña qu¸ tr×nh ra ®êi, ph¸t triÓn, suy tµn cña ph¬ng thøc s¶n xuÊt t
b¶n chñ nghÜa ra ®êi, ph¸t triÓn cña ph¬ng thøc s¶n xuÊt míi ph¬ng
thøc s¶n xuÊt céng s¶n chñ nghÜa.
Chñ nghÜa héi kÕt qu¶ tÊt nhiªn cña vËn dông thÕ giíi quan,
ph¬ng ph¸p luËn TriÕt häc vµ Kinh tÕ chÝnh trÞ M¸c - Lªnin vµo viÖc nghiªn cøu
lµm s¸ng nh÷ng quy luËt kh¸ch quan cña qu¸ tr×nh c¸ch m¹ng héi chñ
nghÜa – bíc chuyÓn biÕn lÞch sö tõ chñ nghÜa t b¶n lªn chñ nghÜa x· héi vµ tiÕn
tíi chñ nghÜa céng s¶n.
Ba phËn luËn cÊu thµnh chñ nghÜa M¸c - Lªnin ®èi tîng nghiªn
cøu thÓ kh¸c nhau nhng ®Òu n»m trong mét hÖ thèng luËn khoa häc thèng
nhÊt - ®ã khoa khoa häc nghiÖp gi¶i phãng giai cÊp s¶n, gi¶i phãng
nh©n d©n lao ®éng khái chÕ ®é ¸p bøc, bãc lét vµ tiÕn tíi gi¶i phãng con ngêi.
Ngµy nay, thÓ nhiÒu häc thuyÕt víi tëng nh©n ®¹o gi¶i phãng
giai cÊp, gi¶i phãng nh©n d©n lao ®éng gi¶i phãng con ngêi khái ¸ch ¸p bøc,
bãc lét nhng chØ chñ nghÜa M¸c - Lªnin míi häc thuyÕt khoa häc nhÊt,
ch¾c ch¾n nhÊt vµ ch©n chÝnh nhÊt ®Ó thùc hiÖn lý tëng Êy.
2. Kh¸i lîc sù ra ®êi vµ ph¸t triÓn cña chñ nghÜa M¸c-Lªnin
Qu¸ tr×nh ra ®êi ph¸t triÓn cña chñ nghÜa M¸c-Lªnin bao gåm hai giai
®o¹n lín giai ®o¹n h×nh thµnh, ph¸t triÓn chñ nghÜa M¸c (do C.M¸c,
- 2 -
Ph.¡ngghen thùc hiÖn) giai ®o¹n b¶o vÖ, ph¸t triÓn chñ nghÜa M¸c thµnh chñ
nghÜa M¸c -Lªnin (do V.I.Lªnin thùc hiÖn).
a, Nh÷ng ®iÒu kiÖn, tiÒn ®Ò cña sù ra ®êi chñ nghÜa M¸c
- §iÒu kiÖn kinh tÕ - x· héi
Chñ nghÜa M¸c ra ®êi vµo nh÷ng n¨m 40 cña thÕ XIX. §©y thêi
ph¬ng thøc s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa ë c¸c níc T©y ¢u ®· ph¸t triÓn m¹nh mÏ
trªn nÒn t¶ng cña cuéc c¸ch m¹ng c«ng nghiÖp ®îc thùc hiÖn tríc tiªn ë níc
Anh vµo cuèi thÕ kû XVIII. Cuéc c¸ch m¹ng c«ng nghiÖp kh«ng nh÷ng ®¸nh dÊu
bíc chuyÓn biÕn nÒn s¶n xuÊt thñ c«ng t b¶n chñ nghÜa sang nÒn s¶n xuÊt
®¹i c«ng nghiÖp t b¶n chñ nghÜa cßn lµm thay ®æi s©u s¾c côc diÖn héi,
tríc hÕt lµ sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña giai cÊp v« s¶n.
M©u thuÉn s©u s¾c gi÷a lùc lîng s¶n xuÊt mang tÝnh héi ho¸ víi quan
s¶n xuÊt mang tÝnh t nh©n t b¶n chñ nghÜa ®· béc qua cuéc khñng ho¶ng
kinh tÕ n¨m 1825 hµng lo¹t cuéc ®Êu tranh cña c«ng nh©n chãng l¹i chñ t
b¶n, tiªu biÓu cuéc khëi nghÜa cña c«ng nh©n dÖt ë Ly«ng (Ph¸p) n¨m 1831,
1834; phong trµo HiÕn ch¬ng (Anh) n¨m 1835 ®Õn n¨m 1848; cuéc khëi
nghÜa cña c«ng nh©n dÖt Silªdi (§øc) n¨m 1844,…. §ã lµ nh÷ng b»ng chøng lÞch
thÓ hiÖn giai cÊp s¶n ®· trë thµnh mét lùc lîng chÝnh trÞ ®éc lËp, tiªn
phong trong cuéc ®Êu tranh cho nÒn d©n chñ, c«ng b»ng vµ tiÕn bé x· héi.
Thùc tiÔn c¸ch m¹ng cña giai cÊp n ®Æt rau cÇu kh¸ch quan ph¶i
®îc soi ng ng ln khoa hoc. C nghÜa M¸c ra ®êi ®¸p øng yÒu u
kh¸ch quan ®ã; ®ång thêi chÝnh thùc tiÔn c¸ch m¹ng ®ã còng trë thµnh tiÒn ®Ò thùc
tiÔn cho kh¸i qt ph¸t triÓn kh«ng ngõng ln cña cnghÜa M¸c.
-TiÒn ®Ò lý luËn.
Chñ nghÜa M¸c ra ®êi kh«ng chØ xuÊt ph¸t nhu cÇu kh¸ch quan cña lÞch
cßn kÕt qu¶ cña sù thõa tinh hoa di s¶n luËn cña nh©n lo¹i, trong
®ã trùc tiÕp nhÊt triÕt häc ®iÓn §øc, kinh chÝnh trÞ ®iÓn Anh chñ
nghÜa x· héi kh«ng tëng Ph¸p vµ Anh.
TriÕt häc ®iÓn §øc, ®Æc biÖt lµ triÕt häc cña G.W.Ph.Hªghen[4]
L.Phoi¬b¾c[5] ®· ¶nh hëng s©u s¾c ®Õn h×nh thµnh thÕ giíi quan vµ ph¬ng
ph¸p luËn triÕt häc cña chñ nghÜa M¸c.
C«ng lao lín cña Hªghen lµ trong khi phª ph¸n ph¬ng ph¸p siªu h×nh, lÇn
®Çu tiªn trong lÞch tduy cña nh©n lo¹i, «ng ®· diÔn ®¹t ®îc néi dung cña
phÐp biÖn chøng díi d¹ng lý luËn chÆt chÏ th«ng qua mét hÖ thèng c¸c quy luËt,
ph¹m trï. Trªn phª ph¸n tÝnh chÊt duy t©m thÇn trong triÕt häc Hªghen,
C.M¸c vµ Ph.¡ngghen ®· kÕ thõa phÐp biÖn chøng cña «ng ®Ó x©y dùng lªn phÐp
biÖn chøng duy vËt.
Víi L.Phoi¬b¾c, C.M¸c vµ Ph.¡ngghen ®· phª ph¸n h¹n chÕ c¶ vÒ ph¬ng
ph¸p, quan ®iÓm, ®Æc biÖt nh÷ng quan ®iÓm liªn quan ®Õn c¸c vÊn ®Ò
héi; song, hai «ng còng ®¸nh gi¸ cao vai trß t tëng cña Phoi¬b¾c trong cuéc
®Êu tranh chèng chñ nghÜa duy t©m, t«n gi¸o, kh¼ng ®Þnh giíi tù nhiªn lµ tÝnh thø
nhÊt, tån t¹i vÜnh viÔn, kh«ng phô thuéc vµo ý thøc cña con ngêi. Chñ nghÜa duy
vËt, thÇn cña Phoi¬b¾c ®· t¹o tiÒn ®Ò quan träng cho bíc chuyÓn biÕn cña
C.M¸c vµ Ph.¡ngghen thÕ giíi quan duy t©m sang tgiíi quan duy vËt - mét
tiÒn ®Ò lý luËn cña qu¸ tr×nh chuyÓn tõ lËp trêng chñ nghÜa d©n chñ - c¸ch m¹ng
sang lËp trêng chñ nghÜa céng s¶n.
- 3 -
Kinh chÝnh trÞ ®iÓn Anh víi nh÷ng ®¹i biÓu lín cña A.XmÝt[6]
§.Ric¸c®«[7] ®· gãp phÇn tÝch cùc vµo qtr×nh h×nh thµnh quan niÖm duy
vËt vÒ lÞch sö cña chñ nghÜa M¸c.
A.XmÝt §.Ric¸« nh÷ng ngêi c«ng lín trong viÖc ®Çu y
dùng luËn gi¸ trÞ cña lao ®éng trong lÜnh vùc nghiªn u kinh chÝnh trÞ
häc. C¸c «ng ®· ®a ra nh÷ng kÕt luËn quan träng gi¸ trÞ nguån gèc cña lîi
nhuËn, vÒ tÝnh chÊt quan träng hµng ®Çu cña qu¸ tr×nh n xuÊt vËt chÊt, vÒ nh÷ng
quy luËt kinh tÕ kh¸ch quan. Song, do nh÷ng h¹n chÕ vÒ ph¬ng ph¸p nªn c¸c nhµ
kinh häc chÝnh trÞ ®iÓn Anh ®· kh«ng thÊy ®îc tÝnh lÞch cña gi¸ trÞ;
kh«ng thÊy ®îc m©u thuÉn cña hµng ho¸ vµ s¶n xuÊt hµng ho¸; kh«ng thÊy ®îc
tÝnh hai mÆt cña s¶n xuÊt hµng ho¸ còng nhkh«ng ph©n biÖt ®îc n xuÊt ng
ho¸ gi¶n ®¬n víi s¶n xuÊt hµng ho¸ t b¶n chñ nghÜa; cha ph©n tÝch ®îc chÝnh
x¸c nh÷ng biÓu hiÖn cña gi¸ trÞ trong ph¬ng thøc s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa.
ta nh÷ng yÕu tè khoa c trong lý ln vÒ gi¸ trÞ lao ®éng nh÷ng t
tëng tn béa c¸c nhµ kinh tÕ chÝnh trÞ cæ ®iÓn Anh, C.M¸c ®· gi¶i quyÕt nh÷ng
c b¶n th©n c¸c nhµ kinh chÝnh trÞ ®iÓn Anh ®· kh«ng thÓ vît qua
®îc ®Ó x©y dùng n lý luËn gi¸ trÞ thÆng d, luËn chøng khoa c vÒ b¶n ct
c t a chñ nghÜa t n vµ ngn gèc kinh tÕ dÉn ®Õn dt vong tÊt u a
chñ nghÜa t b¶n ng nh sù ra ®êi t yÕu cña cnghÜa héi.
Chñ nghÜa x· héi kh«ng tëng ®· cã mét qu¸ tr×nh ph¸t triÓn l©u dµi vµ ®¹t
®Õn ®Ønh cao vµo cuèi thÕ kû XVIII, ®Çu thÕ XIX víi c¸c nhµ t tëng tiªu
biÓu H. Xanh Xim«ng[8], S. Phuriª[9] R. ¤oen[10]. Chñ nghÜa héi
kh«ng tëng thÓ hiÖn ®Ëm nÐt tinh thÇn nh©n ®¹o, phª ph¸n m¹nh chñ nghÜa
t b¶n trªn c¬ së v¹ch trÇn c¶nh khèn cïng vÒ vËt chÊt lÉn tinh thÇn cña ngêi
lao ®éng trong nÒn s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa ®· ®a ra nhiÒu quan ®iÓm s©u
s¾c qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña lÞch còng nh ®o¸n nh÷ng ®Æc trng
b¶n cña héi t¬ng lai. Song, chñ nghÜa héi kh«ng tëng ®· kh«ng luËn
chøng ®îc mét c¸ch khoa häc vÒ b¶n chÊt cña chñ nghÜa t b¶n, kh«ng ph¸t hiÖn
®îc quy luËt ph¸t triÓn cña chñ nghÜa t b¶n ng kh«ng nhËn thøc ®îc vai
trß, mÖnh cña giai cÊp c«ng nh©n víi t c¸ch lùc lîng héi kh¶ n¨ng
xo¸ bá cnghÜa t b¶n ®Ó x©y dùng mét x· héi b×nh ®¼ng, kh«ng cã bãc lét.
Tinh thÇn nh©n ®¹o nh÷ng quan ®iÓm ®óng ®¾n cña c¸c nhµ chñ nghÜa
x· héi kh«ng tëng vÒ lÞch sö, ®Æc trng cña héi t¬ng lai ®· trë thµnh mét
trong nh÷ng tiÒn ®Ò luËn quan träng cho sù ra ®êi cña luËn khoa häc chñ
nghÜa x· héi trong chñ nghÜa M¸c.
- TiÒn ®Ò khoa häc tù nhiªn.
Cïng víi nh÷ng ®iÒu kiÖn kinh - héi tiÒn ®Ò luËn, nh÷ng thµnh
tùu khoa c nhiªn còng võa tiÒn ®Ò, luËn nh÷ng minh chøng kh¼ng
®Þnh tÝnh ®óng ®¾n thÕ giíi quan ph¬ng ph¸p luËn cña chñ nghÜa M¸c;
trong ®ã, tríc hÕt lµ viÖc ph¸t hiÖn quy luËt b¶o toµn vµ chuyÓn ho¸ n¨ng lîng,
ThuyÕt tiÕn ho¸ vµ ThuyÕt tÕ bµo.
Quy luËt b¶o toµn chuyÓn ho¸ n¨ng lîng ®· chøng minh khoa häc
t¸ch rêi nhau, chuyÓn hlÉn nhau ®îc b¶o toµn cña c¸c h×nh thøc vËn
®éng cña vËt chÊt. ThuyÕt tiÕn ho¸ ®· ®em l¹i khoa häc ph¸t sinh,
ph¸t triÓn ®a d¹ng bëi tÝnh di truyÒn, biÕn mèi liªn hÖ h÷u gi÷a c¸c loµi
thùc vËt, ®éng vËt trong qu¸ tr×nh chän läc nhiªn. ThuyÕt bµo mét c¨n
- 4 -
khoa häc chøng minh thèng nhÊt vÒ mÆt nguån gèc, h×nh th¸i cÊu t¹o vËt
chÊt cña c¬ thÓ thùc vËt, ®éng vËt vµ gi¶i thÝch qu¸ tr×nh ph¸t triÓn trong mèi liªn
hÖ cña chóng.
Quy luËt b¶o toµn chuyÓn ho¸ n¨ng lîng, thuyÕt tiÕn ho¸ thuyÕt
bµo nh÷ng thµnh tùu khoa häc b¸c t duy siªu h×nh quan ®iÓm thÇn häc
vÒ vai trß cña §Êng S¸ng t¹o; kh¼ng ®Þnh tÝnh ®óng ®¾n quan ®iÓm vÒ thÕ giíi vËt
chÊt v« cïng, v« tËn, tù tån t¹i, tù vËn ®éng, tù chuyÓn ho¸; kh¼ng ®Þnh tÝnh khoa
häc cña t duy biÖn chøng duy vËt trong nhËn thøc vµ thùc tiÔn.
Nh vËy, ra ®êi cña chñ nghÜa M¸c hiÖn tîng hîp quy luËt; vïa
s¶n phÈm cña t×nh h×nh kinh - héi ®¬ng thêi, cña tri thøc nh©n lo¹i thÓ
hiÖn trong c¸c lÜnh vùc khoa häc, võa kÕt qu¶ cña n¨ng lùc t duy tinh thÇn
nh©n v¨n cña nh÷ng ngêi s¸ng lËp ra nã.
b, Giai ®o¹n h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn chñ nghÜa M¸c
Giai ®o¹n h×nh thµnh ph¸t triÓn chñ nghÜa M¸c do C.M¸c
Ph.¡ngghen thùc hiÖn diÔn ra nh÷ng n¨m 1842 - 1843 ®Õn nh÷ng n¨m 1847 -
1848; sau ®ã, n¨m 1849 ®Õn n¨m 1895 qtr×nh ph¸t triÓn s©u s¾c h¬n,
hoµn thiÖn h¬n. Trong giai ®o¹n nµy, cïng víi c¸c ho¹t ®éng thùc tiÔn, C.M¸c vµ
Ph.¡ngghen ®· nghiªn cøu t tëng cña nh©n lo¹i trªn nhiÒu lÜnh vùc ®¹i
cho ®Õn héi ®¬ng thêi ®Ó tõng bíc cñng cè, sung hoµn thiÖn quan
®iÓm cña m×nh.
Nh÷ng t¸c phÈm nh B¶n th¶o kinh - triÕt häc n¨m 1844 (C. M¸c,
1844), Gia ®×nh thÇn th¸nh (C.M¸c Ph.¡ngghen, 1845), LuËn c¬ng
Phoi¬b¾c (C. M¸c, 1845), t tëng §øc (C.M¸c Ph.¡ngghen, 1845
1846),… ®· thÓ hiÖn nÐt viÖc C.M¸c Ph.¡ngghen thõa tinh hoa quan
diÓm duy vËt phÐp biÖn chøng cña c¸c bËc tiÒn bèi ®Ó x©y dùng thÕ giíi quan
duy vËt biÖn chøng vµ phÐp biÖn chøng duy vËt.
§Õn t¸c phÈm khèn cïng cña triÕt häc (C.M¸c, 1847) Tuyªn ng«n
cña §¶ng Céng s¶n (C.M¸c Ph.¡ngghen, 1848), chñ nghÜa M¸c ®· tr×nh bµy
nh mét chØnh tc¸c quan ®iÓm nÒn t¶ng víi ba phËn luËn cÊu thµnh.
Trong t¸c phÈm Sù khèn cïng cña triÕt häc, C. M¸c ®· ®Ò xuÊt nh÷ng nguyªn
cña chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng, chñ nghÜa héi khoa häc bíc ®Çu thÓ
hiÖn t tëng gi¸ trÞ thÆng d. Tuyªn ng«n cña §¶ng ng s¶n v¨n kiÖn
tÝnh c¬ng nh ®Çu tiªn cña chñ nghÜa M¸c. Trong t¸c phÈm nµy, triÕt häc
®îc thÓ hiÖn s©u s¾c trong thèng nhÊt h÷u víi c¸c quan ®iÓm kinh
c¸c quan ®iÓm chÝnh trÞ - héi. Tuyªn ng«n cña §¶ng Céng s¶n t¸c phÈm
bíc ®Çu ®· chØ ra nh÷ng quy luËt vËn ®éng cña lÞch sö, thÓ hiÖn ttëng c¬ b¶n
luËn h×nh th¸i kinh héi. Theo t tëng ®ã, s¶n xuÊt vËt chÊt gi÷ vai
trß quyÕt ®Þnh tån t¹i vµ ph¸t triÓn cña héi; ph¬ng thøc s¶n xuÊt vËt chÊt
quyÕt ®Þnh qu¸ tr×nh sinh ho¹t, ®êi sèng chÝnh trÞ ®êi sèng tinh thÇn cña
héi. Tuyªn ng«n cña §¶ng Céng s¶n còng cho thÊy khi giai cÊp th× lÞch
ph¸t triÓn cña héi lÞch ®Êu tranh giai cÊp; trong ®Êu tranh giai cÊp, giai
cÊp s¶n chØ thÓ gi¶i phãng m×nh nÕu ®ång thêi vÜnh viÔn gi¶i phãng
toµn thÓ nh©n lo¹i. Víi nh÷ng quan ®iÓm b¶n nµy, C.M¸c Ph.¡ngghen ®·
s¸ng lËp ra chñ nghÜa duy vËt lÞch sö.
VËn dông chñ nghÜa duy vËt lÞch vµo viÖc nghiªn cøu toµn diÖn ph¬ng
thøc s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa, C. M¸c ®· ph¸t hiÖn ra ng viÖc t¸ch nh÷ng