TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC
KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
BÀI GIẢNG MÔN HỌC
TỔ CHỨC HỌC
Người soạn: TS. Trần Thị Hồng
Bộ môn: KHQL
Khoa: KHXH&NV
Trường: ĐH Khoa học, ĐHTN
Thái Nguyên, tháng 08 năm 2025
1
Chương 1: NHẬP MÔN KHOA HỌC TỔ CHỨC
* Mục tiêu chương:
- Giúp người học hiểu được thế nào là một tổ chức
- Chỉ ra được những yếu tố cơ bản của một tổ chức
- Phân loại được tổ chức
* Tài liệu:
[1]. Nguyễn Hữu Tri (2013), Lý thuyết tổ chức, NXB Chính trị Quốc gia Sự thật
HN, 2013.
[2]. Trần Thị Hồng (2025), Tổ chức học, Tập bài giảng, Trường Đại học Khoa học,
ĐHTN.
1.1. Khái niệm tổ chức
“Tổ chức” một khái niệm rất thông dụng trong xã hội hiện đại, tuy nhiên lại
rất ít người có được một cách hiểu sâu sắc về khái niệm này. Lênin đã từng nói
“Hãy cho chúng tôi một tổ chức những người cách mạng chúng tôi sẽ làm đảo
lộn cả nước Nga”, qua câu nói bất hủ này của Lênin làm cho chúng ta phần nào
hiểu được vai trò quan trọng của tổ chức đối với xã hội. Vậy tổ chức là gì?
* Thuật ngữ “Tổ chức” bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp cổ Organon: tức là công
cụ, là phương tiện.
Tổ chức hiểu một cách đơn giản nhất là “một nhóm người làm việc chung
với nhau”. Hiểu rộng hơn thì “tổ chức là nhiều người tập hợp thành một nhóm,
ban, hội, đoàn nhằm mục đích điều hành hay quản lý một công việc nào đó”.
Theo cách hiểu này, tổ chức là một sự sắp đặt mang tính chất xã hội nhằm theo
đuổi những mục đích tập thể, kiểm soát những thành quả làm được và tạo nên
một ranh giới giữa bản thân tổ chức đó và môi trường xung quanh
Như vậy, có thể thấy Tổ chức là một công cụ được sử dụng bởi con người
để kết hợp các hành động lại tạo ra một giá trị, hay đúng hơn là đạt được mục
2
tiêu của tổ chức. Đơn giản nhất là như một số người có chung một tôn giáo và
mong muốn truyền bá tôn giáo có thể thành lập một nhà thờ, những người thích
giải trí và muốn tạo ra dịch vụ giải trí thì thành lập nên công ty giải trí như Walt
Disney, CBS, …. Thường một tổ chức tạo ra để phục vụ cho một nhu cầu hay
một mong muốn nào đó của con người. IBM, Microsoft được thành lập ra là để
tăng cường sự phát triển về công nghệ thông tin; Wal-mart hay Sear có là vì
mong muốn trao đổi hàng hóa nhiều lần của con người.
* Trong thực tế, khái niệm “tổ chức” được hiểu theo 2 nghĩa chủ yếu sau:
- Với nghĩa là động từ: Tổ chức chỉ một tập hợp hoạt động nào đó được
chuẩn bị, thiết kế và thực hiện trong một giới hạn thời gian nhằm đạt được mục
tiêu nhất định. Chúng ta có thể gặp từ này khi nói về “phong trào thi đua được
tổ chức tốt”, “hành vi tội phạm có tổ chức”, “lối làm việc vô tổ chức”. Hay bố
trí các công đoạn các khâu trong cả dây chuyền nhằm thực hiện chu trình kinh
doanh từ “đầu vào” đến “đầu ra”. Nói cách khác, trong khía cạnh này tổ chức
chỉ đến một quá trình.
- Với nghĩa là danh từ: Tổ chức chỉ sự hiện diện của một cơ quan nhất
định có chức năng, nhiệm vụ và hoạt động cụ thể, với cơ cấu bộ máy bao gồm
những con người và cơ sở vật chất hỗ trợ như nhà xưởng, văn phòng, trang thiết
bị, v.v.. Đảng Cộng sản Việt Nam, trường đại học Thái Nguyên, Bộ ngoại giao,
quân đội, hãng sản xuất kinh doanh, v.v… là những tổ chức. Trong trường hợp
này tổ chức là một thực thể xã hội.
Tóm lại: Tổ chức được hiểu là một thực thể xã hội do các cá nhân hoặc các
nhóm kết hợp lại nhằm thực hiện mục tiêu chung. Tổ chức đó có chức năng,
nhiệm vụ và hoạt động cụ thể, được tạo dựng một cách có kế hoạch, với cơ cấu bộ
máy gồm con người và cơ sở vật chất hỗ trợ như nhà xưởng, văn phòng, trang
thiết bị có tối thiểu một trung tâm ra quyết định, kiểm tra và điều hành việc hợp
tác lẫn nhau của các cá nhân trong tổ chức.
3
=> Từ cách hiểu trên về tổ chức, ta thấy tổ chức có những đặc trưng saur:
1. Tổ chức được tạo ra nhằm thực hiện các mục tiêu chung của cộng đồng
VD: Cơ quan công quyền thực hiện mục tiêu quản lý nhà nước, Nhà máy, xí
nghiệp sản xuất hàng hoá cung ứng hàng hoá cho xã hội, bệnh viên chăm sóc,
chữa bệnh cho người bệnh, v.v….
2. Có cấu trúc phân công lao động nghĩa là mọi người tham gia tổ chức
không phải đều được nhận việc như nhau, mà được giao những việc phù hợp với
yêu cầu của tổ chức, trình độ và năng lực cá nhân. Tổ chức càng phát triển thì
phân công lao động càng triệt để.
VD: Trong một công ty, việc thiết lập mục tiêu, chính sách và chiến lược cho
toàn bộ công ty là Ban lãnh đạo công ty. Cụ thể hoá mục tiêu thành những nhiệm
vụ cụ thể, xác định cách thức thực hiện nhiệm vụ để đạt được mục tiêu là các bộ
phận chức năng. Còn thực hiện những quyết định là nhân viên của công ty.
3. Có một ban quản lý, chịu trách nhiệm đảm bảo sự điều phối và thực hiện
mục tiêu của tổ chức.
VD: UBND các cấp là là những tổ chức công quyền thì ban quản lý điều
phối và thực hiện mục tiêu của Ủy ban là (Chủ tích, các phó CT phụ trách các
mảng). Hay một công ty thì ban quản lý điều phối hoạt động của công ty chính là
Ban giám đốc công ty v.v...
Tóm lại dấu hiệu nhận biết một tổ chức là:
- Có mục tiêu
- Kết hợp các nỗ lực của các thành viên (hay là sự cam kết; quy tắc; quy chế)
- Hệ thống thứ bậc quyền lực (ai có quyền chỉ huy, ra lệnh)
- Phân công lao động (cơ chế phối hợp)
=> Vấn đề đặt ra: Khái niệm tổ chức và khái niệm hệ thống giống và khác
nhau như thế nào?
+ Giống nhau:
4
- Cả tổ chức và hệ thống đều đề cập đến một tập hợp các phần tử có mối liên hệ
qua lại với nhau để thực hiện mục tiêu chung của tổ chức cũng như hệ thống.
+ Khác nhau
- Sự giống và khác nhau giữa hai khái niệm tổ chức và hệ thống:
Tiêu chí Tổ chức Hệ thống
Phần tử - Con người - Con người, đồ vật, cây cối
Phạm vi - Hẹp - Rộng
Phân công
lao động
- Cụ thể, chi tiết - Có hoặc không
Quyền lực - Hệ thống thứ bậc - Có hoặc không
Công cụ
thực hiện
mục tiêu
- Con người và cơ sở vật chất - Có hoặc không
1.2. Các đặc điểm của tổ chức
+ Tổ chức bao gồm các hoạt động có tính hướng đích
+ Tổ chức bao gồm các hoạt động được định hình của con người
+ Tổ chức là một sản phẩm của xã hội
+ Tổ chức là một hệ mở
a. Tổ chức bao gồm các hoạt động có tính hướng đích
Vì mục tiêu mà tổ chức được thành lập và tồn tại, do vậy mọi hoạt động của
tổ chức đều hướng tới việc thực hiện mục tiêu của tổ chức.
VD: Các hoạt động của doanh nghiệp đều hướng tới mục tiêu lợi nhuận,
hoạt động của các tổ chức tôn giáo giải quyết về mặt đời sống tinh thần cho
người dân, v.v...
b. Tổ chức bao gồm các hoạt động được định hình của con người
- Các hoạt động này là những sự kiện lặp đi lặp lại trong đời sống của tổ
chức, được gắn kết chặt chẽ với nhau và cùng hướng tới mục tiêu chung.
5
