BỘ NỘI VỤ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG - XÃ HỘI
BÀI GIẢNG
NGUYÊN LÝ TỔ CHỨC BỘ MÁY
BAN BIÊN SOẠN :
Chủ biên: TS. Đàm Thị Thanh Dung
TS. Đinh Thị Trâm (đồng chủ biên)
Thành viên: TS. Hà Duy Hào
ThS. Vũ Thanh Tuyền
ThS. Vũ Phương Thảo
Hà Nội, tháng 7 năm 2025
MỤC LỤC
LỜI GIỚI THIỆU
CHƯƠNG 1 : TỔNG QUAN VỀ TỔ CHỨC VÀ NGUYÊN LÝ TỔ CHỨC BỘ MÁY .........1
1.1. Khái quát chung về tổ chức ........................................................................................................ 1
1.1.1. Khái niệm và phân loại về tổ chức ......................................................................................... 1
1.1.2. Các yếu tố chủ yếu cấu thành tổ chức .................................................................................... 6
1.1.3. Các quy luật của tổ chức ..................................................................................................... 11
1.1.4. Lịch sử hình thành và phát triển của lý thuyết tổ chức .......................................................... 14
1.2. Tổ chức bộ máy......................................................................................................................... 17
1.2.1. Bản chất và vai trò của tổ chức bộ máy................................................................................ 17
1.2.2. Các yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến tổ chức bộ máy ................................................................ 19
1.2.3. Yêu cầu của tổ chức bộ máy…………………………………………………………………..23
1.2.4. Nội dung công tác tổ chức bộ máy ....................................................................................... 25
1.3. Nguyên lý tổ chức bộ máy ........................................................................................................ 26
1.3.1. Khái niệm ............................................................................................................................ 26
1.3.2. Các nguyên lý tổ chức bộ máy cơ bản .................................................................................. 26
1.4. Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu học phần nguyên lý tổ chức bộ máy ......... 28
1.4.1. Đối tượng nghiên cứu .......................................................................................................... 28
1.4.2. Nội dung nghiên cứu............................................................................................................ 28
1.4.3. Phương pháp nghiên cứu ..................................................................................................... 29
CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC BỘ MÁY HÀNH CHÍNH, SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP .................................31
2.1. Bộ máy hành chính Nhà nước .................................................................................................. 31
2.1.1. Một số khái niệm ................................................................................................................. 31
2.1.2. Phân loại bộ máy hành chính Nhà nước..................................................................................... 36
2.1.3. Những đặc trưng cơ bản của bộ máy hành chính nhà nước .......................................................... 37
2.2. Tổ chức bộ máy nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam ......................................... 42
2.2.1. Tổ chức bộ máy nhà nước ở Trung ương .............................................................................. 42
2.2.2. Tổ chức bộ máy hành chính ở địa phương ............................................................................ 52
2.2.3. Cải cách tổ chức bộ máy hành chính Nhà nước .................................................................... 57
2.3. Bộ máy tổ chức đơn vị sự nghiệp công lập ............................................................................... 62
2.3.1. Khái niệm đơn vị sự nghiệp ................................................................................................. 62
2.3.2. Phân loại đơn vị sự nghiệp công lập .................................................................................... 62
2.3.3. Đặc điểm của đơn vị sự nghiệp công lập .............................................................................. 63
2.4. Thiết kế bộ máy tổ chức các cơ quan hành chính, sự nghiệp công lập.................................... 65
2.4.1. Khái niệm về thiết kế tổ chức ............................................................................................... 65
2.4.2. Quan điểm thiết kế tổ chức .................................................................................................. 65
2.4.3. Các phương pháp thiết kế tổ chức ........................................................................................ 67
2.4.4. Các hình thức thiết kế tổ chức .............................................................................................. 69
2.5. Đánh giá hiệu quả hoạt động của cơ quan hành chính, sự nghiệp công lập ........................... 74
2.5.1. Một số khái niệm ................................................................................................................. 74
2.5.2. Ý nghĩa của đánh giá hiệu quả hoạt động của cơ quan hành chính, sự nghiệp công lập........ 77
2.5.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của cơ quan hành chính, sự nghiệp công lập 78
2.5.4. Các nội dung đánh giá hiệu quả hoạt động của cơ quan hành chính, sự nghiệp công lập ..... 80
2.5.5. Phương pháp đánh giá hiệu quả hoạt động của cơ quan hành chính, sự nghiệp công lập ..... 81
2.6. Phát triển tổ chức cơ quan hành chính, sự nghiệp công lập .................................................... 83
2.6.1. Khái niệm phát triển tổ chức ................................................................................................ 83
2.6.2. Những nội dung cơ bản của phát triển tổ chức ..................................................................... 84
2.6.3. Một số xu hướng phát triển tổ chức cơ quan hành chính, sự nghiệp công lập ....................... 84
CHƯƠNG 3: TỔ CHỨC BỘ MÁY TRONG DOANH NGHIỆP.........................................88
3.1. Một số khái niệm cơ bản .......................................................................................................... 88
3.1.1. Doanh nghiệp và phân loại doanh nghiệp ............................................................................ 88
3.1.2. Bộ máy doanh nghiệp .......................................................................................................... 90
3.2. Nội dung tổ chức bộ máy trong doanh nghiệp ......................................................................... 90
3.2.1. Thiết kế bộ máy doanh nghiệp.............................................................................................. 90
3.2.2. Đánh giá bộ máy doanh nghiệp……………………………………………………………….91
3.2.3. Tái cấu trúc bộ máy doanh nghiệp ....................................................................................... 92
3.3. Các nguyên tắc tổ chức bộ máy trong doanh nghiệp ...................................................................... 92
3.3.1. Nguyên tắc xác định các bộ phận theo chức năng ........................................................................ 92
3.3.2. Nguyên tắc tương xứng giữa chức năng - nhiệm vụ - quyền hạn .................................................... 92
3.3.3. Nguyên tắc thống nhất trong mệnh lệnh và đảm bảo tính tuyệt đối trong trách nhiệm ....................... 93
3.3.4. Nguyên tắc bậc thang .............................................................................................................. 93
3.3.5. Nguyên tắc quản trị sự thay đổi ................................................................................................. 93
3.3.6. Nguyên tắc cân bằng ............................................................................................................... 93
3.4. Các phương pháp và yêu cầu khi xây dựng, hoàn thiện tổ chức bộ máy trong doanh nghiệp ........... 94
3.4.1. Các phương pháp ................................................................................................................... 94
3.4.2. Các yêu cầu ........................................................................................................................... 96
3.5. Các nhân tố ảnh hưởng đến tổ chức bộ máy trong doanh nghiệp ................................................... 98
3.5.1. Chiến lược kinh doanh............................................................................................................. 98
3.5.2. Quy mô và ngành nghề hoạt động của doanh nghiệp………………………………………...99
3.5.3. Công nghệ ............................................................................................................................. 99
3.5.4. Môi trường kinh doanh .......................................................................................................... 100
3.5.5. Con người............................................................................................................................ 101
LỜI GIỚI THIỆU
Bộ máy tổ chức có ý nghĩa như bộ xương sống và hệ thần kinh của một tổ chức,
quyết định hình hài, sức mạnh và khả năng vận động của nó trong môi trường kinh doanh.
Trước hết, nó tạo ra một khung sườn vững chắc, phân định rõ ràng quyền hạn và trách
nhiệm của từng bộ phận, từng vị trí, giúp loại bỏ sự chồng chéo và đảm bảo mọi người biết
rõ vai trò của mình. Không chỉ dừng lại ở sơ đồ tổ chức, nó còn là cơ chế vận hành giúp
các bộ phận phối hợp nhịp nhàng như một cỗ máy được bôi trơn, biến những nỗ lực riêng
lẻ thành sức mạnh tổng hợp để tối ưu hóa hiệu suất. Vai trò của nó trở nên đặc biệt quan
trọng khi là công cụ thiết yếu để hiện thực hóa chiến lược, một chiến lược dù hoàn hảo đến
đâu cũng sẽ thất bại nếu không có một bộ máy đủ năng lực để triển khai. Thiếu một bộ máy
được tổ chức tốt, các đơn vị sẽ rơi vào hỗn loạn, lãng phí nguồn lực và không thể thích ứng
với thay đổi. Ngược lại, một bộ máy được thiết kế thông minh chính là lợi thế cạnh tranh
bền vững, tạo nền tảng cho sự tăng trưởng và thành công lâu dài.
"Bài giang Nguyên lý tổ chức bộ máy" đuơc biên soa
n nhă m cung cấp cho sinh viên
những kiến thức cơ bản về những nguyên lý tổ chức bộ máy trong một tổ chức, như: những
khái niệm cơ bản nhất liên quan đến tổ chức, bộ máy, bộ máy tổ chức, những nguyên lý cơ
bản nói chung về tổ chức bộ máy, những nguyên lý tổ chức bộ máy trong đặc thù khối quản
lý hành chính, đơn vị sự nghiệp, doanh nghiệp; cơ sở đánh giá được tính hợp lý, hiệu quả
quả của bộ máy tổ chức trong các đơn vị; Từ đó thiết kế được các phương hướng và giải
pháp cho việc hoàn thiện bộ máy tổ chức đáp ứng yêu cầu trong thời kỳ chuyển đổi số và
hướng tới phát triển bền vững. Bài giang hy vong se là tài liẹ
u hưu ích đáp ư
ng nhu câ u
giang da
y và hoc tạ
p cho giang viên và sinh viên nhà Truơ
ng.
Bài giang do TS. Đàm Thị Thanh Dung, TS. Đinh Thị Trâm đồng chu biên, trong
đó TS. Đàm Thi Thanh Dung viê t chuong 1. TS. Đinh Thi Trâm, TS. Hà Duy Hào viê t
chuong 2, ThS. Vũ Phương Thảo, ThS. Vu Thanh Tuyê n viê t chuong 3.
Bài giang đuơc biên soa
n lâ n đâ u, không tránh khoi nhưng thiê u sót, tạ
p thê tác gia
râ t mong nhạ
n đuơc sư đóng góp cua các anh chi đô ng nghiẹ
p, các ba
n sinh viên và nguơ
i
đoc.
Tạ
p thê tác gia
1
CHƯƠNG 1 : TỔNG QUAN VỀ TỔ CHỨC VÀ NGUYÊN LÝ
TỔ CHỨC BỘ MÁY
MỤC TIÊU CỦA CHƯƠNG:
Sau khi học xong chương này người học sẽ:
- Về kiến thức: Hiểu được các khái niệm cơ bản và cốt lõi nhất: tổ chức, bộ máy, bộ
máy tổ chức và nguyên lý tổ chức bộ máy; Nắm được các yếu tố chủ yếu cấu thành một tổ
chức và các quy luật của tổ chức; Nắm được vai trò, yêu cầu và nội dung của công tác tổ
chức bộ máy trong một đơn vị; Hiểu được lịch sử hình thành và phát triển của các lý thuyết
tổ chức.
- Về kỹ năng: Phân biệt được các loại hình tổ chức khác nhau trong thực tế; Nhận
diện được các yếu tố cơ bản đang ảnh hưởng đến bộ máy của một tổ chức cụ thể; Vận dụng
các khái niệm đã học để thảo luận, trả lời các câu hỏi về bản chất của tổ chức và bộ máy tổ
chức.
- Về năng lực tự chủ, chịu trách nhiệm: Chủ động đọc trước các nội dung của chương
theo hướng dẫn để chuẩn bị cho buổi học; Hình thành ý thức tự học và tìm hiểu các kiến
thức nền tảng về tổ chức.
NỘI DUNG:
1.1. Khái quát chung về tổ chức
1.1.1. Khái niệm và phân loại về tổ chức
1.1.1.1. Khái niệm
Thuật ngữ “Tổ chức” được nhiều ngành khoa học sử dụng với ý nghĩa không giống
nhau:
Triết học định nghĩa “Tổ chức, nói rộng là cơ cấu tồn tại của sự vật. Sự vật không
thể tồn tại mà không có một hình thức liên kết nhất định các yếu tố thuộc nội dung. Tổ
chức vì vậy là thuộc tính của bản thân các sự vật”. Tổ chức là thuộc tính của sự vật, nói
cách khác sự vật luôn tồn tại dưới dạng tổ chức nhất định.
Y học cho rằng trong sinh vật đơn bào, các tế bào đơn lẻ thực hiện tất cả các chức
năng sống, nó hoạt động một cách độc lập. Tuy nhiên, sinh vật đa bào (nhiều bào) có mức
độ khác nhau của tổ chức cơ thể của chúng. Các tế bào cá nhân có thể thực hiện chức năng
cụ thể và cũng làm việc cùng nhau vì lợi ích của toàn bộ cơ thể. Các tế bào trở nên phụ