BỘ NỘI VỤ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG - XÃ HỘI
Biên soạn: TS. Đào Xuân Hội
BÀI GIẢNG
PHÁP LUẬT VỀ XUẤT NHẬP KHẨU
(Dùng đào tạo trình độ đại học)
LƯU HÀNH NỘI BỘ
HÀ NỘI, NĂM 2025
2
LỜI NÓI ĐẦU
Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu diễn ra sâu rộng, hoạt động Xuất nhập
khẩu (XNK) đã trở thành một động lực tăng trưởng quan trọng, quyết định năng lực
cạnh tranh và sự phát triển bền vững của nền kinh tế Việt Nam. Hoạt động ngoại thương
phức tạp này không chỉ là giao dịch kinh doanh giữa các thương nhân mà còn chịu sự
điều chỉnh chặt chẽ của một tổng thể các quy phạm pháp luật, nhằm đảm bảo các mục
tiêu vĩ mô của Nhà nước về an ninh, an toàn, thu ngân sách, và tạo thuận lợi thương mại.
Do đó, việc nắm vững hệ thống Pháp luật về Xuất nhập khẩu là yêu cầu bắt buộc và thiết
yếu đối với bất kỳ cán bộ, chuyên viên hay thương nhân nào tham gia vào lĩnh vực này.
Bài giảng Pháp luật về Xuất nhập khẩu (dùng đào tạo trình độ đại học) được biên
soạn nhằm cung cấp cho người học một cái nhìn toàn diện, hệ thống và chuyên sâu về
khuôn khổ pháp lý điều chỉnh hoạt động ngoại thương tại Việt Nam. Nội dung bài giảng
được xây dựng dựa trên nguyên tắc tính tổng thể và liên ngành của lĩnh vực pháp luật
XNK, bao gồm sự kết hợp giữa Luật Công (điều chỉnh quan hệ quản lý nhà nước) và
Luật Tư (điều chỉnh quan hệ hợp đồng thương mại).
Bài giảng tập trung phân tích và làm rõ các vấn đề cốt lõi như: Khái niệm và Nguồn
của Pháp luật Xuất nhập khẩu(Chương I) , các Biện pháp Quản lý Hành chính đối với
hàng hóa, dịch vụ XNK (Chương II) , hệ thống Thủ tục Hải quan hiện đại của Việt
Nam theo nguyên tắc quản lý rủi ro và các thông lệ quốc tế (Chương III) , các Vấn đề
Pháp lý của Hợp đồng XNK (Chương IV) , và hệ thống Chứng từ bắt buộc trong giao
dịch ngoại thương (Chương V).
Đặc biệt, Bài giảng chú trọng cập nhật các văn bản pháp luật chuyên ngành quan
trọng nhất như Luật Quản lý Ngoại thương (2017) , Luật Hải quan (2014) , Luật Thuế
Xuất khẩu, Thuế Nhập khẩu (2016) , và các Điều ước, Tập quán Quốc tế mà Việt
Nam là thành viên (như TFA của WTO, CISG, Incoterms).
Chúng tôi hy vọng rằng, Bài giảng này sẽ là tài liệu học tập và nghiên cứu hiệu
quả, không chỉ giúp sinh viên nắm vững kiến thức lý luận mà còn trang bị kỹ năng thực
hành cần thiết để tuân thủ pháp luật và nâng cao hiệu quả kinh doanh trong môi trường
thương mại quốc tế đầy thách thức.
3
MỤC LỤC
LỜI NÓI ĐẦU .......................................................................................................................... 2
CHƯƠNG I: KHÁI QUÁT VỀ PHÁP LUẬT XUẤT NHẬP KHẨU ................................. 5
Giới thiệu chương: ................................................................................................................... 5
1.1. Khái niệm và Nguồn của Pháp luật Xuất nhập khẩu .................................................... 5
1.1.1. Khái niệm Pháp luật Xuất nhập khẩu ..................................................... 5
1.1.2. Nguồn luật của Pháp luật Xuất nhập khẩu ............................................. 8
1.2. Đối tượng và Phương pháp Điều chỉnh của Pháp luật Xuất nhập khẩu .................... 10
1.2.1. Đối tượng Điều chỉnh của Pháp luật Xuất nhập khẩu .......................... 10
1.2.2. Phương pháp Điều chỉnh của Pháp luật Xuất nhập khẩu .................... 11
Câu hỏi ôn tập ......................................................................................................................... 13
CHƯƠNG II. QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH TRONG HOẠT ĐỘNG XUẤT NHẬP KHẨU
.................................................................................................................................................. 14
Giới thiệu chương: ................................................................................................................. 14
2.1. Khái quát về Quản lý Hành chính trong Pháp luật Xuất nhập khẩu ........................ 14
2.1.1. Khái niệm Quản lý Hành chính trong Xuất nhập khẩu ........................ 14
2.1.2. Phân loại Hoạt động Quản lý Hành chính trong Xuất nhập khẩu ....... 28
2.2. Chủ thể của Hoạt động Xuất nhập khẩu ...................................................................... 43
2.2.1. Cá nhân ................................................................................................. 43
2.2.2. Tổ chức .................................................................................................. 45
Câu hỏi ôn tập ......................................................................................................................... 48
CHƯƠNG III. HỆ THỐNG THỦ TỤC HẢI QUAN .......................................................... 50
Giới thiệu chương: ................................................................................................................. 50
3.1. Hệ thống Hải quan Việt Nam ......................................................................................... 50
3.1.1. Những kiến thức chung về Hệ thống Hải quan ..................................... 50
3.1.2. Khái quát thủ tục hải quan và kiểm tra, giám sát hải quan .................. 58
3.1.3. Những kiến thức cơ bản về nghiệp vụ hải quan .................................... 59
3.2. Thủ tục Hải quan............................................................................................................. 59
3.2.1. Bước 1: Khai và Nộp Hồ sơ Hải quan: ................................................. 59
3.2.2. Bước 2: Phân luồng và Kiểm tra Hồ sơ: .............................................. 61
3.2.3. Bước 3: Kiểm tra Thực tế Hàng hóa (Nếu có): .................................... 63
3.2.4.Bước 4: Thông quan Hàng hóa và Giải phóng Hàng:........................... 65
3.3. Những Thông lệ trên Thế giới ........................................................................................ 67
3.3.1. Công ước Kyoto sửa đổi (RKC): ........................................................... 67
3.3.2. Hiệp định Tạo thuận lợi Thương mại (TFA) của WTO: ....................... 69
3.3.3. Quản lý rủi ro (Risk Management): ...................................................... 71
3.3.4. Cơ chế một cửa quốc gia và cơ chế một cửa ASEAN: .......................... 74
3.4. Một số Quy định Đặc thù ................................................................................................ 76
3.4.1. Kiểm tra Sau Thông quan (Post-Clearance Audit - PCA): ................... 76
3.4.2. Địa điểm làm Thủ tục Hải quan: ........................................................... 78
3.4.3. Áp dụng Công nghệ thông tin: .............................................................. 80
4
Câu hỏi ôn tập ......................................................................................................................... 82
CHƯƠNG IV. HỢP ĐỒNG TRONG HOẠT ĐỘNG XUẤT NHẬP KHẨU ................... 82
Giới thiệu chương: ................................................................................................................. 82
4.1. Khái quát về Hợp đồng Xuất nhập khẩu ...................................................................... 83
4.1.1. Khái niệm, đặc điểm của hợp đồng xuất nhập khẩu ............................. 83
4.1.2. Vai trò của hợp đồng xuất nhập khẩu ................................................... 85
4.2. Các loại Hợp đồng trong Hoạt động Xuất nhập khẩu ................................................. 87
4.2.1. Hợp đồng Mua bán Hàng hóa Quốc tế Trực tiếp: ................................ 87
4.2.2. Hợp đồng Gia công trong Thương mại Quốc tế: .................................. 89
4.3.3. Hợp đồng Ủy thác Xuất nhập khẩu:...................................................... 91
4.4.4. Hợp đồng Đại lý Mua bán Hàng hóa Quốc tế: ..................................... 94
4.3. Những Vấn đề Pháp lý Liên quan đến Hoạt động Xuất nhập khẩu ........................... 96
4.3.1. Xung đột Pháp luật và Luật áp dụng: ................................................... 96
4.3.3. Phương thức Thanh toán Quốc tế: ........................................................ 98
4.3.4. Giải quyết Tranh chấp Hợp đồng: ...................................................... 101
Câu hỏi ôn tập ....................................................................................................................... 103
CHƯƠNG V. CHỨNG TỪ TRONG HOẠT ĐỘNG XUẤT NHẬP KHẨU ................... 104
Giới thiệu chương: ............................................................................................................... 104
5.1. Hệ thống các Chứng từ Xuất nhập khẩu .................................................................... 104
5.1.1. Khái niệm Chứng từ Xuất nhập khẩu .................................................. 104
5.1.2. Phân loại Chứng từ Xuất nhập khẩu ................................................... 105
5.2. Chứng từ trong Hợp đồng ............................................................................................ 107
5.2.1. Hợp đồng Mua bán Hàng hóa Quốc tế (Sales Contract): .................. 107
5.2.2. Đơn Đặt hàng (Purchase Order - P/O) / Xác nhận Đơn hàng (Sales
Confirmation - S/C): ...................................................................................... 109
5.2.3. Thỏa thuận Bổ sung (Addendum): ...................................................... 111
5.3. Chứng từ trong Thanh toán ......................................................................................... 113
5.3.1. Chứng từ Tài chính (Financial Documents) ....................................... 113
5.3.2. Chứng từ Thương mại (Commercial Documents) .............................. 116
5.4. Các loại Chứng từ Khác ............................................................................................... 120
5.4.1. Chứng từ Vận tải (Transport Documents): ......................................... 120
5.4.2. Chứng từ Bảo hiểm (Insurance Documents): ..................................... 122
5.4.3. Chứng từ Pháp lý và Kỹ thuật: ............................................................ 124
Câu hỏi ôn tập ....................................................................................................................... 125
Danh mục tài liệu tham khảo .............................................................................................. 126
5
CHƯƠNG I: KHÁI QUÁT VỀ PHÁP LUẬT XUẤT NHẬP KHẨU
Giới thiệu chương:
Chương I cung cấp các kiến thức nền tảng và mang tính hệ thống về Pháp luật Xuất
nhập khẩu (XNK), một lĩnh vực pháp lý phức tạp và đa ngành, chi phối toàn bộ hoạt
động ngoại thương của quốc gia. Việc nắm vững các khái niệm và đặc điểm cốt lõi của
lĩnh vực này là điều kiện tiên quyết để người học có thể tiếp cận và phân tích sâu hơn
các quy định cụ thể về quản lý hành chính, thủ tục hải quan, và hợp đồng XNK ở các
chương sau.
Chương này tập trung làm rõ Khái niệm Pháp luật Xuất nhập khẩu là một tổng thể
các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình XNK,
mang bản chất kép (Luật Công và Luật Tư) , và có Tính quốc tế hóa sâu sắc do chịu ảnh
hưởng trực tiếp từ các cam kết của WTO và FTA ,.
Tiếp theo, Chương I sẽ hệ thống hóa Nguồn của Pháp luật Xuất nhập khẩu, bao
gồm các văn bản pháp luật trong nước (Hiến pháp, Bộ luật Dân sự, Luật Thương mại,
Luật Quản lý Ngoại thương, Luật Hải quan, Luật Thuế XNK) , , và các Điều ước, Tập
quán quốc tế (như CISG, TFA, Incoterms, UCP 600) , , , ,.
Cuối cùng, Chương sẽ làm rõ Đối tượng (quan hệ thương mại và quan hệ quản lý
hành chính) và Phương pháp Điều chỉnh kép (Phương pháp Thỏa thuận và Phương pháp
Mệnh lệnh) của Pháp luật XNK ,. Đây là cơ sở để người học nhận diện được cơ chế điều
chỉnh pháp lý đối với mọi giao dịch ngoại thương.
1.1. Khái niệm và Nguồn của Pháp luật Xuất nhập khẩu
1.1.1. Khái niệm Pháp luật Xuất nhập khẩu
1.1.1.1. Bản chất pháp luật xuất nhập khẩu
Pháp luật Xuất nhập khẩu là một tổng thể các quy phạm pháp luật do các cơ quan
nhà nước có thẩm quyền ban hành, điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá
trình thực hiện hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa, dịch vụ và các hoạt động liên
quan nhằm quản lý và phát triển ngoại thương quốc gia. Các quy phạm pháp luật này
điều chỉnh quyền và nghĩa vụ của các chủ thể tham gia, đồng thời xác định các biện
pháp quản lý nhà nước đối với hàng hóa, dịch vụ xuất nhập khẩu, bao gồm các khía cạnh
về thương mại, hải quan, thuế, và kiểm soát chuyên ngành.
Pháp luật Xuất nhập khẩu không phải là một bộ luật riêng lẻ mà là một tập hợp
liên ngành (cross-cutting) của nhiều văn bản pháp luật, dựa trên nền tảng của Luật Công
(điều chỉnh quan hệ quản lý nhà nước) và Luật Tư (điều chỉnh quan hệ hợp đồng thương
mại giữa các bên).
1.1.1.2. Đặc điểm của pháp luật xuất nhập khẩu
Pháp luật Xuất nhập khẩu mang bản chất kép, thể hiện sự can thiệp của Nhà
nước vào các giao dịch tư nhân nhằm đạt được các mục tiêu vĩ mô về kinh tế và xã hội.