1
BÀI GIẢNG CHUYÊN ĐỀ:
TÂM THẦN HỌC: CÁC RỐI LOẠN
TÂM THẦN THỰC TỔN
2
MỤC TIÊU CHUYÊN ĐỀ:
Sau khi học xong chuyên đề “Tâm thần học: Các rối loạn tâm thần
thực tổn”, người học nắm được những kiến thức có liên quan đến đến
bệnh này như: Khái niệm chung về rối loạn tâm thần thực tổn; Nguyên
nhân của rối loạn tâm thần thực tổn; Phân loại; Đặc điểm lâm sàng
chung; Chẩn đoán phân biệt; Một số rối loạn tâm thần thực tổn thường
gặp.
3
NỘI DUNG
I. KHÁI NIỆM CHUNG
Rối loạn tâm thần thực tổn là các bệnh tâm thần hay các trạng thái rối
loạn tâm thần có liên quan trực tiếp đến tổn thương thực thể ở tổ chức não do
nhiều nguyên nhân khác nhau. Đó có thể là các bệnh của não (u não, viêm
não, tai biến mạch máu não,…) nhưng phần nhiều là các bệnh ngoài não
(nhiễm khuẩn huyết, nhiễm độc, chấn thương sọ não, các bệnh tim mạch các
bệnh gan, thận, nội tiết,…).
Sự đa dạng về mức độ tiến triển của các triệu chứng lâm sàng rối loạn
tâm thần thực tổn phụ thuộc không chỉ vào vị trí, mức độ tổn thương của não
nặng hay nhẹ, lan toả hay khu trú, mà còn cả vào trạng thái tinh thần, sức đề
kháng của cơ thể, các yếu tố tác động của môi trường xung quanh đến từng cá
thể trước khi bị bệnh.
Bệnh cảnh lâm sàng của các trạng thái rối loạn tâm thần trong tổn
thương thực thể não phụ thuộc không chỉ vào sự tiến triển của bệnh chính,
vào mức độ phá huỷ của tổ chức thần kinh não bộ mà còn vào nhiều yếu tố
tác động tâm lý, môi trường khác nữa. Sức đề kháng của cơ thể yếu, môi
trường tâm lý không thuận lợi, nhân cách của người bệnh không bền vững,
suy đồi, yếu ớt,… đều là các nhân tố thúc đẩy quá trình bệnh lý, làm cho các
triệu chứng lâm sàng chủ yếu có thể bị che lấp hoặc bị cường điệu quá mức.
Một số bệnh tâm thần và cơ thể khác vốn tiềm tàng, nay được dịp thuận
lợi bùng phát, làm cho bệnh cảnh lâm sàng phức tạp hơn, gây nhiều trở ngại
cho công tác theo dõi chẩn đoán và điều trị.
Nghiên cứu rối loạn tâm thần thực tổn có liên quan chặt chẽ đến các
chuyên ngành khác của Y học. Do vậy, người thầy thuốc tâm thần phải có
4
kiến thức rộng và hiểu biết sâu một số chuyên ngành có liên quan trực tiếp
như Thần kinh học, Truyền nhiễm học và các kiến thức nội - ngoại khoa
chung khác để có đủ khả năng giúp đỡ người bệnh tốt hơn.
Thực tế còn cho thấy có những trường hợp rối loạn tâm thần thực tổn bị
bỏ sót trong quá trình theo dõi, chẩn đoán và điều trị ở các cơ sở tâm thần
không phải do thầy thuốc tâm thần không đủ kiến thức y học nói chung mà do
thăm khám không tỷ mỷ hoặc “ám ảnh phân liệt hoá” nhiều loại bệnh tâm
thần, trong đó có rối loạn tâm thần thực tổn.
Mặt khác trong thực hành lâm sàng người ta cũng nhận thấy rằng không
phải bất cứ rối loạn tâm thần nào trên bệnh nhân bị bệnh cơ thể đều là rối loạn
tâm thần thực tổn. Nhiều trường hợp, bệnh cơ thể chỉ là một trong những yếu
tố thúc đẩy quá trình rối loạn tâm thần nội sinh, vốn tiềm tàng nay được bộc
lộ rõ. Ví dụ, theo V.M.Morkovkin, A.V.Kartelisev (1988), cứ một trường hợp
bệnh tâm thần phân liệt có biểu hiện lâm sàng rõ thì có 3 trường hợp khác
bệnh đang tiềm ẩn, luôn luôn có nguy cơ bùng phát khi gặp tác nhân thuận lợi
như chấn thương sọ não, nhiễm khuẩn, nhiễm độc,…
Tiến triển của rối loạn tâm thần thực tổn cũng như các bệnh cơ thể khác
là cấp tính hay mạn tính tuỳ thuộc khả năng phục hồi của các triệu chứng rối
loạn tâm thần, vào phương thức khởi bệnh từ từ hay đột ngột và vào thời gian
kéo dài của bệnh. Khái niệm cấp tính hay mạn tính cũng rất tương đối bởi vì
chúng có thể chuyển từ loại này sang loại kia trong quá trình tiến triển của
bệnh chính.
II. NGUYÊN NHÂN
Có nhiều nguyên nhân gây rối loạn tâm thần thực tổn. Tuỳ thuộc vào
phương thức tiến triển, vào biểu hiện lâm sàng mà người ta thường chú ý đến
các nguyên nhân sau đây:
5
1. Nhiễm độc
Thường gặp nhiễm độc các loại thuốc dùng trong nông nghiệp, công
nghiệp và trong y học.
Đáng chú ý là: các thuốc chống Parkinson, thuốc hướng thần, giảm đau
chống động kinh, thuốc mê, rượu, kim loại nặng, các chất ma tuý,…
2. Nhiễm khuẩn
Bao gồm 2 loại nhiễm khuẩn nội sọ và nhiễm khuẩn toàn thân, tiến triển
cấp tính hoặc mạn tính.
- Nhiễm khuẩn nội sọ: viêm màng não, viêm não, ápxe não, giang mai
não,…
- Nhiễm khuẩn toàn thân: nhiễm khuẩn huyết, nhiễm khuẩn một số cơ
quan nội tạng, nhiễm khuẩn đặc hiệu như lao, thương hàn, sốt rét,…
3. Rối loạn chuyển hoá
Chứng tăng urê máu, suy gan, rối loạn nước - điện giải,…
4. Thiếu hoặc giảm oxy não
Suy tim, rối loạn thông khí phổi (bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính),…
5. Các rối loạn mạch máu não
Đột quỵ não, suy chức năng não, tăng huyết áp, viêm tắc mạch não,
nhồi máu não,…
6. Chấn thương sọ não
Thường gặp do nhiều tác nhân khác nhau trong thời bình (tai nạn giao
thông, tai nạn lao động,…) cũng như trong thời chiến (các vết thương do hoả
khí, chấn thương do sóng nổ,…).
7. Rối loạn nội tiết
Bệnh tuyến giáp, bệnh tuyến yên, bệnh tuyến thượng thận,…